Lời mở đầu của Hiến pháp năm 1958 hiện hành của Cộng hòa Pháp trịnh trọng tuyên bố: “Nhân dân Pháp trung thành với bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền 1789” [26]. Điều đó có nghĩa Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền Pháp năm 1789 như là một nội dung chính của hiến pháp. Tuyên ngôn nhân quyền năm 1689 của Anh là một nguồn quan trọng của hiến pháp bất thành văn của nước Anh. Ở Mỹ, các quy định về quyền con người, quyền công dân được ghi nhận trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 và trong 10 Tu chính án của Hiến pháp Mỹ.
Như vậy, dù quy định theo cách nào, các quốc gia đều coi quyền con người, quyền công dân là nội dung cơ bản, không thể thiếu của hiến pháp. Ghi nhận, bảo đảm, bảo vệ quyền con người là sứ mệnh của Hiến pháp, là mục tiêu của Hiến pháp. Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người năm 1948 - thước đo chung cho tất cả các dân tộc, tất cả các quốc gia- đã khẳng định quyền con người phải được tôn trọng và được tất cả các quốc gia cam kết thực hiê ̣n những quyề n và tự do đó mô ̣t cách có hiê ̣u quả thông qua những biê ̣n pháp tích cực , trong pha ̣m vi quố c gia hay quố c tế. Theo đó, quyền con người là giá trị phổ biến, không do hiến pháp sinh ra, việc ghi nhận quyền con người trong hiến pháp với mục tiêu là để được bảo vệ bằng sức mạnh pháp lý cao nhất của quốc gia.
Quyền con người là thành quả của sự nghiệp đấu tranh của cả nhân loại. Quyền con người là sự kết tinh những giá trị cáo đẹp nhất trong nền văn hóa nhân loại. Những giá trị này được hình thành với sự đóng góp của tất cả cả quốc gia, dân tộc, giai cấp từng lớp và cá con người con người trên trái đất, chứ không phải sản phẩm của riêng bất cứ quốc gia, dân tộc, giai cấp nào. Để khẳng định, bảo đảm và bảo vệ quyền con người cộng đồng thế giới đã thông qua nhiều điều ước quốc tế về quyền con người.
Trong các điều ước quốc tế đó, Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người năm 1948, Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966 và Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa năm 1966 được coi là Bộ luật quốc tế về quyền con người. Việt Nam đã gia 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhập hầu hết các công ước nhân quyền quốc tế chủ chốt, trong đó có Công ước về Quyền Dân sự, Chính trị, Công ước về Quyền Kinh tế, Xã hội, Văn hoá; Công ước về Xoá bỏ mọi Hình thức Phân biệt Chủng tộc, Công ước về Xoá bỏ mọi Hình thức Phân biệt Đối xử với Phụ nữ; phê chuẩn 17 công ước của Tổ chức Lao động Quốc tế. Việt Nam đã ký Công ước Quốc tế về Quyền của Người khuyết tật và Công ước chống Tra tấn [62]. Là thành viên của các điều ước quốc tế về quyền con người, Việt Nam có nghĩa vụ trước công dân cử mình, trước những người sinh sống trên lãnh thổ của mình, trước cộng đồng tế giới về thực hiện các cam kết xuất phát từ các điều ước quốc tế: Tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ và thúc đẩy quyền con người.
Việt Nam cần tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ và thúc đẩy quyền con người bằng cơ chế hiến pháp: Ghi nhận, khẳng định trong Hiến pháp quyền con người, xác lập các thiết chế, các điều kiện để bảo đảm, bảo vệ quyền con người trong Hiến pháp. Thực thi Hiến pháp là bảo đảm quyền con người Hiến pháp là một hệ thống quy định những nguyên tắc chính trị căn bản và thiết lập kiến trúc, thủ tục, quyền hạn và trách nhiệm của một chính quyền. Nhiều hiến pháp cũng bảo đảm các quyền nhất định của nhân dân. Xét về mặt nội dung, hiến pháp là đạo luật cơ bản quy định các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc gia, ấn định hình thể quốc gia, ấn định các cơ quan điều khiển quốc gia cùng những thẩm quyền của các cơ quan ấy.
Hiến pháp là văn bản phản ánh tổ chức chính trị của quốc gia. Trước khi là đạo luật cơ bản, hiến pháp phải là một đạo luật. Với tư cách là đạo luật, hiến pháp phải được tổ chức thực thi, mà đã là thực thi thì bên cạnh những hành vi thực hiện đúng, cũng có những hành vi thực thi sai, không khác nào như việc thực thi các đạo luật bình thường khác. Với tư cách là đạo luật cơ bản, tức là đặc biệt, có hiệu lực pháp lý tối cao nên việc thi hành và việc vi phạm cũng đặc biệt: Trước hết, chủ thể thi hành Hiến pháp là đặc biệt so với chủ thể thi hành các đạo luật bình thường khác.
Điểm khác căn bản của Hiến pháp với các đạo luật khác ở chỗ: Chủ thể thi hành Hiến pháp là quan 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức, mà không phải là công dân. Đó là các cơ quan, tổ chức nắm quyền lực nhà nước. Cơ quan, tổ chức quyền lực nhà nước càng có nhiều quyền lực bao nhiêu, càng phải có trách nhiệm phải thi hành hiến pháp bấy nhiêu. Bên cạnh việc thi hành là khả năng vi phạm.
Đó là Nghị viện/Quốc hội, cơ quan thực hiện quyền lập pháp. Đó là Chính phủ, cơ quan thực hiện quyền hành pháp. Đó là các cơ quan Đảng cầm quyền thông qua các hoạt động của lập pháp và hành pháp. Đó là các cơ quan chính quyền địa phương.
Khác với đạo luật thường khác việc thực thi Hiến pháp không những qua các qua định, mà còn cả tinh thần của Hiến pháp [30]. Thứ đến là mức độ nguy hại của các hành vi vi phạm hiến pháp, chúng có hậu quả rất lớn, đến nhiều người và thậm chí ngay hại cho nhiều thế hệ, cản trở sự phát triển của quốc gia, thường ở tầm chủ trương chính sách. Và cuối cùng, những hành vi vi phạm này rất khó phát hiện và rất khó xử lý. Cho đến hiện nay mặc dù có tới gần 200 nước có Hiến pháp, nhưng chỉ mới có khoảng không đến 10% số nhà nước có tòa án chuyên xử việc vi phạm hiến pháp của các cơ quan và quan chức nhà nước vi phạm.
Cũng như việc thi hành các đạo luật bình thường khác, thực tiễn cho thấy có hai loại hình vi phạm Hiến pháp ra: Hành vi hành động vi hiến là hành vi của chủ thể thực hiện hành động trái với các quy định Hiến pháp, hoặc không phù hợp với Hiến pháp. Đó có thể là hành vi của cơ quan ban hành văn bản pháp luật không phù hợp hoặc trái với Hiến pháp; hành vi của một cơ quan, tổ chức, cá nhân vi phạm thẩm quyền (lạm quyền) mà Hiến pháp trao cho; hoặc hành vi của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào nhân danh nhà nước ngăn cản hoặc hạn chế việc thực hiện quyền và tự do hợp pháp của cá nhân người dân theo quy định của Hiến pháp. Hành vi không hành động vi hiến là hành vi không thực hiện thẩm quyền và nghĩa vụ đã được Hiến pháp quy định. Cơ quan, tổ chức, cá nhân được Hiến pháp giao thẩm quyền, nếu không thực hiện hoặc thực hiện không kịp thời những thẩm quyền và nghĩa vụ đó thì sẽ bị coi là vi phạm Hiến pháp không hành động.
Trong các trường hợp mà cơ quan, cá nhân có thẩm quyền chậm trễ hoặc không thực hiện thẩm quyền ban hành văn bản quy định cụ thể về các quyền và tự 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do hiến định của người dân thì một số nước không bị coi là vi phạm Hiến pháp [29]. Trong mối quan hệ giữa Nhà nước và người dân, một khi Nhà nước ghi nhận và khẳng định quyền và tự do của người dân trong Hiến pháp đồng nghĩa với việc Nhà nước xác định nghĩa vụ, trách nhiệm của mình phải bảo đảm thực hiện. Do vậy, sự thiếu hụt hay chậm trễ ban hành của các văn bản quy phạm pháp luật quy định quyền và tự do hiến định của người dân cũng phải được coi là vấn đề Hiến pháp và xem xét tính hợp hiến của hành vi không hành động của cơ quan, cá nhân được trao thẩm quyền. những vi phạm Hiến pháp có thể được phân tích thành 2 dạng chủ yếu: Cũng giống như các đạo luật thường khác, một khi đã có hiện tượng vi phạm thì phải có sự xét xử của tòa án.
Nhưng khác với đạo luật bình thường khác, việc xét xử các hành vi vi phạm hiến pháp không được các nhà nước thừa nhận ngay từ đầu. Ngay cả nước Mỹ, với bản Hiến pháp thành văn của đầu tiên thành khuôn mẫu của thế giới cũng rất đắn đo cho việc xét xử các hành vi vi hiến của các cơ quan quyền lực quốc gia. Trong phán quyết nổi tiếng trong vụ án Mabury kiện Madison của Chánh án Marshall làm rạng danh tên tuổi của ông có lập luận: Hiến pháp hoặc là đạo luật tối cao, không thể thay thế bằng những phương thức bình thường hoặc nó ở hệ cấp bình thường như các đạo luật khác của ngành lập pháp và nó có thể bị ngành lập pháp thay đổi nếu muốn. Nếu lựa chọn thứ nhất là đúng, thì luật mâu thuẫn với Hiến pháp không thể là luật.
Nếu lựa chọn thứ hai là đúng thì Hiến pháp thành văn là một nỗ lực ngu xuẩn của con người trong việc giới hạn quyền lực nhà nước trong bản chất vô giới hạn của nó [26]. Một nước có nền văn minh rực rỡ như Pháp mãi những năm gần đây mới bắt đầu thành lập ra Tòa án Hiến pháp để xét xử các hành vi vi hiến. Trước đó, ở họ vẫn tồn tại một Hội đồng với tư cách tư vấn cho Tổng thống về các dự án luật trước khi được Quốc hội thông qua. Bên cạnh đó, mặc dù được thành lập rất sớm nhưng chỉ sau vài năm khi có Hiến pháp hiện hành năm 1949, kết quả xét xử thắng kiện cho người khởi kiện là rất ít, theo thống kê cho thấy trong khoảng 1,5%.
Nhưng con số nhỏ nhoi đó cũng đủ sức mạnh cho việc răn đe các cơ quan công quyền trong việc 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối nhân xử thế với công dân, ở mặc người công dân nhỏ bé cũng cảm nhận được vị thế lớn lao của mình được Hiến pháp bảo vệ.