Chương I: Những vấn đề lý luận về áp dụng chuẩn mực quốc tế trong thủ tục hải quan điện tử Chương II: Nội dung các chuẩn mực quốc tế liên quan đến thủ tục hải quan điện tử và kinh nghiệm của hải quan một số nước về việc áp dụng chuẩn mực quốc tế trong thủ tục hải quan điện tử z 9 Chương III: Thực trạng việc áp dụng chuẩn mực quốc tế trong thủ tục hải quan điện tử ở Việt Nam và một số giải pháp để đẩy mạnh việc áp dụng chuẩn mực quốc tế trong thủ tục hải quan điện tử ở Việt Nam Cuối Luận văn là Danh mục tài liệu tham khảo đã được sử dụng trong quá trình viết Luận văn. Những vấn đề lý luận về áp dụng chuẩn mực quốc tế trong thủ tục hải quan điện tử 1. Khái luận về thủ tục hải quan điện tử 1. Khái niệm thủ tục hải quan điện tử Về khái niệm thủ tục hải quan điện tử cho đến nay mặc dù sử dụng rất nhiều , thậm chí đã triển khai thí điểm thủ tục hải quan điện tử (Quyết định số 149/2005/QĐ-TTg ngày 20/6/2005), đã qua nhiều lần dự thảo xây dựng Nghị định về Thủ tục hải quan điện tử nhưng vẫn chưa có văn bản nào đề cập đến khái niệm này.
Vì chưa có khái niệm cụ thể nên chưa xác định được đúng nội hàm và vì thế việc xác định các nội dung liên quan cũng các bước chuẩn bị triển khai không phải lúc nào cũng rõ ràng, đúng định hướng. Hiện nay các nước không đề cập tới khái niệm “thủ tục hải quan điện tử” mà thường đề cập tới khái niệm “hệ thống tự động hóa hải quan” (customs automation system). Đây là chương trình ứng dụng CNTT để xử lý các nghiệp vụ hải quan. Hệ thống gồm nhiều chương trình ứng dụng CNTT để quản lý hàng hóa đưa ra, đưa vào lãnh thổ hải quan, và các chương trình hỗ trợ cho công tác nghiệp vụ hải quan.
Quan niệm về thủ tục hải quan điện tử ở Việt Nam: Ở Việt Nam chưa có văn bản pháp lý nào định nghĩa rõ ràng thế nào là “Thủ tục hải quan điện tử’. Tuy nhiên, các khái niệm liên quan như “Thủ tục hải quan”, “GDĐT”, “phương tiện điện tử” đã được quy định tại Luật Hải quan, Luật GDĐT; cụ thể: - Thủ tục hải quan: Thủ tục hải quan là các công việc mà người khai hải quan và công chức hải quan phải thực hiện theo quy định của Luật hải quan đối với hàng hóa, phương tiện vận tải. - Thủ tục hải quan điện tử: Thủ tục hải quan điện tử là thủ tục hải quan thực hiện bằng phương thức điện tử trong đó hệ thống xử lý dữ liệu tự động phục vụ cho việc thông quan hàng hóa đóng vai trò quyết định. Khái niệm thủ tục hải quan điện tử rất rộng bao hàm từ khai báo điện tử, lưu trữ điện tử, trao đổi xử lý thông tin, dữ liệu điện tử từng phần hoặc toàn phần cho đến thủ tục hải quan phi giấy tờ… z 11 - Chứng từ hải quan điện tử: Chứng từ hải quan điện tử là tờ khai hải quan điện tử và các chứng từ thuộc bộ hồ sơ hải quan được nộp cho cơ quan hải quan thông qua phương tiện điện tử.
- Giao dịch điện tử: Giao dịch điện tử là giao dịch được thực hiện bằng phương tiện điện tử. - Phương tiện điện tử: Phương tiện điện tử là phương tiện hoạt động dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện từ hoặc công nghệ tương tự. Ngoài ra, còn có một số tài liệu đề cập đến khái niệm thủ tục hải quan điện tử. Ví dụ như Đề tài nghiên cứu khoa học số 05-2005 “Xây dựng hệ thống thuật ngữ hải quan thông dụng trong bối cảnh hiện đại hóa hoạt động hải quan” định nghĩa “Thủ tục hải quan điện tử là thủ tục hải quan được thực hiện bằng phương thức điện tử trong đó hệ thống xử lý dữ liệu tự động phục vụ cho việc thông quan hàng hóa đóng vai trò quyết định.
Khái niệm thủ tục hải quan điện tử rất rộng, bao hàm từ khai báo điện tử, lưu trữ điện tử, trao đổi xử lý thông tin, dữ liệu điện tử từng phần hoặc toàn phần cho đến thủ tục hải quan phi giấy tờ,…” (trang 99). Báo cáo nghiên cứu khả thi dự án hiện đại hóa Hải quan vay vốn Ngân hàng thế giới xác định một số đặc trưng cơ bản của thủ tục hải quan điện tử : (i) Hầu hết khai hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu được thực hiện thông quan mạng; (ii) Xử lý hồ sơ hải quan thông qua mạng máy tính; (iii) Hệ thống phân luồng tự động trên cơ sở đánh giá mức độ rủi ro; (iv) Thiết lập kết nối trao đổi dữ liệu điện tử với các hãng vận chuyển, cảng vụ, sân bay, đại lý, kho bạc, ngân hàng, các cơ quan cấp phép để tiếp nhận thông tin về hàng hóa, hành khách trước khi phương tiện nhập cảnh; (v) Thực hiện thông quan trước khi hàng đến đối với các doanh nghiệp có độ tuân thủ cao. Những khái niệm và đặc trưng trên cho ta một cái nhìn ban đầu về thủ tục hải quan điện tử và theo một nghĩa chung nhất thì có thể coi: Thủ tục Hải quan điện tử là thủ tục hải quan (bao gồm cả thủ tục quản lý thuế) được thực hiện bằng phương tiện điện tử. Nội dung thực hiện thủ tục hải quan điện tử được thể hiện ở chỗ: z 12 Doanh nghiệp gửi và nhận thông tin (bao gồm thông tin trong tờ khai và các chứng từ liên quan) tới cơ quan hải quan bằng phương tiện điện tử.
Cơ quan hải quan tiếp nhận, xử lý, ra quyết định và phản hồi thông tin bằng phương tiện điện tử. Để có thể tiếp nhận, xử lý bằng phương tiện điện tử, cơ quan hải quan phải có trung tâm tiếp nhận, xử lý, lưu trữ dữ liệu điện tử đủ mạnh; tự động hóa các quy trình nghiệp vụ; sử dụng kỹ thuật quản lý hải quan và hệ thống máy móc hiện đại hỗ trợ kiểm tra, giám sát, kiểm soát hàng hóa để nâng cao mức độ tự động hóa của hệ thống. Cơ quan hải quan cung cấp các dịch vụ công trực tuyến cho các doanh nghiệp. Mối quan hệ giữa “thủ tục hải quan điện tử” và “thủ tục hải quan truyền thống” Từ khái niệm về thủ tục hải quan điện tử ở phần trên, ta có thể thấy, thủ tục hải quan điện tử, xét về nội dung cũng như phương diện nghiệp vụ hải quan, là hoàn toàn trùng khớp với thủ tục hải quan nói chung, hay thủ tục hải quan truyền thống nói riêng.
Vì thế, thủ tục hải quan điện tử mang hầu hết các đặc trưng nghiệp vụ của thủ tục hải quan: được thực hiện đối với tất cả các loại hình quản lý hàng hóa, phương tiện vận tải, ở tất cả các khâu trước, trong, sau thông quan. Điểm khác biệt lớn nhất của thủ tục hải quan điện tử so với thủ tục hải quan truyền thống chính là phương thức thực hiện (thủ tục hải quan truyền thống thực hiện bằng thủ công; thủ tục hải quan điện tử thực hiện bằng phương thức điện tử) trên cơ sở sự ứng dụng nền tảng CNTT để từ thủ tục hải quan truyền thống, với một hệ thống đồ sộ các công việc được tiến hành thủ công và các loại chứng từ, giấy tờ phụ trợ đi kèm, trở thành một hoạt động nghiệp vụ được tự động hóa cao dựa trên các thông tin, chứng từ điện tử và phi giấy tờ. Cụ thể hơn, có thể thấy những khác biệt cơ bản giữa hai phương thức làm thủ tục hải quan như sau: Về thông tin khai báo: nếu thủ tục hải quan truyền thống yêu cầu khai báo thông tin trên các mẫu văn bản cố định thì thủ tục hải quan điện tử chỉ yêu cầu khai báo thông tin dưới dạng mã hóa vào hệ thống máy tính; z 13 Về hồ sơ hải quan: hồ sơ hải quan truyền thống là tập hợp các loại chứng từ, giấy tờ nhằm chứng minh cho những thông tin đã khai báo trên tờ khai hải quan. Còn hồ sơ hải quan điện tử là tệp dữ liệu điện tử bao gồm các chỉ tiêu thông tin khai báo và chứng từ hỗ trợ được điện tử hóa, gửi kèm theo các chỉ tiêu thông tin nêu trên; Về phương thức tiếp nhận khai báo: trong khi thủ tục hải quan truyền thống yêu cầu người khai hải quan phải trực tiếp đến văn phòng hải quan để nộp bộ hồ sơ hải quan thì thủ tục hải quan điện tử cho phép người khai có thể gửi các chỉ tiêu thông tin qua mạng internet đến hệ thống thông tin điện tử của cơ quan hải quan; Về cách thức xử lý thông tin: thủ tục hải quan điện tử trực tiếp kiểm tra, đối chiếu một cách tự động hoặc bán tự động đối với các chỉ tiêu thông tin.
Còn thủ tục hải quan truyền thống lại yêu cầu công chức hải quan phải trực tiếp đọc từng chứng từ kèm theo tờ khai hải quan để so sánh, đối chiếu, kiểm tra tính chính xác, thống nhất của nội dung khai báo. Vì vậy, xử lý bộ hồ sơ trong thủ tục hải quan điện tử trở nên nhanh chóng, giản tiện hơn nhiều so với xử lý bộ hồ sơ hải quan thủ công; Về phương pháp QLRR: Về bản chất, không có sự khác biệt đáng kể giữa áp dụng CNTT trong thủ tục hải quan truyền thống và thủ tục hải quan điện tử. Tuy nhiên, đối với QLRR trong thủ tục hải quan điện tử sẽ được thường xuyên cập nhật, thanh loại tiêu chí một cách sát thực vào hệ thống phục vụ phân luồng kiểm tra hơn trên cơ sở thu thập và phân tích thông tin về doanh nghiệp và mặt hàng thường xuyên làm thủ tục hải quan tại tất cả các cấp. Bên cạnh đó, QLRR trong thủ tục hải quan điện tử được xây dựng bằng các bài toán kỹ thuật thống nhất, rà soát tổng thể trong nhiều phạm vi (Chi cục, Cục, Tổng cục, theo từng mặt hàng, nhóm mặt hàng.) theo cùng một phương pháp đối với tất cả các hồ sơ hải quan, dù cho là thuộc loại hình nào, của đối tượng nào và kinh doanh loại hàng nào.
Về cách thức phản hồi thông tin: thủ tục hải quan điện tử phản hồi trực tiếp vào hệ thống CNTT của người khai hải quan thông qua các thông điệp, thông báo (message) điện tử. Người khai hải quan được giao tiếp với cơ quan hải quan gián tiếp thông qua hệ thống máy tính.