CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI KINH TẾ TRONG HỘI NHẬP 1. Đối ngoại kinh tế trong thời kỳ hội nhập 1. Khái niệm đối ngoại kinh tế, toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế - Khái niệm đối ngoại kinh tế Mọi quốc gia đều thực hiện hai chức năng cơ bản: đối nội và đối ngoại. Đối ngoại chính là sự nối dài tiếp tục của đối nội ra thế giới bên ngoài, phục vụ đối nội vì mục tiêu chung của quốc gia.
Ở Việt Nam, Nhà nước thực hiện chức năng đối ngoại thì được gọi là ngoại giao. Đảng CSVN thực hiện chức năng đối ngoại được gọi là đối ngoại đảng. Các đoàn thể chính trị xã hội và nhân dân hoạt động đối ngoại được gọi là đối ngoại nhân dân. Bên cạnh đối ngoại đảng, đối ngoại nhà nước, chính quyền địa phương các cấp cũng thực hiện chức năng đối ngoại và được gọi là đối ngoại địa phương.
Nhưng cũng có khi đối ngoại nhân dân lại được gọi là ngoại giao nhân dân, đối ngoại thành phố cũng được gọi là ngoại giao thành phố. Tuy tên gọi có khác nhau nhưng đối ngoại và ngoại giao về bản chất đều phản ánh mối quan hệ với quốc tế, trong đó đối ngoại có nghĩa rộng, bao hàm cả ngoại giao (Hình 2). Luận án sử dụng hai thuật ngữ đối ngoại kinh tế và ngoại giao kinh tế với nghĩa tương đồng. Khái niệm ngoại giao kinh tế (economic diplomacy) đã được một số học giả trên thế giới nghiên cứu và đưa ra nhưng cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất.
Gi Kappon và Kappiep (2003), tiếp cận ngoại giao kinh tế theo nghĩa rộng cho rằng: “Ngoại giao kinh tế là lĩnh vực đặc biệt của hoạt động ngoại giao, liên quan đến việc sử dụng kinh tế như là đối tượng và phương tiện để cạnh tranh và hợp tác trong quan hệ quốc tế” [63;45]. Ghi Karon và Karen (2003) cho rằng: “Ngoại giao kinh tế là đạt mục đích kinh tế bằng phương pháp ngoại giao. Một số học giả, chính phủ lại tiếp cận ngoại giao kinh tế theo nghĩa hẹp. Theo Ruerd Ruben (2013): “Ngoại giao kinh tế là việc sử dụng các mối quan hệ và ảnh hưởng của nhà nước để tăng cường lợi ích kinh tế (thương mại, sản xuất, đầu tư, khoa học kỹ thuật) của các chủ thể kinh tế (nhà nước, doanh nghiệp, người dân) 14 trong mối quan hệ với nước ngoài” Chính phủ Bồ Đào Nha (2006) quan niệm: “Ngoại giao kinh tế được hiểu là hoạt động được nhà nước và các định chế công triển khai bên ngoài lãnh thổ Bồ Đào Nha nhằm mục đích đóng góp thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế đất nước, tạo dựng môi trường thuận lợi cho đổi mới và phát triển công nghệ cũng như tạo thị trường mới và tạo ra nhiều công ăn việc làm có chất lượng tại Bồ Đào Nha” [37;29].
Theo Bộ trưởng ngoại giao Phạm Bình Minh (2013): “Ngoại giao kinh tế là một trong ba trụ cột của ngoại giao Việt Nam, đó là ngoại giao kinh tế, ngoại giao chính trị và ngoại giao văn hóa. Ngoại giao kinh tế hiểu đơn giản là các hoạt động ngoại giao đóng góp vào việc phát triển kinh tế đất nước, từ việc xây dựng quan hệ tốt với các nước, mở rộng hợp tác kinh tế đến hỗ trợ cho các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, các hoạt động kinh tế cụ thể”. Trong khi đó, quan niệm đối ngoại kinh tế được Nguyễn Văn Phúc (2012) nêu: “Hoạt động đối ngoại nói chung, đối ngoại kinh tế nói riêng là nỗ lực hành động của chủ thể (bao gồm các cấp độ quốc gia, địa phương, tổ chức, doanh nghiệp và người dân), nhằm tham gia hội nhập một cách chủ động, tích cực và hiệu quả vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế, với các mức độ và hình thức phù hợp, nhằm đạt được lợi ích và mục tiêu cao nhất của quốc gia, ở đây là lợi ích và mục tiêu về kinh tế”[40;3]. Luận án sử dụng khái niệm đối ngoại kinh tế theo nghĩa hẹp, có nội dung gần với quan niệm về ngoại giao kinh tế của chính phủ Bồ Đào Nha.
Theo đó, đối ngoại kinh tế được hiểu là hoạt động do nhà nước và các định chế công triển khai trong quan hệ quốc tế nhằm mục đích đóng góp thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế đất nước, tạo dựng môi trường thuận lợi cho thu hút đầu tư và các nguồn lực bên ngoài, mở rộng thị trường hàng hóa dịch vụ và tạo ra nhiều công ăn việc làm cho người dân. Như vậy, đối ngoại kinh tế là hoạt động đối ngoại của một quốc gia hay địa phương nhằm chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, bao gồm tổng thể các hoạt động đối ngoại trong lĩnh vực kinh tế hoặc phục vụ cho kinh tế; do nhà nước và các định chế công triển khai, gồm chính quyền các cấp và cơ quan nghiệp vụ của nó thực hiện nhằm hỗ trợ và tác động vào các tổ chức, doanh nghiệp, người dân tham gia vào kinh tế đối ngoại; vừa tuân theo nguyên tắc - thể thức ngoại giao vừa đáp ứng 15 yêu cầu - nội dung kinh tế, nhằm đạt được các lợi ích kinh tế của quốc gia cũng như của các chủ thể địa phương, doanh nghiệp, tổ chức và người dân. Hoặc có thể diễn đạt vắn tắt, đối ngoại kinh tế là hoạt động do nhà nước và các định chế công triển khai trong quan hệ quốc tế nhằm mục đích đóng góp thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế đất nước, tạo dựng môi trường thuận lợi cho thu hút đầu tư và các nguồn lực bên ngoài, mở rộng thị trường hàng hóa, dịch vụ và tạo ra nhiều công ăn việc làm cho người dân. Đảng, Nhà nước Đối nội Đối ngoại An ninh, Kinh tế, văn ….
Ngoại giao Đối ngoại Đối ngoại Quốc phòng hóa, xã hội Đảng nhân dân Ngoại giao Ngoại giao Ngoại giao chính trị kinh tế văn hóa Ngoại giao kinh Đối ngoại kinh tế trung ương tế địa phương Hình 2: Cây đối ngoại kinh tế (Nguồn: Tác giả tổng hợp) Chủ thể của các hoạt động đối ngoại kinh tế trước hết là nhà nước và các định chế công có liên quan, chủ yếu là Bộ ngoại giao, các bộ ngành ở trung ương (như Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Công thương, Bộ Tài chính.) và địa phương (như Sở Ngoại vụ, Sở Kế hoạch & Đầu tư, Sở Công thương, Sở Tài chính.) tham gia vào hoạt động đối ngoại kinh tế. Trên cơ sở Công ước Viên 1961 về quan hệ ngoại 16 giao, Bộ ngoại giao có kênh chính trị đặc biệt thông qua cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài. Các cơ quan này có thể sử dụng các công cụ ngoại giao như đàm phán, vận động hành lang, tình báo kinh tế, quảng bá, họp báo. để tác động tới những người lập chính sách ở nước sở tại về những vấn đề kinh tế đối ngoại có lợi cho nước mình.
Đồng thời, ở trong nước thông qua các cơ quan đối ngoại, các vụ hợp tác quốc tế của các bộ ban ngành, các sở ngoại vụ của các tỉnh thành phố địa phương, các cấp chính quyền có thể sử dụng các công cụ ngoại giao tác động tới đại sứ, tham tán thương mại, nhân viên ngoại giao phụ trách kinh tế về những vấn đề kinh tế đối ngoại cụ thể (Hình 2). Khái niệm đối ngoại kinh tế (economic diplomacy) có sự phân biệt với kinh tế đối ngoại (foreign economic relations). Kinh tế đối ngoại là lĩnh vực kinh tế đặc thù, thể hiện phần tham gia của nền kinh tế quốc gia vào nền kinh tế thế giới, nói cách khác là tổng thể các quan hệ kinh tế giữa một quốc gia với phần còn lại của thế giới dựa trên cơ sở sự phát triển phân công lao động quốc tế và chuỗi giá trị toàn cầu. Lĩnh vực kinh tế đối ngoại bao gồm thương mại quốc tế, đầu tư quốc tế và chuyển giao công nghệ, di chuyển lao động quốc tế, các quan hệ tiền tệ-tín dụng quốc tế và các dịch vụ quốc tế khác.
Kinh tế đối ngoại là lĩnh vực hoạt động rất chuyên sâu, ít mang tính tổng hợp như hoạt động đối ngoại kinh tế - vốn được định hướng vào nhiệm vụ, mục tiêu phục vụ phát triển kinh tế quốc gia nói chung, trong đó có phát triển bộ phận quan hệ kinh tế đối ngoại nói riêng. Công tác kinh tế đối ngoại do rất nhiều bộ, ngành, địa phương chỉ đạo và thực hiện, trong đó ngành ngoại giao chỉ đóng vai trò hỗ trợ (có tính tổng hợp, phối hợp) mà không chồng lấn lên hoạt động của ngành chức năng và địa phương, nhằm tận dụng những lợi thế và mặt mạnh của ngành ngoại giao để giúp thúc đẩy kinh tế đối ngoại và sự phát triển đất nước. - Toàn cầu hóa kinh tế Toàn cầu hóa là khái niệm có nội hàm phong phú, phản ánh các quá trình khách quan đang làm thay đổi sâu sắc mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội - tư duy thế giới, được tạo nên bởi sự gia tăng các mối liên kết, phụ thuộc chặt chẽ và trao đổi qua lại giữa các quốc gia, các tổ chức hay các cá nhân xét trên quy mô toàn cầu. Do đó, toàn cầu hóa còn được định nghĩa là xu hướng khách quan có tính phổ quát của sự phụ thuộc qua lại không ngừng giữa các khu vực, các bộ phận, các cá nhân trên 17 tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, công nghệ, môi trường, văn hoá, xã hội.
Trong phạm vi kinh tế, toàn cầu hoá phản ánh sự liên kết và trao đổi các hoạt động kinh tế, đầu tư, thương mại trên phạm vi toàn cầu ngày càng gia tăng, kéo theo các dòng chảy tư bản, hàng hóa, công nghệ giữa các quốc gia, hình thành nền kinh tế toàn cầu nhất thể hóa. Về bản chất, toàn cầu hóa kinh tế là biểu hiện sự phát triển cao của xã hội hoá sản xuất, phân công và hợp tác kinh tế đã vượt khỏi phạm vi quốc gia, dân tộc. Ngày nay toàn cầu hoá và hội nhập đang trở thành xu thế tất yếu và không thể đảo ngược, chi phối mọi quá trình phát triển riêng của mỗi quốc gia. Dưới tác động của toàn cầu hóa, nền kinh tế thế giới hơn bao giờ hết đang trở thành một chỉnh thể hữu cơ liên kết các nền kinh tế khu vực và dân tộc, một hệ thống chung toàn cầu đan bện và phụ thuộc lẫn nhau, bao gồm các bộ phận hợp thành với cơ cấu và logic nội tại chặt chẽ.
