Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về sinh viên Hà Nội. Chương 2: Đặc trưng cơ bản và phương thức ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đến sinh viên Hà Nội trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Chương 3: Nhận diện ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đến sinh viên Hà Nội trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Chương 4: Nhân tố tác động và những vấn đề đặt ra từ ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đến sinh viên Hà Nội trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
11 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ SINH VIÊN HÀ NỘI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài * Nghiên cứu về văn hóa phương Tây Nghiên cứu văn hóa phương Tây ở nước ngoài rất phong phú và đa dạng. Mỗi một nền văn hóa trong các nước phương Tây được nghiên cứu với nhiều góc độ: truyền thống dân tộc, tâm tính con người, lịch sử , văn học, nghệ thuật, tôn giáo, lối sống…Hoặc có những công trình nghiên cứu chung theo dòng chảy lịch sử và không gian văn hóa rộng lớn của châu Âu, Bắc Mỹ hay của toàn nhân loại.
Có một số công trình đã được dịch ra tiếng Việt như: Nghiên cứu lịch sử nhân loại của Arnold J. Toynbee đã đánh giá khái quát toàn bộ quá trình tiến hoá của nền văn minh nhân loại, chỉ ra quy luật của sự diệt vong, sự lan toả và phát triển mạnh mẽ của các nền văn minh. Ông chỉ ra từ thế kỷ XVI, nhân loại đã bước sang kỷ nguyên của nền văn minh phương Tây. Trong công trình Văn minh phương Tây (1994) [17], các giáo sư trường đại học Harvard Crane Brinton, Jonh B.
Christopher, Robert Lee Wolff hệ thống lại lịch sử thế giới phương Tây từ thời thượng cổ đến thời hiện đại theo tiêu chí văn minh. Các tác giả trình bày những hoạt động văn hóa cơ bản của mỗi thời kỳ lịch sử và phân tích một cách công phu những giá trị của chủ nghĩa cá nhân, tự do với tư cách là những đặc trưng của các nước phương Tây. Mark Kishlansky, Geary và O'Brien (2005) trong cuốn sách Nền tảng văn minh phương Tây [72] đã phác họa diện mạo của châu Âu từ cổ đại đến ngày nay qua những bước phát triển của con người và xã hội phương Tây ở các góc độ: cấu trúc xã hội, định chế chính trị, những thay đổi trong việc tổ chức sản xuất, tác động của kỹ thuật và công nghệ, gia đình. Fragonard (1999) trong công trình Văn hoá thế kỷ XX - Từ điển lịch sử văn hóa [73] cho rằng, hầu hết các thành tựu của văn hoá thế kỷ XX đều thuộc về VHPT.
Các tác giả đề cập và khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa Hoa Kỳ trong VHPT, chỉ ra nền văn hóa đại chúng của Hoa Kỳ như truyền hình, điện ảnh, âm nhạc, games… đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa châu Âu đương đại. Nhà sử học Niall Ferguson (2017) trong tác phẩm Văn minh phương 12 Tây và phần còn lại của thế giới [92] đã chỉ ra trong 5 thế kỷ qua, phương Tây vươn tới vị trí thống trị toàn cầu bởi đã phát triển 6 khái niệm mới đầy uy lực: cạnh tranh, khoa học, pháp quyền, y học hiện đại, chủ nghĩa tiêu dùng và đạo lý nghề nghiệp. Huntington trong tác phẩm Sự va chạm của các nền văn minh [100] cho rằng không nên chia thế giới theo khái niệm VHPT và phương Đông mà nên gọi là văn minh phương Tây, phương Đông. Nghiên cứu từ góc độ văn minh, Huntington chỉ ra sức mạnh của phương Tây là khoa học kỹ thuật và quân sự dẫn đến sự áp đảo đối với các nền văn hóa phi phương Tây.
Trong công trình này, Huntington nhiều lần sử dụng thuật ngữ “văn hóa phương Tây” để nói đến ngôn ngữ, tôn giáo, điện ảnh, âm nhạc, ẩm thực… của phương Tây. Đáng chú ý, có nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra văn hóa Hoa Kỳ hiện nay như là cốt lõi của nền văn hóa phương Tây, văn hóa toàn cầu, Tác giả Jean - Pierre Fichou Văn minh Hoa Kỳ [57], lý giải văn hóa Mỹ bằng nhiều thuyết khác nhau, trong đó có chủ nghĩa thực dụng, thuyết dân chủ, thuyết Darwin xã hội…. Tác giả Robert H. Bellah chủ biên cuốn Văn hóa và tính cách của người Mỹ [99] đem đến cho người đọc những hiểu biết về văn hóa tinh thần Mỹ như chủ nghĩa cá nhân, tính thực dụng, tình yêu và hôn nhân, tôn giáo.
Penn trong công trình Những trào lưu mới trong xã hội Mỹ [71] đã phân tích 75 xu hướng tiềm ẩn sức mạnh to lớn làm thay đổi tương lai nước Mỹ. Esther Wanning trong cuốn sách Sốc văn hóa Mỹ [36], do Nguyễn Hạnh Dung, Bùi Đức Thược dịch, đã trình bày những tiêu chuẩn giá trị của người Mỹ, nguồn gốc nước Mỹ, sự đa dạng của cuộc sống Mỹ, dấu hiệu để nhận biết một người Mỹ, gia đình và cuộc sống hàng ngày của người Mỹ. Ông đã giới thiệu những giá trị của người Mỹ là: sự công bằng, tính hiệu quả, tính độc lập, tính thích ứng. Chủ nghĩa cá nhân, tính hiệu quả (thực dụng) là hai trong nhiều đặc trưng của văn hóa Mỹ được tác giả tập trung phân tích.
Gary Althen trong cuốn Phong cách Mỹ, cẩm nang dành cho doanh nhân, du học sinh, khách du lịch [37] cũng đề cập đến các giá trị Mỹ, trong đó có: chủ nghĩa cá nhân, sự tự do, bình đẳng, thời gian, đề cao vật chất… * Nghiên cứu về điện ảnh, thời trang, ẩm thực phương Tây Những nghiên cứu về điện ảnh phương Tây chủ yếu theo khía cạnh chuyên sâu của điện ảnh học: biên kịch, quay phim, chọn cảnh, diễn xuất, kỹ xảo…Có vài công 13 trình liên quan về khía cạnh văn hóa như: hành động hút thuốc lá trong điện ảnh Mỹ đương đại, hình ảnh người da đen trong điện ảnh Mỹ, hiphop trong điện ảnh Mỹ… Những nghiên cứu về thời trang chủ yếu bàn về lịch sử, thị trường thời trang, ít có những công trình liên quan đến nội dung luận án dự định nghiên cứu. Nghiên cứu Fashion, culture and identity (Thời trang, văn hóa và tính đồng nhất) [155] của Fred Davis đưa ra một vài giả thuyết hấp dẫn về ý nghĩa xã hội và tâm lý của thời trang trong văn hóa hiện đại, đó là: thời trang đã phát triển như thế nào, tại sao sự lựa chọn trang phục lại thể hiện địa vị xã hội, đặc trưng giới tính, xu hướng tình dục, sự chuẩn mực…. Nhóm tác giả Marilyn Delong, Karen Labat, Nancy Nelson, Aeran Koh, Yangjin Kim (2002) trong Global Products, global markets: jeans in Korea and the United States (Sản phẩm toàn cầu, thị trường toàn cầu: nghiên cứu về trang phục jeans ở Hàn Quốc và Hoa Kỳ) [169] nghiên cứu về trang phục jeans ở hai quốc gia có lượng tiêu thụ lớn đối với sản phẩm này cho kết quả rằng: nguồn gốc thương hiệu, hình thức và các yếu tố khác liên quan đến bối cảnh văn hóa quan trọng hơn nơi sản xuất hàng hóa đó. Clothing and Fashion: American Fashion from head to toe (Trang phục và thời trang: Thời trang Hoa Kỳ từ đầu đến chân) do Jose Blanco F chủ biên [158] nghiên cứu về lịch sử trang phục và thời trang Mỹ từ thời kỳ trước thuộc địa cho đến thế kỷ XXI và làm rõ phong cách ăn mặc của từng thời kỳ, các sự kiện lịch sử liên quan và văn hóa đại chúng Mỹ, thể hiện mối liên hệ giữa sự thay đổi trong xã hội Mỹ với cách người Mỹ ăn mặc.
Về ẩm thực phương Tây, có các công trình nghiên cứu bàn về tính duy lý, khoa học và nghệ thuật trong ẩm thực phương Tây. Cuốn The rituals of dinner: the origins, evolution, eccentricities, and meaning of table manners. (1991) (Lễ nghi trong ăn uống: nguồn gốc, sự phát triển, độ lệch tâm và ý nghĩa của các quy tắc trên bàn ăn) [152] diễn giải ý nghĩa của những lễ nghi trong ăn uống, cách ăn và tại sao ăn như vậy. Margaret Visser đã giải thích: các quy tắc trên bàn ăn có tính lịch sử, cổ xưa và phức tạp, mỗi một xã hội khác nhau đã dần dần phát triển hệ thống quy tắc riêng biệt, tuy phải thay đổi để phù hợp với hoàn cảnh nhưng vẫn duy trì các tập quán riêng của mình nhằm củng cố hệ tư tưởng cũng như phong cách thẩm mỹ và đặc trưng riêng [162].
Weiss trong French Food. On the table. On the page, and in French Culture” (Ẩm thực Pháp. Trong văn học và trong văn hóa Pháp) [160] phân tích ẩm thực Pháp trên nhiều bình diện: lịch sử, văn 14 hóa, mỹ học, nghệ thuật ăn uống.
Tác giả cho rằng bữa ăn của người Pháp mang nhiều ý nghĩa tinh thần hơn nhu cầu vật chất. Nó thừa hưởng một logic và trật tự vốn được coi là mang đậm chất Pháp. Nó bao hàm sự giao thoa giữa lịch sử ẩm thực, lịch sử địa phương, dân tộc và liên văn hóa. Các tác giả Bob Ashley, Joanne Hollows, Steve Jones, Ben Taylor trong cuốn sách Food and Cultural studies.
(Nghiên cứu về ẩm thực và văn hóa) [149] đã tìm hiểu mối quan hệ giữa đồ ăn, sự tiêu thụ thực phẩm và đặc trưng về văn hóa từ góc độ liên ngành của các lý thuyết nghiên cứu văn hóa, ký hiệu học của Barthes, nhân học của Levi-Strauss. Nhiều chủ đề được đề cập đến như ẩm thực và dân tộc, đặc trưng về giới khi ăn uống, hiện tượng các đầu bếp nổi danh từ các chương trình truyền hình, nguyên tắc của chế độ ăn chay… * Nghiên cứu về ảnh hưởng của văn hóa phương Tây Các nghiên cứu về ảnh hưởng của VHPT được tiến hành theo hai cách tiếp cận chủ yếu. Một là, các công trình bàn trực tiếp đến ảnh hưởng của VHPT đối với thế giới. Nhóm những công trình này rất đa dạng và phong phú.
Có nghiên cứu ảnh hưởng của VHPT ở cấp độ vùng, lãnh thổ và cấp độ châu lục. Có nghiên cứu ảnh hưởng của VHPT qua những nghiên cứu về tác động của nó đối với từng thành tố của văn hóa. Hai là, trong các nghiên cứu về toàn cầu hóa, các công trình đề cập đến giao lưu, tiếp biến giữa các nền văn hóa trên thế giới. Ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đến khu vực châu Á là chủ đề rất được quan tâm nghiên cứu.
Schneider và Silverman trong công trình Xã hội học toàn cầu [157] đã phân tích sự kết hợp giữa văn hóa truyền thống phương Đông và văn minh phương Tây trong đời sống văn hóa đương đại ở Nhật Bản.