CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI TRẺ EM Mục tiêu: Sinh viên nắm được những vấn đề chung về công tác xã hội với trẻ em như: khái niệm trẻ em, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, công tác xã hội với trẻ em, đồng thời có những kiến thức cơ bản về sự phát triển của trẻ em, những đặc trưng tâm sinh lý của những trẻ có hoàn cảnh đặc biệt; vai trò của nhân viên CTXH, các dịch vụ cơ bản đối với trẻ em… 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Khái niệm trẻ em - Theo công ước quốc tế về quyền trẻ em: Trẻ em là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi trưởng thành của trẻ em sớm hơn.
- Theo luật trẻ em Việt Nam 2016: Trẻ em là công dân dưới 16 tuổi. Khái niệm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt Luật Chăm sóc giáo dục và bảo vệ trẻ em 2004: Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em có hoàn cảnh không bình thường về thể chất hoặc tinh thần, không đủ điều kiện để thực hiện các quyền cơ bản và hòa nhập với gia đình, cộng đồng. - Theo luật trẻ em 2016: Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em không đủ Điều kiện thực hiện được quyền sống, quyền được bảo vệ, quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, quyền học tập, cần có sự hỗ trợ, can thiệp đặc biệt của Nhà nước, gia đình và xã hội để được an toàn, hòa nhập gia đình, cộng đồng. Khái niệm công tác xã hội với trẻ em + Công tác xã hội với trẻ em là một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân trẻ em có HCĐB, gia đình trẻ và cộng đồng trẻ em có HCĐB đang sinh sống nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân trẻ, gia đình trẻ và cộng đồng trẻ 1 sinh sống giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần đảm bảo an sinh xã hội 1.
MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI TRẺ EM 1. Mục đích công tác xã hội với trẻ em Mục đích chung của công tác xã hội là: Hướng tới giúp đỡ cá nhân, gia đình và cộng đồng phục hội hay nâng cao chức năng để tăng cường năng lực xã hội, tạo ra những thay đổi về vai trò, vị trí của cá nhân, gia đình cộng đồng từ đó giúp họ hoà nhập xã hội. + Nâng cao năng lực cho nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Bằng cách cung cấp cho trẻ em kiến thức, kỹ năng để tự phân tích, xác định vấn đề và có khả năng ra quyết định đúng đắn.
+ Cải thiện môi trường xã hội để hỗ trợ cá nhân, gia đình trẻ em và cộng đồng trẻ em đang sống thực hiện các chức năng, vai trò của họ có hiệu quả + Giúp cá nhân, gia đình trẻ và cộng đồng trẻ em đang sống tiếp cận được với chính sách, nguồn lực xã hội nhằm đáp ứng những nhu cầu cơ bản. + Xây dựng một cộng đồng thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của trẻ em. Đối tượng công tác xã hội với trẻ em Luật trẻ 2016 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/6/2017, theo đó quy định 14 nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt như sau: Nhóm trẻ STT Đối tượng cụ thể em • Trẻ em mồ côi cả cha và mẹ không có người chăm sóc; • Trẻ em mồ côi cả cha và mẹ được nuôi dưỡng trong cơ sở Trẻ em cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em hoặc cơ sở trợ giúp xã hội; 1. 1 mồ côi cả • Trẻ em mồ côi cả cha và mẹ sống với người thân thích; cha và mẹ • Trẻ em mồ côi cả cha và mẹ được nhận chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình không phải người thân thích, trừ 2 trường hợp được nhận làm con nuôi.
Trẻ em •bị Trẻ em bị bỏ rơi chưa được chăm sóc thay thế; 2. 2 bỏ rơi • Trẻ em bị bỏ rơi được chăm sóc thay thế. • Trẻ em mồ côi cha hoặc mẹ và người còn lại mất tích theo quy định của pháp luật; • Trẻ em mồ côi cha hoặc mẹ và người còn lại đang hưởng chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội hoặc không còn khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng; • Trẻ em mồ côi cha hoặc mẹ và người còn lại đang chấp hành án phạt tù tại trại giam hoặc đang chấp hành quyết định đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc; • Trẻ em có cả cha và mẹ mất tích theo quy định của pháp luật; • Trẻ em có cha hoặc mẹ mất tích theo quy định của pháp Trẻ em luật và người còn lại đang hưởng chế độ chăm sóc, nuôi 3. 3 không nơi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội; nương tựa • Trẻ em có cha hoặc mẹ mất tích theo quy định của pháp luật và người còn lại đang chấp hành án phạt tù tại trại giam hoặc đang chấp hành quyết định đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc; • Trẻ em có cả cha và mẹ không còn khả năng chăm sóc trẻ em; • Trẻ em có cả cha và mẹ đang hưởng chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội; • Trẻ em có cả cha và mẹ đang chấp hành án phạt tù tại trại giam hoặc đang chấp hành quyết định đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc; • Trẻ em có cha hoặc mẹ đang hưởng chế độ chăm sóc, nuôi 3 dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội và người còn lại đang chấp hành án phạt tù tại trại giam hoặc đang chấp hành quyết định đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc; • Trẻ em sống trong gia đình có cả cha và mẹ trong độ tuổi trẻ em; • Trẻ em có cả cha và mẹ bị hạn chế quyền làm cha mẹ hoặc tạm thời cách ly khỏi cha hoặc mẹ theo quy định của pháp luật.
• Trẻ em khuyết tật đặc biệt nặng; Trẻ em 4. 4 • Trẻ em khuyết tật nặng; khuyết tật • Trẻ em khuyết tật nhẹ. 5 nhiễm Trẻ em nhiễm HIV/AIDS theo quy định pháp luật. HIV/AIDS • Trẻ em vi phạm pháp luật đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng; đang bị áp dụng biện pháp thay thế xử lý vi phạm hành chính quản lý tại gia đình; • Trẻ em vi phạm pháp luật chưa xác định được nơi Trẻ em vi cư trú ổn định đang chấp hành biện pháp xử lý hành chính 6.
6 phạm giáo dục tại xã, phường, thị trấn, tại cơ sở cung cấp dịch vụ pháp luật bảo vệ trẻ em, cơ sở trợ giúp xã hội; • Trẻ em vi phạm pháp luật đang bị áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng; đang bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn hoặc tù có thời hạn nhưng được hưởng án treo; 4 • Trẻ em chấp hành xong hình phạt tù có thời hạn hoặc chấp hành xong biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng. Trẻ em • Trẻ em nghiện ma túy trong cơ sở cai nghiện; 7. 7 nghiện ma • Trẻ em nghiện ma túy đang áp dụng biện pháp cai nghiện, túy điều trị nghiện tại gia đình, cộng đồng. Trẻ em phải bỏ học kiếm Trẻ em phải bỏ học kiếm sống chưa hoàn thành phố sống chưa cập giáo dục trung học cơ sở không có người chăm sóc; 8.
8 hoàn • Trẻ em phải bỏ học kiếm sống chưa hoàn thành phổ thành phổ cập giáo dục trung học cơ sở sống cùng cha, mẹ hoặc người cập giáo chăm sóc. dục trung học cơ sở Trẻ em bị Trẻ em bị bạo lực dẫn đến rối loạn tâm thần, hành vi, tổn hại hạn chế khả năng giao tiếp, học tập hoặc khả năng tự thực nghiêm hiện một số việc phục vụ nhu cầu sinh hoạt cá nhân hàng trọng về 9. 9 ngày theo kết luận của cơ quan giám định, cơ sở khám thể chất và bệnh, chữa bệnh hoặc người có chuyên môn được cơ quan, tinh thần tổ chức, cá nhân có thẩm quyền yêu cầu kiểm tra, đánh giá do bị bạo mức độ tổn hại của trẻ em. lực • Trẻ em bị bắt buộc tham gia lao động trái quy định của pháp luật về lao động; • Trẻ em bị rủ rê, xúi giục, kích động, lợi dụng, lôi kéo, Trẻ em bị 10.
10 dụ dỗ, ép buộc tham gia các hoạt động trình diễn hoặc bị sử bóc lột dụng trong sản xuất các sản phẩm khiêu dâm; • Trẻ em bị rủ rê, xúi giục, kích động, lợi dụng, lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc tham gia hoạt động du lịch mà bị xâm hại 5 tình dục; bị cho, nhận hoặc cung cấp để hoạt động mại dâm; • Trẻ em bị rủ rê, xúi giục, kích động, lợi dụng, lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc tham gia hoạt động vận chuyển, mua bán, sản xuất, tàng trữ chất gây nghiện và các hàng hóa khác bị cấm giao dịch theo quy định của pháp luật. • Trẻ em bị rủ rê, xúi giục, kích động, lợi dụng, lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc tham gia các hoạt động trục lợi khác. • Trẻ em bị hiếp dâm; • Trẻ em bị cưỡng dâm; Trẻ em bị • Trẻ em bị giao cấu; 11. 11 xâm hại • Trẻ em bị dâm ô; tình dục • Trẻ em bị sử dụng vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức.
Trẻ em •bị Trẻ em bị mua bán trở về sống với cha, mẹ; 12. 12 mua bán • Trẻ em bị mua bán trở về được nhận chăm sóc thay thế. Trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo • Trẻ em thuộc hộ nghèo mắc bệnh hiểm nghèo hoặc hoặc bệnh bệnh phải điều trị dài ngày theo quy định của cơ quan có phải điều thẩm quyền; 13. 13 trị dài • Trẻ em thuộc hộ cận nghèo mắc bệnh hiểm nghèo hoặc ngày bệnh phải điều trị dài ngày theo quy định của cơ quan có thuộc hộ thẩm quyền.
nghèo hoặc hộ cận nghèo Trẻ em •di Trẻ em là công dân Việt Nam di cư, lánh nạn trong 14.