Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm qua, trên toàn quốc nhiều khu công nghiệp, cụm công nghiệp được xây dựng và hoạt động với quy mô khác nhau gắn với việc thực hiện chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tiền đề của quá trình này là việc xây dựng các KCN, CCN, hình thành kết cấu hạ tầng KT-XH ở nước ta, không chỉ đối với các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh mà còn đối với hầu hết các tỉnh, thành phố khác trên phạm vi cả nước, tạo lên động lực mới cho sự phát triển, thúc đẩy nhanh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Không nằm ngoài cuộc với nhiệm vụ chung của đất nước, Đảng bộ tỉnh Tây Ninh lần thứ X nhiệm kỳ 2015 – 2020 đã đề ra chỉ tiêu phấn đấu tăng trưởng kinh tế đạt trên 8%.
Muốn đạt được chỉ tiêu này cần thực hiện hiệu quả, thực chất là những giải pháp mang tính đột phá. Trong đó, riêng đối với ngành công nghiệp và xây dựng cần rà soát lại các khu công nghiệp trong quy hoạch, thành lập thêm các khu công nghiệp có đủ điều kiện chuẩn bị quỹ đất sạch. Việc phát triển các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội gắn liền việc thu hồi đất, gồm đất thổ cư, đất nông nghiệp. Hệ lụy của điều này là một bộ phận dân cư thay đổi chỗ ở, mất đi việc làm trước đây, phải chuyển đổi nghề nghiệp mới hoặc thậm chí thất nghiệp đã và đang diễn ra ở nhiều địa phương.
Nhận thức điều này, Đảng và chính quyền tỉnh Tây Ninh đang cố gắng nghiên cứu đưa ra các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề việc làm, nâng cao đời sống cho người dân sau khi thu hồi đất. Tuy nhiên, những kết quả chưa được cải thiện, thiếu việc làm, tình trạng thất nghiệp, không có khả năng chuyển đổi được nghề nghiệp, làm cho đời sống của một bộ phận dân cư gặp nhiều khó khăn. Chính vì vậy, tỉnh Tây Ninh cần xây dựng các hệ thống chính sách đồng bộ với mục đích vừa thúc đẩy phát triển KT-XH, vừa bảo vệ được lợi ích và quyền lợi của người dân có đất bị thu hồi. Xã Tân Hội có diện tích 105,6 km², dân số 12.540 người với 3.259 hộ dân (06/2019), nằm trong địa bàn huyện Tân Châu, tỉnh Tây Ninh.
Cụm công nghiệp Tân 1 Hội có diện tích 51,80 ha tại ấp Hội An, xã Tân Hội đã được ký quyết định phê duyệt năm 2015. Đời sống của người dân kể từ khi xây dựng cụm công nghiệp đã có nhiều sự thay đổi nhất định. Tuy nhiên, để phát triển kinh tế tỉnh Tây Ninh nói chung và CCN Tân Hội nói riêng một cách bền vững, đồng thời cải thiện sinh kế cho người dân có đất bị thu hồi là một thử thách lớn đối với chính quyền, các ngành chức năng. Xuất phát từ những vấn đề trong thực tiễn nêu trên, nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất để xây dựng Cụm công nghiệp Tân Hội, tỉnh Tây Ninh” được tiến hành nhằm tìm hiểu ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến thu nhập và ổn định thu nhập của hộ dân tại cụm công nghiệp Tân Hội – Tân Châu.
Các công trình nghiên cứu 2.1 Trên thế giới Cho đến nay, đã có rất nhiều tác giả thực hiện nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến sự thay đổi thu nhập sau khi thực hiện thu hồi đất, trong đó có những nghiên cưu nổi bật chẳng hạn như: Các nghiên cứu dựa trên nhóm yếu tố vốn vật chất, tài chính Theo IS Lam (1997) & Zeller et al (2003) cho rằng: “yếu tố tín dụng làm đa dạng hóa sinh kế, sinh kế chịu ảnh hưởng của tín dụng”.K Sesabo và cộng sự (2005), chỉ ra rằng: “Trong việc tạo ra kinh tế hộ gia đình hoặc nguồn thu nhập khi hoạt động kinh doanh ảnh hưởng bởi vốn tín dụng và điều kiện đặc trưng của khu vực. Nguồn cấp vốn là nhân tố chính tác động đến tổng thu nhập của hộ gia đình. Yếu tố vốn tín dụng là cơ hội thúc đẩy các hoạt động sản xuất kinh doanh khác nhau tạo ra nguồn thu nhập”. Nghiên cứu khảo sát dựa trên vốn tự nhiên, con người và xã hội Gregory (2005) đã thực hiện nghiên cứu “Factors affecting income generation and livelihood diversification strategies of the very poor”.
Tác giả thực hiện khảo sát các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình. Tác giả rút ra kết luận, tài nguyên thiên nhiên cơ bản tạo ra thu nhập, cho dù là nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp, trong đó quan trọng nhất là đất đai. Bên cạnh đó, mối quan hệ xã hội cũng có tác động đến 2 thu nhập. Tác giả còn đề xuất, vốn tín dụng sẽ tạo điều kiện đảm bảo cho sinh kế của người dân.
Từ các nghiên cứu trên ta thấy được, sinh kế của người dân sau khi bị thu hồi đất chịu tác động bởi các yếu tố như vốn tín dụng, trình độ học vấn, nhân khẩu học, phương thức kinh doanh, yếu tố tự nhiên, quan hệ xã hội. Do đó, luận văn hy vọng những yếu tố từ các nghiên cứu đó cũng sẽ có ý nghĩa tại Việt Nam.2 Tại Việt Nam Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đề cập đến vấn đề thu nhập của người dân sau thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị và xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội tại Việt Nam, trong đó một số công trình nổi bật đáng xem xét sau đây: - Nguyễn Minh Thuận và cộng sự (2017), Yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ dân sau thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp tỉnh Vĩnh Long, tác giả thực hiện nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của KCN đến thay đổi thu nhập của hộ dân bị thu hồi đất. Nghiên cứu tiến hành khảo sát 126 hộ gia đình bị thu hồi đất phục vụ xây dựng KCN tại Hoà Phú và Bình Minh tỉnh Vĩnh Long. Trong nghiên cứu, các tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả kết hợp phân tích hồi qui đa biến.
Nghiên cứu rút ra kết luận có sự thay đổi đáng kể về các nguồn lực sinh kế của cộng đồng sau khi bị thu hồi đất. Các yếy tố khảo sát cho thấy có ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của hộ dân bị thu hồi đất là tuổi chủ hộ, trình độ học vấn của chủ hộ, thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp, số lao động đang làm việc trong khu công nghiệp, diện tích đất bị thu hồi đất, diện tích đất hiện tại. Từ đó, các tác giả đưa ra một số khuyến nghị nhằm cải thiện sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân bị thu hồi đất. - Hai tác giả Bùi Thị Minh Nguyệt, Hoàng Văn Thống (2017) thực hiện nghiên cứu Giải pháp ổn định thu nhập cho hộ nông dân sau thu hồi đất tại khu công nghiệp Lương Sơn – Hòa Bình.
Kết quả nghiên cứu khảo sát tình hình thu hồi đất để xây dựng khu công nghiệp Lương Sơn và phân tích ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến việc làm, thu nhập của các hộ nông dân. Các tác giả cho biết, để xây dựng KCN Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình tiến hành thu hồi 82,9 ha đất (trong đó có 93,31% là đất nông nghiệp). Có 46/92 hộ gia đình với tổng cộng 462 lao động nông nghiệp bị ảnh 3 hưởng từ việc thu hồi đất. Sau thu hồi đất, cơ cấu lao động nông nghiệp có 38,78%, buôn bán chiếm 20,82%, công nhân chiếm 20,82%.
Sau khi xây dựng KCN, thu nhập của các hộ dân được cải thiện, các hoạt động phi nông nghiệp đã góp phần tăng thu nhập, cải thiện cuộc sống. Tuy nhiên, sau khi thu hồi đất, một số người lao động phải đi làm thuê với công việc không ổn định, thu nhập bấp bênh. Các tác giả đã đề xuất, để cải thiện thu nhập cho các hộ dân cần chính quyền hành động như đào tạo nghề, giới thiệu việc làm, tạo điều kiện cho người lao động tự chuyển đổi việc làm. - Thu hồi đất và vai trò của vốn con người đối với sinh kế của hộ gia đình nông thôn thành phố Cần Thơ (năm 2018) – Lê Thanh Sơn – Luận án tiến sĩ kinh tế.
Luân án thực hiện nghiên cứu về những ảnh hưởng của việc thu hồi đất, các chiến lược, kết quả sinh kế của các hộ gia đình vùng nông thôn. Tác giả Lê Thanh Sơn đã chỉ ra sự khác biệt của hai đối tượng bị thu hồi đất khu vực nông thôn: nhóm đối tượng bị thu hồi là đất trồng lúa; nhóm đối tượng bị thu hồi đất thổ cư, vườn tạp. Nói chung từ những kết quả trên, có thể thấy việc thu hồi đất để xây dựng các công trình nhằm phát triển kinh tế đem lại nhiều lợi ích tích cực như góp phần cải thiện thu nhập, tăng trưởng kinh tế. Nhưng, song song đó, vẫn tồn tại nhiều tác động tiêu cực cần xem xét, khắc phục.
Hiện nay, công tác thu hồi đất đang được quan tâm và nghiên cứu thực hiện tại nhiều địa phương, nhưng tại tỉnh Tây Ninh chưa có đề tài nghiên cứu tìm hiểu vấn đề yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của người dân sau khi bị thu hồi đất. Tác giả thực hiện nghiên cứu này với kỳ vọng sẽ giúp khám phá ra được những yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình sau khi thu hồi đất để xây dựng CCN, với hy vọng thu hồi đất được thực hiện tốt hơn trong tương lai, góp phần thúc đẩy phát triển KT-XH của xã Tân Hội, tỉnh Tây Ninh nói riêng và các địa phương khác nói chung. Mục tiêu nghiên cứu 3.1 Mục tiêu nghiên cứu chung Nghiên cứu phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của các hộ dân dưới tác động của thu hồi đất trong quá trình hình thành CCN Tân Hội, sau đó đề xuất các biện pháp nhằm cải thiện thu nhập cho các hộ dân sau khi thu hồi đất để xây dựng CCN xã Tân Hội trong tương lai.2 Mục tiêu cụ thể - Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi thu nhập của người dân sau khi thu hồi đất để xây dựng CCN xã Tân Hội. - Gợi ý các giải pháp chủ yếu hỗ trợ nâng cao thu nhập cho các hộ dân trong thời gian tới.