Chương 1 LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG HOẠT ĐỘNG BẮT, TẠM GIỮ, TẠM GIAM THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò bảo đảm quyền con người trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam theo luật TTHS Việt Nam 1. Khái niệm bảo đảm quyền con người trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam theo luật TTHS Việt Nam - Khái niệm quyền con ngƣời Ý tƣởng về nhân phẩm con ngƣời đã có từ xa xƣa trong lịch sử của nhân loại, dƣới các hình thức khác nhau, trong tất cả các nền văn hóa và tôn giáo. Tuy nhiên, ý tƣởng về “quyền con ngƣời” là kết quả của tƣ tƣởng triết học thời hiện đại, không chỉ dựa trên triết học của chủ nghĩa duy lý và thời đại khai sáng, chủ nghĩa tự do và dân chủ, mà còn dựa trên chủ nghĩa xã hội.
Khái niệm về quyền con ngƣời hiện đại chủ yếu bắt nguồn từ châu Âu, nhƣng cần khẳng định rằng, khái niệm tự do và công bằng xã hội - những khái niệm cơ bản của quyền con ngƣời, nằm trong tất cả mọi nền văn hóa. Khi bàn đến quyền con ngƣời Jaeque Mourgeon trong cuốn "Các quyền con ngƣời" đã cho rằng: Quyền con ngƣời trƣớc hết đƣợc hiểu là những đặc quyền tự nhiên mà con ngƣời có. Đó là khả năng hành động có ý thức, trách nhiệm nhất là tự bảo vệ. Nhƣng bản thân đặc quyền (quyền tự nhiên) chƣa phải là quyền con ngƣời.
Mà để đạt đến cái gọi là "quyền" thì phải có yếu tố thứ hai là pháp luật. Chỉ khi đƣợc pháp luật ghi nhận thì các đặc quyền của cá nhân mới trở thành đối tƣợng điều chỉnh của pháp luật mới trở thành quyền con ngƣời [4, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên cơ sở quan niệm đúng đắn và khoa học về con ngƣời, C. Mác đã xác định: "Con người là "con người xã hội" là sự "tổng hòa các quan hệ xã hội", cho nên quyền con người thể hiện sâu sắc giá trị các quan hệ xã hội và hiển nhiên mang bản chất đó" [8, tr.
Theo Từ điển Luật học thì quyền con ngƣời là: “Quyền của thành viên trong xã hội loài người – quyền của tất cả mọi người. Đó là nhân phẩm, nhu cầu, lợi ích và năng lực của con người được thể chế hóa (ghi nhận) trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia” [6, tr. Quyền con ngƣời là giá trị thắng lợi chung của nhân loại, nhƣng do điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội ở các châu lục, các khu vực, các quốc gia phát triển không giống nhau nên ở các quốc gia khác nhau thì năng lực và nhu cầu của mỗi thành viên xã hội sẽ không giống nhau mà phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội nhất định mà thành viên đó sinh sống. Cho nên, ở các quốc gia khác nhau, Quyền con ngƣời đƣợc ghi nhận ở mức độ khác nhau và bảo đảm thực hiện bởi hệ thống pháp luật của quốc gia đó.
Trong khoa học pháp lý, căn cứ vào mặt nội dung, quyền con ngƣời đƣợc chia thành các nhóm cơ bản sau đây: - Các quyền chính trị bao gồm quyền tham gia quản lý Nhà nƣớc và thảo luận các vấn đề chung của cả nƣớc, quyền bầu cử và ứng cử, quyền tự do ngôn luận, quyền tự do báo chí, tự do tín ngƣỡng, quyền lập hội, quyền đƣợc thông tin, quyền biểu tình, quyền bình đẳng nam nữ, quyền khiếu nại, tố cáo v.v…; - Các quyền dân sự (các quyền tự do cá nhân) bao gồm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, về chỗ ở, quyền đƣợc pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, quyền đƣợc bảo đảm an toàn và bí mật về thƣ tín, điện thoại, điện tín, quyền tự do đi lại và cƣ trú v.v…; - Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội bao gồm quyền học tập, lao động, quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản hợp pháp, quyền phát minh, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sáng chế, quyền đƣợc bảo vệ sức khỏe, quyền đƣợc bảo hộ về hôn nhân, gia đình, các quyền của các đối tƣợng đặc biệt nhƣ thƣơng binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, ngƣời già, trẻ em, ngƣời tàn tật không nơi nƣơng tựa v.v… - Bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam Bắt, tạm giữ, tạm giam là các biện pháp ngăn chặn của TTHS đƣợc các cơ quan tiến hành tố tụng áp trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Biện pháp ngăn chặn (trong đó có biện pháp bắt, biện pháp tạm giữ, biện pháp tạm giam) là chế định pháp lý quan trọng đƣợc qui định tại chƣơng VI (từ Điều 79 đến Điều 94) và một số điều, ở các chƣơng khác của BLTTHS 2003. Những biện pháp ngăn chặn đƣợc áp dụng với mục đích ngăn chặn không cho tội phạm tiếp tục xảy ra gây thiệt hại cho xã hội, không để ngƣời phạm tội tiếp tục thực hiện tội phạm hoặc cản trở điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật. Đồng thời, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn còn nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi để các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án nhƣ không để ngƣời phạm tội có thể xóa bỏ dấu vết phạm tội, tiêu huỷ chứng cứ, làm giả chứng cứ, thông cung giữa những ngƣời phạm tội hoặc với ngƣời làm chứng, bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo, bị án khi có yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng.
Đối tƣợng bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn là bị can, bị cáo, ngƣời phạm tội quả tang hoặc ngƣời mà cơ quan tiến hành tố tụng có tài liệu, chứng cứ nghi là họ phạm tội. Khi áp dụng biện pháp ngăn chặn các cơ quan có thẩm quyền chỉ đƣợc tiến hành trong phạm vi, giới hạn cũng nhƣ thủ tục mà Luật TTHS qui định. Ngoài các đối tƣợng kể trên không ai có thể bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn, mọi hành vi áp dụng biện pháp ngăn chặn không đúng đối tƣợng, thẩm quyền, căn cứ cũng nhƣ thủ tục đều bị coi là vi phạm pháp luật, ngƣời có hành vi vi phạm tuỳ theo tính chất và mức độ có thể bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Thẩm quyền áp dụng biện pháp ngăn chặn là những ngƣời tiến hành 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố tụng có thẩm quyền của các CQĐT, VKS, TA hoặc những ngƣời có chức vụ trong các cơ quan khác đƣợc giao thực hiện một số hoạt động tố tụng, công dân tham gia vào việc bắt ngƣời phạm tội quả tang, bắt ngƣời theo lệnh truy nã.
Tuỳ theo tính chất, đặc điểm của từng giai đoạn tố tụng, chức năng nhiệm vụ của các cơ quan, Luật TTHS qui định cho cơ quan đó đƣợc áp dụng tất cả hay một số các biện pháp ngăn chặn và trong phạm vi, giới hạn cũng nhƣ theo thủ tục của Luật TTHS. Trong TTHS, ngƣời bị bắt, ngƣời bị tạm giữ, ngƣời bị tạm giam tuy họ là đối tƣợng bị buộc tội hoặc bị tình nghi phạm tội, họ có khả năng bị áp dụng trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất là trách nhiệm hình sự nhƣng những quyền cơ bản, thiết thân nhất nhƣ: quyền đƣợc tôn trọng về nhân phẩm, quyền không bị tra tấn, đánh đập khi bị giam giữ, quyền đƣợc điều tra khách quan trong quá trình tố tụng, quyền đƣợc xét xử công bằng … vẫn phải đƣợc tôn trọng và bảo đảm. Tuy nhiên, so với những ngƣời khác quyền của nhóm ngƣời này bị hạn chế do họ bị tình nghi phạm tội và bị áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam. Quyền con ngƣời của ngƣời bị bắt, ngƣời bị tạm giữ, ngƣời bị tạm giam trong TTHS đƣợc thể hiện cụ thể trong các quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ đƣợc pháp luật TTHS ghi nhận và bảo đảm thực hiện.
Bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam cũng là bảo đảm quyền con ngƣời trong TTHS và là một lĩnh vực có tính chất đặc thù của bảo đảm quyền con ngƣời nói chung. Bảo đảm quyền con ngƣời của ngƣời bị bắt, bị tạm giữ, bị tạm giam là việc ghi nhận các quyền con ngƣời và thực thi trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam. Thực hiện tốt việc bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam là đóng góp có hiệu quả cho việc bảo đảm quyền con ngƣời trong TTHS và bảo đảm quyền con ngƣời nói chung. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam là nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Nhà nƣớc trong điều kiện kinh tế - xã hội, pháp lý của mình cần có cơ chế phù hợp để ghi nhận và bảo đảm thực thi quyền con ngƣời. Các quy phạm pháp luật về quyền con ngƣời, quyền và nghĩa vụ tố tụng của ngƣời bị bắt, ngƣời bị tạm giữ, ngƣời bị tạm giam chƣa phải là cơ sở để các quyền con ngƣời đƣợc thực thi mà cần phải có những bảo đảm ràng buộc pháp lý của Nhà nƣớc. Để bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam bên cạnh việc củng cố và tăng cƣờng các bảo đảm quyền con ngƣời nói chung, còn phải bảo đảm các yếu tố mang tính đặc trƣng riêng nhƣ: - Xây dựng đƣợc hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam trên cơ sở các tiêu chí quốc tế về quyền con ngƣời và phù hợp với yêu cầu bảo đảm quyền con ngƣời ở Việt Nam; - Có các giải pháp thực thi có hiệu qủa các quyền con ngƣời đƣợc quy định trong hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam; - Hình thành cơ chế giám sát bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam. Tóm lại, bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam là việc tạo ra các điều kiện, yếu tố cần và đủ để quyền con ngƣời của ngƣời bị bắt, ngƣời bị tạm giữ, ngƣời bị tạm giam đƣợc ghi nhận và bảo đảm thực thi có hiệu quả trong quá trình áp dụng các biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam.
Đặc điểm bảo đảm quyền con người trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam theo luật TTHS Việt Nam Bảo đảm quyền con ngƣời trong hoạt động bắt, tạm giữ, tạm giam là một bộ phận hợp thành bảo đảm quyền con ngƣời trong TTHS. Do đó, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.