Chương 1: Lý luận về áp dụng pháp luật trong giải quyết án chia di sản thừa kế. Thực trạng áp dụng pháp luật trong giải quyết án các vụ án chia thừa kế - Qua thực tiễn Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong giải quyết các vụ án chia thừa kế ở Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG GIẢI QUYẾT ÁN CHIA DI SẢN THỪA KẾ 1.
Khái niệm, đặc điểm, vai trò áp dụng pháp luật trong việc giải quyết các vụ án chia di sản thừa kế ở Tòa án nhân dân 1. Khái niệm vụ án chia di sản thừa kế Từ xa xưa người Việt Nam đã biết dành dụm, chắt chiu cho các thế hệ sau. Để nói về những gì đời trước, người trước để lại cho đời sau, người sau, người ta dùng thuật ngữ di sản. Di sản là toàn bộ tài sản có giá trị vật chất hoặc giá trị tinh thần cùng với các nghĩa vụ về tài sản được lưu truyền, tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ đời này sang đời khác, được bảo hộ về mặt pháp lý.
Thuật ngữ di sản được dùng phổ biến trong nhiều lĩnh vực của đời sống, song trong mỗi lĩnh vực thuật ngữ này lại được hiểu theo những nghĩa khác nhau. Trên lĩnh vực pháp luật, thuật ngữ “di sản” được các nhà làm luật sử dụng để chỉ di sản thừa kế trong pháp luật dân sự. Nó được hiểu là phần tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của người chết để lại cho người sống. Pháp luật dân sự Việt Nam quy định mọi cá nhân đều có quyền hưởng di sản thừa kế theo di chúc hay theo pháp luật, không phân biệt về tình trạng sức khỏe, giới tính… trừ một số trường hợp quy định tại Điều 643 BLDS 2005 (Điều 621 BLDS 2015) Thừa kế là một chế định quan trọng của pháp luật dân sự.
Tranh chấp thừa kế là loại tranh chấp phức tạp, kéo dài và đang là vấn đề pháp lý được xã hội rất quan tâm. Để giải quyết vấn đề này, luật đã được ban hành, song trên thực tế trong quá trình triển khai luật trong cuộc sống, đặc biệt là tranh chấp thừa kế các cơ quan tố tụng vẫn gặp không ít khó khăn. Nguyên nhân xuất phát từ khái niệm về di sản thừa kế chưa được hiểu một cách rõ ràng, cụ thể. Ở Việt Nam, chưa có văn bản nào định nghĩa về di sản thừa kế mà chỉ liệt kê về di sản thừa kế.
Điều 634 BLDS 2005 (Điều 612 BLDS 2015) quy định: “Di sản 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung của người khác”. Như vậy di sản thừa kế là toàn bộ những tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết bao gồm tài sản riêng, phần tài sản trong khối tài sản chung, cũng như các quyền về tài sản mà người đó được các cơ quan có thẩm quyền giao khi còn sống. Khái niệm áp dụng pháp luật trong giải quyết các vụ án chia di sản thừa kế ADPL là hình thức thực hiện pháp luật. Mục đích của ADPL là đảm bảo cho những quy phạm pháp luật được thực hiện trong xã hội.
Hoạt động ADPL của Tòa án là ban hành các bản án, quyết định trong đó giải quyết các mâu thuẫn khi xảy ra tranh chấp giữa các bên tham gia quan hệ pháp luật mà các chủ thể không tự mình giải quyết được nên đã yêu cầu cơ quan Tòa án giải quyết. Văn bản ADPL được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Dưới góc độ lý luận chung về Nhà nước và pháp luật thì văn bản ADPL là văn bản pháp lý cá biệt, mang tính quyền lực do các chủ thể có thẩm quyền ban hành trên cơ sở pháp luật, theo trình tự, thủ tục luật định nhằm điều chỉnh cá biệt đối với các tổ chức, cá nhân cụ thể trong những trường hợp cụ thể. Theo quy định của BLTTDS thì Tòa án là cơ quan tiến hành tố tụng chủ yếu trong việc ADPL để giải quyết các vụ án dân sự nói chung.
Tòa án là chủ thể chủ yếu trong việc giải quyết các vụ án dân sự vì trong hầu hết các giai đoạn ADPL Tòa án đều trực tiếp tiến hành mà không phụ thuộc vào kết quả hoạt động của bất cứ chủ thể nào khác. ADPL trong giải quyết các vụ án chia di sản thừa kế của Tòa án là hoạt động mang tính tổ chức, tính quyền lực của Nhà nước, được thực hiện thông qua hoạt động của Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử nhằm cá biệt hóa những quy phạm pháp luật dân sự vào các tranh chấp cụ thể nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự góp phần ổn định trật tự xã hội và củng cố mối đoàn kết, giữ tình cảm của quan hệ huyết thống trong gia đình. Thời gian qua, chế định về thừa kế không ngừng phát triển, nhiều nội dung mới đã được luật hóa, phù hợp với phong tục tập quán của nhân dân ta, từng bước 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, trong tiến trình hội nhập, toàn cầu hóa và kinh tế thị trường, vấn đề tài sản thuộc sở hữu tư nhân ngày càng đa dạng, phức tạp.
Sở hữu tư nhân hiện nay đã có sự thay đổi về loại, thành phần và giá trị, từ đó dẫn đến sự thay đổi về di sản thừa kế, việc xác định, thanh toán và phân chia di sản thừa kế cũng đa dạng và phức tạp. Thực tiễn thi hành và áp dụng các quy định pháp luật thừa kế còn nhiều vướng mắc, bất cập. Cụ thể, khái niệm về di sản thừa kế; tính hợp lý trong các quy định về di chúc, giải quyết tài sản chung của vợ chồng khi một bên chết, xác định thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế, thời hiệu từ chối nhận di sản, di tặng, di sản dùng vào việc thờ cúng. Các vướng mắc, bất cập nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân, đơn cử như một số quy phạm pháp luật về thừa kế chưa rõ ràng; thiếu văn bản hướng dẫn; một số vấn đề phát sinh trong thực tiễn nhưng chưa có pháp luật điều chỉnh, hướng dẫn; có quy định không còn phù hợp gây khó khăn cho việc áp dụng giải quyết vụ án.
So với BLDS 2005, BLDS 2015 đã có sự điều chỉnh nhất định, tuy nhiên, vẫn còn nhiều vướng mắc, bất cập cần sửa đổi, bổ sung thêm nhằm hoàn thiện chế định pháp luật về thừa kế. Việc ADPL trong giải quyết án chia di sản thừa kế có thể được tiến hành trong nhiều trường hợp như công nhận di chúc, chia thừa kế theo pháp luật… Song cho dù ADPL trong trường hợp nào thì các chủ thể có thẩm quyền cũng phải tuân theo những nguyên tắc và những điều kiện đã được quy định trong Bộ luật dân sự. Trên cơ sở đó, khái niệm ADPL trong giải quyết án chia di sản thừa kế có thể hiểu là hoạt động của chủ thể có thẩm quyền theo trình tự và thủ tục do pháp luật quy định nhằm cá biệt hoá các quy phạm pháp luật dân sự vào những trường hợp cụ thể đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể hoặc nhằm xác định rõ quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên hoặc của người thứ ba có liên quan khi giải quyết các tranh chấp liên quan đến di sản thừa kế. Khi ADPL dân sự để giải quyết các vụ việc xảy ra trong thực tế, các chủ thể có thẩm quyền trước tiên phải lựa chọn các quy phạm pháp luật đang còn hiệu lực pháp lý.
Nhưng thực tế đã cho thấy, trình độ lập pháp nhiều khi không theo kịp các quan hệ xã hội phát sinh vốn rất đa dạng và ngày một phức tạp hơn. Thêm vào đó, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do cơ quan lập pháp không dự liệu được hết và đầy đủ các quan hệ xã hội sẽ phát sinh trong tương lai gần nên sẽ không tránh khỏi trường hợp có vụ việc dân sự mang tính pháp lý cần giải quyết nhưng lại không có quy phạm pháp luật để áp dụng trực tiếp vào việc giải quyết vụ việc đó. Như thế có nghĩa là pháp luật dân sự đã có những lỗ hổng cần phải sớm được khắc phục. Trước khi kịp ban hành pháp luật để lấp các lỗ hổng đó thì các chủ thể có thẩm quyền phải giải quyết bằng cách áp dụng quy định tương tự của pháp luật dân sự.
Áp dụng tập quán, ADPL tương tự nhằm khắc phục những lỗ hổng trong pháp luật dân sự, đó là trên thực tế có các quan hệ pháp luật dân sự phát sinh nhưng không có các quy phạm pháp luật điều chỉnh. Nhu cầu đời sống xã hội đòi hỏi phải giải quyết tranh chấp đó, cho nên phải áp dụng tương tự pháp luật linh hoạt, phù hợp với lề thói của cư dân từng vùng, miền của đất nước. Việc ADPL tương tự nhằm giúp các nhà lập pháp vận dụng, góp phần hoàn thiện và bổ sung hệ thống pháp luật thực định. Nhưng phải dựa trên những nguyên tắc chung không những của pháp luật dân sự, mà còn là những nguyên tắc của cả hệ thống pháp luật.
Hiện nay, thực hiện tiến trình cải cách tư pháp của Nhà nước Việt Nam, Đảng đã khẳng định sự cần thiết phải sử dụng án lệ trong hoạt động xét xử. Sở dĩ phải áp dụng án lệ là vì pháp luật không đầy đủ hoặc có những quy định không rõ ràng, có thể hiểu theo nhiều nghĩa, còn nghĩa vụ của Toà án thì không thể không giải quyết vụ việc khi có đơn yêu cầu. Khi xét xử, Toà án căn cứ vào án lệ như một “công thức” để giải quyết tranh chấp. Không ai phủ nhận được vai trò của án lệ trong thực tiễn xét xử vì thực tiễn cho thấy không hệ thống pháp luật nào có thể bao trùm hết mọi tình huống xã hội, nên dùng án lệ bổ sung cho quy định pháp luật là cần thiết.
Áp dụng án lệ chính là phương thức hiệu quả để khắc phục các khiếm khuyết của pháp luật, đảm bảo việc áp dụng thống nhất trong xét xử, tạo tính ổn định, minh bạch và tiên liệu được trong các phán quyết của Tòa án, qua đó có tác dụng hướng dẫn các hành vi ứng xử không chỉ đối với các bên trong vụ án, mà còn đối với cộng đồng xã hội. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.