Luận văn thạc sĩ xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học chương hạt nhân nguyên tử vật lí 12 thpt

Khám phá luận văn thạc sĩ về xây dựng và sử dụng bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học chương hạt nhân nguyên tử vật lí 12.

• Tác giả: Hồ Thị Thanh Luông
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Hùng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Vật lý
• Đề tài: Xây Dựng Và Sử Dụng Các Bài Tập Thực Tiễn Tích Hợp Liên Môn Trong Dạy Học Chương “Hạt Nhân Nguyên Tử” Vật Lý 12
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Các nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh ở trường THPT
• 1.1.2. Các nghiên cứu về bài tập vật lí
• 1.1.3. Các nghiên cứu về bài tập vật lí có nội dung thực tiễn
• 1.1.4. Năng lực và năng lực giải quyết vấn đề
• 1.1.5. Giải quyết vấn đề. Năng lực giải quyết vấn đề
• 1.1.6. Các phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
• 1.1.7. Bài tập vật lí
• 1.1.7.1. Khái niệm bài tập vật lí
• 1.1.7.2. Vai trò của bài tập trong dạy học vật lí
• 1.1.7.3. Phân loại bài tập vật lí
• 1.1.7.4. Phương pháp giải bài tập vật lí
• 1.1.8. Bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học vật lí
• 1.1.8.1. Khái niệm bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học vật lí
• 1.1.8.2. Vai trò của bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn trong việc thực hiện mục tiêu môn học
• 1.1.8.3. Phương pháp giải bài tập vật lí có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn
• 1.1.8.4. Một số nguyên tắc khi xây dựng bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn
• 1.1.8.5. Quy trình xây dựng bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn
• 1.1.9. Thực trạng dạy học bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn ở trường THPT hiện nay
• 1.1.9.1. Mục đích điều tra
• 1.1.9.2. Đối tượng điều tra
• 1.1.9.3. Mô tả phiếu điều tra
• 1.1.9.4. Kết quả điều tra
• 1.1.10. Kết luận chương 1
• 2. XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÁC BÀI TẬP THỰC TIỄN TÍCH HỢP LIÊN MÔN CHƯƠNG “HẠT NHÂN NGUYÊN TỬ” - VẬT LÍ 12 THPT
• 2.1. Phân tích nội dung, kiến thức chương “Hạt nhân nguyên tử” - Vật lí 12 cơ bản
• 2.2. Nội dung kiến thức cơ bản chương “Hạt nhân nguyên tử” – Vật lí 12 cơ bản
• 2.3. Sơ đồ cấu trúc chương “Hạt nhân nguyên tử” theo SGK Vật lí 12 cơ bản
• 2.4. Mục tiêu dạy học mà học sinh cần đạt được khi dạy chương “Hạt nhân nguyên tử” cho học sinh lớp 12 THPT
• 2.5. Xây dựng các bài tập vật lí có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn chương “Hạt nhân nguyên tử” – Vật lí 12 cơ bản
• 2.6. Sử dụng các bài tập vật lí có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn
• 2.7. Sử dụng bài tập trong xây dựng kiến thức mới
• 2.8. Sử dụng bài tập trong bài học thực hành giải bài tập
• 2.9. Kết luận chương 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Thời gian thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Những thuận lợi và khó khăn gặp phải khi tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Căn cứ để đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.6.1. Về mặt định tính
• 3.6.2. Về mặt định lượng
• 3.7. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Diễn biến của quá trình thực nghiệm sư phạm
• 3.9. Xử lý định lượng kết quả học tập của học sinh
• 3.10. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh ở trường THPT đã được nhiều tác giả quan tâm. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực có thể nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Ví dụ, luận án của Nguyễn Lâm Đức (2016) đã xây dựng các tiến trình dạy học nhằm phát triển năng lực này thông qua việc giải quyết các bài tập vật lý. Bên cạnh đó, các nghiên cứu về bài tập vật lý cũng cho thấy vai trò quan trọng của chúng trong việc giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về các quy luật và hiện tượng vật lý. Đặc biệt, bài tập có nội dung thực tiễn tích hợp liên môn không chỉ giúp học sinh nhận thức được tầm quan trọng của vật lý trong cuộc sống mà còn phát triển khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn là cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học.

1.1. Các nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng năng lực giải quyết vấn đề là một trong những yếu tố quan trọng trong giáo dục. Các tác giả như Howard Gardner và Weinert đã định nghĩa năng lực này là khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng để giải quyết các tình huống cụ thể. Ở Việt Nam, các nghiên cứu cũng đã đưa ra những khái niệm tương tự, nhấn mạnh rằng năng lực là sự kết hợp của tri thức, kỹ năng và thái độ. Việc phát triển năng lực này không chỉ giúp học sinh trong học tập mà còn trong cuộc sống hàng ngày. Do đó, việc xây dựng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học vật lý là một giải pháp hiệu quả để nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.

1.2. Các nghiên cứu về bài tập vật lý

Bài tập vật lý đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học. Chúng không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy và sáng tạo. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng bài tập thực tiễn có thể giúp học sinh nhận thức rõ hơn về ứng dụng của vật lý trong đời sống. Nghiên cứu của Nguyễn Thế Khôi (1995) đã xây dựng hệ thống bài tập nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản và phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Những nghiên cứu này đã khẳng định rằng bài tập vật lý không chỉ là công cụ để kiểm tra kiến thức mà còn là phương tiện để phát triển năng lực cho học sinh.

II. Xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn

Việc xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong chương trình dạy học vật lý 12 là một nhiệm vụ quan trọng. Các bài tập này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức vật lý mà còn phát triển khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Nội dung chương "Hạt nhân nguyên tử" là một ví dụ điển hình cho việc áp dụng các bài tập thực tiễn. Các bài tập được thiết kế để giúp học sinh liên kết kiến thức vật lý với các lĩnh vực khác như hóa học và sinh học. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy liên môn mà còn nâng cao khả năng giải quyết vấn đề trong các tình huống thực tế. Việc sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học cũng giúp giáo viên đánh giá được năng lực của học sinh một cách toàn diện hơn.

2.1. Phân tích nội dung chương Hạt nhân nguyên tử

Chương "Hạt nhân nguyên tử" trong chương trình vật lý 12 cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản về cấu trúc hạt nhân, phản ứng hạt nhân và ứng dụng của chúng trong thực tiễn. Việc xây dựng các bài tập thực tiễn liên quan đến nội dung này giúp học sinh không chỉ nắm vững lý thuyết mà còn hiểu rõ hơn về ứng dụng của vật lý trong đời sống. Các bài tập này có thể bao gồm việc tính toán năng lượng phát ra từ phản ứng hạt nhân, hoặc phân tích các ứng dụng của năng lượng hạt nhân trong y học và công nghiệp. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện mà còn khuyến khích sự sáng tạo trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn.

2.2. Sử dụng bài tập trong dạy học

Việc sử dụng các bài tập thực tiễn trong dạy học không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Các bài tập này có thể được sử dụng trong các tiết học lý thuyết, thực hành hoặc trong các hoạt động ngoại khóa. Giáo viên có thể thiết kế các bài tập theo hướng tích cực, khuyến khích học sinh tham gia thảo luận và làm việc nhóm. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp mà còn nâng cao khả năng làm việc nhóm. Hơn nữa, việc áp dụng các bài tập thực tiễn vào dạy học còn giúp giáo viên đánh giá được năng lực của học sinh một cách chính xác hơn.

III. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là một phần quan trọng trong nghiên cứu này, nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn. Qua quá trình thực nghiệm, các giáo viên có thể thu thập dữ liệu về sự tiến bộ của học sinh trong việc giải quyết các bài tập. Kết quả thực nghiệm cho thấy rằng việc áp dụng các bài tập thực tiễn không chỉ nâng cao năng lực giải quyết vấn đề mà còn giúp học sinh hứng thú hơn với môn học. Các phương pháp thực nghiệm sư phạm được sử dụng bao gồm quan sát, phỏng vấn và khảo sát ý kiến học sinh. Những dữ liệu thu thập được sẽ giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp hơn với nhu cầu và khả năng của học sinh.

3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm

Mục đích của thực nghiệm sư phạm là đánh giá hiệu quả của việc sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học vật lý. Qua thực nghiệm, giáo viên có thể xác định được mức độ tiếp thu kiến thức của học sinh, cũng như khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng dạy học mà còn nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Kết quả thực nghiệm sẽ là cơ sở để điều chỉnh và hoàn thiện các bài tập thực tiễn trong chương trình giảng dạy.

3.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm

Kết quả thực nghiệm cho thấy rằng việc áp dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn đã mang lại những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ cải thiện được khả năng giải quyết vấn đề mà còn tăng cường sự hứng thú với môn học. Các số liệu thu thập được từ các bài kiểm tra trước và sau thực nghiệm cho thấy sự tiến bộ rõ rệt trong năng lực của học sinh. Điều này chứng tỏ rằng việc xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn là một phương pháp hiệu quả trong dạy học vật lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh, việc nâng cao năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ) trở thành mục tiêu trọng tâm. Theo báo cáo khảo sát tại trường THPT Nguyễn Thị Diệu, TP. Hồ Chí Minh, khoảng 68% học sinh thể hiện sự yêu thích môn Vật lí, tuy nhiên gần 56% vẫn cảm thấy môn học này khó và trừu tượng. Đồng thời, chỉ có khoảng 65% học sinh thường xuyên tiếp cận các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn (BTTT THLM), trong khi 46,8% học sinh còn thụ động trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến môn học. Trước thực trạng này, luận văn tập trung nghiên cứu xây dựng và sử dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học chương “Hạt nhân nguyên tử” Vật lí 12 nhằm nâng cao NLGQVĐ cho học sinh THPT.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là phát triển hệ thống bài tập thực tiễn tích hợp liên môn phù hợp với nội dung chương “Hạt nhân nguyên tử”, đồng thời khảo nghiệm hiệu quả sử dụng các bài tập này trong thực tiễn giảng dạy tại các trường THPT. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 12 tại TP. Hồ Chí Minh trong năm học 2017-2018. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Vật lí, tăng cường tính thực tiễn và liên môn, từ đó phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, phù hợp với yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theo Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề, trong đó NLGQVĐ được hiểu là tổ hợp các năng lực thành tố như hiểu vấn đề, tìm và thực hiện giải pháp, trình bày và đánh giá kết quả giải quyết vấn đề. Cấu trúc năng lực này được phát triển dựa trên các nghiên cứu của Nguyễn Lâm Đức (2016) và các quan điểm quốc tế như OECD và chương trình giáo dục Québec, Canada.

Mô hình dạy học tích cực được áp dụng bao gồm các phương pháp như dạy học dự án, dạy học theo góc, dạy học theo trạm và dạy học phát hiện giải quyết vấn đề. Các phương pháp này hỗ trợ phát triển năng lực tự học, giao tiếp, hợp tác và sáng tạo của học sinh. Khái niệm bài tập thực tiễn tích hợp liên môn được xây dựng là dạng bài tập vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các vấn đề thực tiễn, góp phần phát triển NLGQVĐ.

Các khái niệm chính bao gồm: năng lực giải quyết vấn đề, bài tập thực tiễn tích hợp liên môn, phương pháp dạy học tích cực, và cấu trúc chương “Hạt nhân nguyên tử” trong SGK Vật lí 12.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm khảo sát thực trạng sử dụng BTTT THLM tại trường THPT Nguyễn Thị Diệu với 126 học sinh và 12 giáo viên tham gia. Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp lý luận: Tổng hợp, phân tích các tài liệu về năng lực, bài tập vật lí và phương pháp dạy học tích cực.
• Phương pháp điều tra, quan sát thực tiễn: Sử dụng phiếu khảo sát, phiếu đánh giá để thu thập dữ liệu về nhận thức và thực trạng dạy học.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm tại lớp 12 với việc áp dụng các bài tập thực tiễn tích hợp liên môn, đánh giá kết quả qua điểm số và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh.
• Phân tích thống kê toán học: Xử lý dữ liệu khảo sát và kết quả thực nghiệm để đánh giá hiệu quả.

Quá trình nghiên cứu diễn ra trong năm học 2017-2018, với các bước xây dựng bài tập, thiết kế giáo án, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng bài tập thực tiễn tích hợp liên môn: Khoảng 65% học sinh thường xuyên tiếp cận BTTT THLM, trong khi 75% giáo viên đã nghe về BTTT THLM nhưng 75% trong số đó chưa áp dụng thường xuyên do thiếu thời gian và kinh nghiệm xây dựng bài tập.

2. Ảnh hưởng của BTTT THLM đến năng lực giải quyết vấn đề: Qua thực nghiệm, học sinh sử dụng các bài tập này đạt điểm trung bình cao hơn 15% so với nhóm đối chứng không sử dụng bài tập tích hợp. Tỷ lệ học sinh đạt mức khá và giỏi trong năng lực giải quyết vấn đề tăng từ 40% lên 65%.

3. Nhận thức của học sinh và giáo viên: 81,4% học sinh cho rằng BTTT THLM giúp họ hiểu sâu hơn về kiến thức và liên hệ thực tế, trong khi 66,7% giáo viên đánh giá BTTT THLM là phương tiện hiệu quả để rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

4. Khó khăn trong áp dụng: 46,8% học sinh thụ động trong giải quyết vấn đề, 41,7% giáo viên thỉnh thoảng mới xây dựng bài tập thực tiễn, phản ánh sự thiếu hụt về kỹ năng và tài liệu hỗ trợ.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy việc xây dựng và sử dụng BTTT THLM trong dạy học chương “Hạt nhân nguyên tử” có tác động tích cực đến việc phát triển NLGQVĐ của học sinh. Việc tích hợp kiến thức liên môn giúp học sinh vận dụng linh hoạt các kiến thức vật lí, hóa học, sinh học và công nghệ thông tin để giải quyết các tình huống thực tế, từ đó nâng cao khả năng tư duy phản biện và sáng tạo.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về dạy học tích cực và bài tập thực tiễn, kết quả này phù hợp với luận án của Nguyễn Lâm Đức (2016) và Nguyễn Minh Ngọc (2017), khẳng định tính hiệu quả của phương pháp dạy học tích cực và bài tập thực tiễn trong phát triển năng lực học sinh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm số trung bình giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, cũng như bảng phân loại mức độ năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trước và sau thực nghiệm, giúp minh họa rõ ràng sự tiến bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn tích hợp liên môn đa dạng và phù hợp: Tập trung phát triển ít nhất 20 bài tập theo từng tiến trình dạy học, đảm bảo tính liên môn và thực tiễn, nhằm nâng cao NLGQVĐ cho học sinh trong vòng 1 năm học. Chủ thể thực hiện là các tổ bộ môn Vật lí phối hợp với các môn liên quan.

2. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên: Đào tạo kỹ năng xây dựng và sử dụng BTTT THLM, phương pháp dạy học tích cực, trong vòng 6 tháng, nhằm khắc phục khó khăn về kỹ năng và tăng cường áp dụng bài tập thực tiễn trong giảng dạy.

3. Áp dụng phương pháp dạy học tích cực kết hợp bài tập thực tiễn trong chương trình giảng dạy: Khuyến khích giáo viên sử dụng dạy học dự án, dạy học theo trạm, dạy học phát hiện giải quyết vấn đề để phát triển toàn diện năng lực học sinh, triển khai trong các tiết học Vật lí lớp 12.

4. Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực giải quyết vấn đề đa dạng và khách quan: Kết hợp đánh giá qua sản phẩm học tập, quan sát, phỏng vấn và tự đánh giá của học sinh để phản ánh chính xác năng lực, áp dụng trong các kỳ kiểm tra định kỳ và cuối năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Vật lí THPT: Nắm bắt phương pháp xây dựng và sử dụng bài tập thực tiễn tích hợp liên môn để nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng chính sách đào tạo, hỗ trợ giáo viên và phát triển chương trình giáo dục phù hợp với xu hướng đổi mới.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Vật lí: Học hỏi về phương pháp nghiên cứu, thiết kế bài tập và thực nghiệm sư phạm trong lĩnh vực dạy học Vật lí.

4. Chuyên gia phát triển chương trình giáo dục: Áp dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế chương trình và tài liệu dạy học tích hợp liên môn, phù hợp với định hướng phát triển năng lực học sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Bài tập thực tiễn tích hợp liên môn là gì?
Bài tập này là dạng bài tập vận dụng kiến thức từ nhiều môn học để giải quyết các vấn đề thực tế, giúp học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề và liên hệ kiến thức với cuộc sống.

2. Tại sao cần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh?
NLGQVĐ giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong học tập và cuộc sống, nâng cao khả năng tư duy phản biện và ứng dụng kiến thức vào thực tiễn, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục.

3. Phương pháp nào hiệu quả để dạy học bài tập thực tiễn tích hợp liên môn?
Các phương pháp dạy học tích cực như dạy học dự án, dạy học theo trạm, dạy học phát hiện giải quyết vấn đề được đánh giá cao vì tạo điều kiện cho học sinh tự lực và hợp tác trong học tập.

4. Làm thế nào để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh?
Đánh giá kết hợp nhiều hình thức như quan sát quá trình làm việc, phỏng vấn, sản phẩm học tập, tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng, nhằm phản ánh toàn diện năng lực của học sinh.

5. Khó khăn phổ biến khi áp dụng bài tập thực tiễn tích hợp liên môn là gì?
Khó khăn gồm thiếu tài liệu, giáo viên chưa có kỹ năng xây dựng bài tập, thời gian chuẩn bị hạn chế và học sinh còn thụ động trong giải quyết vấn đề. Cần có sự hỗ trợ và đào tạo phù hợp để khắc phục.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công hệ thống 20 bài tập thực tiễn tích hợp liên môn và 4 tiến trình dạy học cho chương “Hạt nhân nguyên tử” Vật lí 12, góp phần nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy học sinh sử dụng bài tập tích hợp đạt kết quả học tập và năng lực giải quyết vấn đề cao hơn nhóm đối chứng khoảng 15%.
• Giáo viên và học sinh đều đánh giá cao vai trò của bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong việc làm cho môn Vật lí gần gũi và thiết thực hơn với cuộc sống.
• Khó khăn chính là thiếu kỹ năng xây dựng bài tập và thời gian áp dụng, cần tổ chức tập huấn và hỗ trợ giáo viên.
• Đề xuất triển khai áp dụng rộng rãi bài tập thực tiễn tích hợp liên môn trong dạy học Vật lí và các môn khoa học tự nhiên khác trong vòng 1-2 năm tới để nâng cao chất lượng giáo dục.

Các trường THPT và tổ bộ môn Vật lí nên phối hợp xây dựng và áp dụng bài tập thực tiễn tích hợp liên môn, đồng thời tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên nhằm phát triển toàn diện năng lực học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Các nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh ở trường THPT Luận án tiến sĩ của Nguyễn Lâm Đức (2016) về Vận dụng phương pháp dạy học tích cực bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học chương “Từ trường” Vật lí 11 Trung họ phổ thông, do PGS. Phạm Thị Phú hướng dẫn, Trường ĐH Vinh.

Trong luận văn này tác giả đã xây dựng 4 tiến trình dạy học theo phương pháp dạy học tích cực. Bao gồm các tiến trình dạy kiến thức “Cảm ứng từ”, “Từ trường của dòng điện chạy trong dây dẫn có hình dạng đặc biệt”, “Chế tạo động cơ điện một chiều đơn gian”, “Từ trường”. Tác giả đã tiến hành thực nghiệm ở 3 trường THPT Huỳnh Thúc Kháng, trường THPT Hà Huy Tập và trường THPT Cửa Lò trên địa bàn tỉnh Nghệ An và thu được những kết quả ban đầu: nâng cao hiệu quả dạy học, phát triển NL GQVĐ cho HS. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Minh Ngọc (2017) với Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập có nội dung thức tiễn chương “Cơ học chất lưu” Vật lí 10 nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh, do PGS.

Phạm Xuân Quế hướng dẫn, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội. Trong luận văn này, tác giả đã xây dựng 2 tiến trình xây dựng kiến thức dựa trên PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề áp suất thủy tĩnh và định luật Bec-nu-li. Tác giả đã tiến hành thực nghiệm tại trường THPT Hùng Vương, tỉnh Bình Phước, thông qua việc thực nghiệm, tác giả đã bước đầu giúp HS phát triển năng lực giải quyết vấn đề nhờ các tiến trình dạy học đã xây dựng. Các nghiên cứu về bài tập vật lí Trong quá trình dạy học vật lí, bài tập vật lí có tầm quan trọng đặc biệt.

Trong các bài tập, HS có thể hiểu biết một cách chính xác, sâu sắc và toàn diện hơn những quy luật vật lí, những hiện tượng vật lí, biết cách phân tích chúng và ứng dụng chúng vào các vấn đề thực tiễn. Ngoài ra bài tập vật lí sẽ giúp HS thấy được những ứng dụng muôn hình, muôn vẻ trong thực tiễn của các kiến thức đã học. Vì lí do trên, các nghiên cứu khoa học về vấn đề này chiếm một vị trí đáng kể và khai thác khá nhiều mặt, nhiều góc cạnh khác nhau của bài tập vật lí với những mục đích khác nhau. Luan van 6 Cụ thể luận án tiến sĩ của Nguyễn Thế Khôi (1995) về Một phương án xây dựng hệ thống bài tập phần Động lực học lớp 10 THPT nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản, góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề; Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Hải với Nghiên cứu xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập định tính trong dạy học cơ học vật lí 10 trung học phổ thông,.

Ngoài ra còn có nhiều luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu về vấn đề này như: Đồng Thị Vân Thoa (2001) với Một số biện pháp tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh THPT miền núi khi giảng dạy bài tập vật lí, Nguyễn Thị Mai Anh (2002) với Phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh lớp 10 THPT qua giải bài tập vật lí bằng phương pháp vectơ, Nguyễn Thị Nga (2004) với Lựa chọn và phối hợp các giải pháp nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh THPT trong giờ giải bài tập vật lí, Đỗ Thị Thúy Hà (2009) với Phối hợp các phương pháp và phương tiện dạy học hiện đại để phát triển hứng thú và năng lực tự lực học tập cho học sinh qua các hoạt động giải bài tập vật lí phần cơ học (chương trình vật lí 10 nâng cao),.Các nghiên cứu về bài tập vật lí thực sự đã đem lại nguồn tài liệu phong phú và thực sự hữu ích cho giáo viên vật lí và học sinh. Các nghiên cứu về bài tập vật lí có nội dung thực tiễn Bài tập vật lí thực tiễn là bài tập vật lí gắn với những gì đang tồn tại và diễn ra trong tự nhiên và xã hội, có quan hệ đến đời sống con người. Thông qua việc giải bài tập vật lí thực tiễn, học sinh có thể nhận biết được tầm quan trọng của vật lí trong cuộc sống, có thể vận dụng các kiến thức vật lí giải quyết các vấn đề xảy ra trong cuộc sống của chính mình. Do đó, có nhiều nghiên cứu về bài tập vật lí có nội dung thực tiễn cụ thể như sau: Luận văn thạc sĩ của Dương Duy Minh (2017) về Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn chương Chất khí (Vật lí 10 Trung học Phổ Thông) nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, do TS.

Nguyễn Mạnh Hùng hướng dẫn, Trường ĐH Sư phạm TP. Trong luận văn này, tác giả đã xây dựng 9 bài tập thực tiễn cho bài Định luật Bôi – lơ – Mari - ốt, 7 bài tập thực tiễn cho bài cho định luật Sác – lơ, 8 bài tập thực tiễn cho bài cho Phương trình trạng thái khí lí tưởng và 2 bài tập đồ thị biến đổi trạng thái. Thông qua việc xử lí kết quả thực nghiệm ở trường THPT Ngô Thời Nhiệm, TP.HCM tác giả đã chứng minh được rằng việc áp dụng hệ thống BT Luan van 7 thực tiễn trong suốt quá trình dạy học không chỉ giúp HS tích cực mà còn phát huy năng lực sáng tạo. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Lê Ngọc Hồng (2014) với Xây dựng và hướng dẫn học sinh giải các bài tập thực tế vào dạy học chương “Các định luật bảo toàn” – Vật lí 10 cơ bản, do TS.

Nguyễn Đông Hải hướng dẫn, Trường ĐH Sư phạm TP. Trong luận văn này, tác giả đã xây dựng hệ thống gồm 20 bài tập thực tế và 2 tiến trình cho 2 tiết giải bài tập theo phân phối chương trình. Qua quá trình thực nghiệm, tác giả đã chứng minh được việc sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn mà tác giải đã xây dựng đã khắc phục một số hạn chế của các bài tập vật lí đang được sử dụng phổ biến hiện nay và nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vật lí vào tình huống thực tế của học sinh. Năng lực và năng lực giải quyết vấn đề 1.

Khái niệm về năng lực - Theo tư điển Hán Việt năng lực là: Bổn lĩnh, tài năng, tài cán (có thể gánh vác, thực hiện một công việc). - Theo nghiên cứu thế giới thì có những khái niệm về NL như sau: + Howard Gardner (1999): “NL phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc được” (Gardner, Howard,1999).Weinert (2001) cho rằng: “NL là những kĩ năng kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ xã hội…và khả năng vận dụng các cách GQVĐ một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt” (Wenier, F. + Denyse Tremblay cho rằng NL là “khả năng hành động, thành công và tiến bộ dựa vào việc huy động và sử dụng hiệu quả tổng hợp các nguồn lực để đối mặt với các tình huống trong cuộc sống. + Chương trình Giáo dục Trung học (GDTH) bang Québec, Canada năm 2004 xem NL “là một khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn Luan van 8 lực.

- Riêng ở Việt Nam cũng có một số nghiên cứu về năng lực và đã đưa ra những khái niệm NL như sau: + Tài liệu hội thảo CT giáo dục phổ thông (GDPT) tổng thể trong CT GDPT mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) xếp NL vào phạm trù hoạt động khi giải thích: “NL là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. + Cách hiểu của Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn: “NL là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy. + Cách hiểu của Đặng Thành Hưng: “NL là thuộc tính cá nhân cho phép cá nhân thực hiện thành công hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể.

+ Còn theo tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn (Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh) đã nêu một cách khá khái quát rằng năng lực là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm (Nguyễn Anh Tuấn, 2002). - Như vậy, cho dù là khó định nghĩa năng lực một cách chính xác nhất nhưng các nhà nghiên cứu của Việt Nam và thế giới đã có cách hiểu tương tự nhau về khái niệm này. Tựu chung lại, năng lực được coi là sự kết hợp của các khả năng, phẩm chất, thái độ của một cá nhân hoặc tổ chức để thực hiện một nhiệm vụ có hiệu quả.

- Theo cách hiểu thông thường, năng lực là sự kết hợp của tư duy, kĩ năng và thái độ có sẵn hoặc ở dạng tiềm năng có thể học hỏi được của một cá nhân hoặc tổ chức để thực hiện thành công nhiệm vụ (DeSeCo, 2002). - Cùng với khái niệm năng lực là khái niệm “năng lực cốt lõi” (key competences) bao gồm một số năng lực được coi là nền tảng. Dựa trên những năng lực cốt lõi này, người học có thể thực hiện được yêu cầu của học tập cũng như các yêu cầu khác trong Luan van 9 các bối cảnh và tình huống khác nhau khi đạt được những năng lực thứ cấp. Theo định nghĩa của các nước có nền kinh tế phát triển (OECD), năng lực cốt lõi bao gồm: những năng lực nền tảng như năng lực đọc hiểu, năng lực tính toán, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp… Do vậy, năng lực có tính phức hợp hơn kĩ năng và mức độ thành thạo của một kĩ năng cũng quyết định một phần tới mức độ cao thấp của năng lực.

Đi sâu vào ngành hoặc chuyên ngành cụ thể khái niệm năng lực lại được định nghĩa ở phạm vi hẹp hơn phù hợp với đặc thù của từng ngành/chuyên ngành.