Luận án tiến sĩ: Phát huy vốn tự nhiên để phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bằng sông Hồng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát huy vốn tự nhiên để phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bằng sông hồng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh

• Tác giả: Nguyễn Văn Huy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Danh Sơn
• Trường học: Học viện Chiến lược phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát Huy Vốn Tự Nhiên Để Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Vùng Đồng Bằng Sông Hồng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Tiếp cận nghiên cứu
• 0.4.2. Phương pháp thu thập tài liệu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT HUY VỐN TỰ NHIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN KTXH VÙNG
• 1.1. Nghiên cứu về phát huy vốn tự nhiên cho phát triển kinh tế-xã hội vùng
• 1.2. Nghiên cứu về hiệu quả phát huy vốn tự nhiên
• 1.3. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới phát huy vốn tự nhiên trong phát triển KTXH vùng
• 1.4. Nghiên cứu về phát huy nguồn vốn tự nhiên cho phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 1.5. Những khoảng trống nghiên cứu và dự kiến đóng góp của luận án
• 1.5.1. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5.2. Hướng nghiên cứu của luận án
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VỐN TỰ NHIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN KTXH VÙNG VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
• 2.1. Vốn và vốn tự nhiên
• 2.2. Phát huy nguồn vốn tự nhiên
• 2.3. Vùng và phát triển KTXH vùng
• 2.4. Phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng
• 2.5. Phân loại và đặc điểm của vốn tự nhiên
• 2.5.1. Phân loại vốn tự nhiên
• 2.5.2. Đặc điểm của vốn tự nhiên
• 2.6. Mối quan hệ giữa phát huy vốn tự nhiên và phát triển KTXH vùng
• 2.7. Vai trò của vốn tự nhiên trong phát triển KTXH vùng
• 2.8. Tất yếu phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng
• 2.9. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát huy vốn tự nhiên trong phát triển KTXH vùng
• 2.9.1. Nhân tố chủ quan
• 2.9.2. Nhân tố khách quan
• 2.10. Đo lường phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng
• 2.10.1. Tiêu chí đánh giá mức độ bền vững khi phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH
• 2.10.2. Một số chỉ tiêu cụ thể
• 2.11. Kinh nghiệm thực tiễn về phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng
• 2.11.1. Kinh nghiệm một số quốc gia
• 2.11.2. Kinh nghiệm của một số vùng
• 2.11.3. Bài học rút ra cho vùng ĐBSH
• 2.12. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT HUY VỐN TỰ NHIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN KTXH VÙNG ĐBSH
• 3.1. Khái quát về vùng ĐBSH
• 3.1.1. Vùng ĐBSH trong hệ thống vùng của Việt Nam
• 3.1.2. Đặc điểm vùng đồng bằng sông Hồng
• 3.2. Nhân tố ảnh hưởng tới phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 3.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.4. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng
• 3.5. Thực trạng mức độ bền vững khi phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 3.5.1. Mức độ lãng phí tài nguyên
• 3.5.2. Nâng cao chất lượng (giá trị) tài nguyên
• 3.6. Thực trạng thể chế phát huy vốn tự nhiên ở vùng ĐBSH
• 3.6.1. Các văn bản quy định về phát huy vốn tự nhiên
• 3.6.2. Mục tiêu trong quy hoạch phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng
• 3.6.3. Chính sách phát huy vốn tự nhiên vùng ĐBSH
• 3.6.4. Thực hiện chính sách bảo tồn, khôi phục, giảm thiểu tác động tiêu cực đối với vốn tự nhiên trong quá trình sử dụng
• 3.7. Thực trạng hiệu quả phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 3.7.1. Giá trị kinh tế của vốn tự nhiên
• 3.7.2. Hiệu quả phát triển KTXH
• 3.7.3. Đánh giá chung về phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 3.7.4. Kết quả đạt được về phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 3.7.5. Những hạn chế về phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng đồng bằng sông Hồng
• 3.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG PHÁT HUY VỐN TỰ NHIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN KTXH VÙNG ĐBSH GIAI ĐOẠN 2021 - 2030
• 4.1. Bối cảnh phát triển
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Quan điểm định hướng và mục tiêu phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 4.2.1. Tiếp cận mới về tài nguyên tự nhiên như là vốn tự nhiên trong phát triển KTXH
• 4.2.2. Quan điểm phát huy vốn tự nhiên
• 4.2.3. Mục tiêu phát huy vốn tự nhiên
• 4.2.4. Yêu cầu phát huy vốn tự nhiên
• 4.3. Một số giải pháp tăng cường phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 4.3.1. Ứng dụng công nghệ hiện đại vào khai thác và sử dụng vốn tự nhiên
• 4.3.2. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn về lượng giá tài nguyên thiên nhiên
• 4.3.3. Hoàn thiện cơ sở pháp lý, xây dựng chính sách và những quy định về sử dụng hợp lý vốn tự nhiên
• 4.3.4. Đổi mới các biện pháp quản lý nhằm tăng hường hiệu quả phát huy vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng
• 4.3.5. Tăng cường nhận thức về vốn tự nhiên và giá trị vốn tự nhiên để phát triển KTXH vùng ĐBSH
• 4.3.6. Chuyển hướng từ mô hình kinh tế truyền thống- kinh tế tuyến tính sang mô hình kinh tế tuần hoàn
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bằng sông Hồng

Vùng đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là một trong những khu vực kinh tế trọng điểm của Việt Nam. Phát triển kinh tế xã hội tại đây không chỉ dựa vào các nguồn lực kinh tế mà còn phụ thuộc vào việc khai thác và sử dụng hiệu quả vốn tự nhiên. Vốn tự nhiên bao gồm tài nguyên đất, nước, rừng và khoáng sản, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững. Việc nhận thức đúng đắn về vốn tự nhiên như một nguồn lực kinh tế sẽ giúp cải thiện hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường. Theo nghiên cứu, việc phát huy vốn tự nhiên không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu.

1.1. Tầm quan trọng của vốn tự nhiên

Vốn tự nhiên là nền tảng cho sự phát triển bền vững của vùng ĐBSH. Tài nguyên thiên nhiên cung cấp các dịch vụ thiết yếu cho đời sống con người và sản xuất. Việc khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên sẽ tạo ra giá trị kinh tế cao, đồng thời bảo vệ môi trường sống. Nghiên cứu cho thấy, các quốc gia biết phát huy vốn tự nhiên thường có chỉ số phát triển kinh tế cao hơn. Do đó, việc xây dựng chính sách phát triển kinh tế dựa trên vốn tự nhiên là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho vùng ĐBSH.

II. Thực trạng phát huy vốn tự nhiên tại vùng đồng bằng sông Hồng

Thực trạng phát huy vốn tự nhiên tại vùng ĐBSH hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên diễn ra mạnh mẽ, nhưng chưa thực sự bền vững. Nhiều nguồn tài nguyên như đất đai, nước và rừng đang bị khai thác quá mức, dẫn đến suy thoái môi trường. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ sử dụng tài nguyên thiên nhiên không hợp lý đã gây ra nhiều hệ lụy như ô nhiễm môi trường, cạn kiệt nguồn nước và mất đa dạng sinh học. Để khắc phục tình trạng này, cần có các chính sách phát triển kinh tế phù hợp, tập trung vào việc bảo tồn và phát huy vốn tự nhiên.

2.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát huy vốn tự nhiên

Có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến việc phát huy vốn tự nhiên tại vùng ĐBSH. Trong đó, chính sách quản lý tài nguyên, ý thức cộng đồng và công nghệ khai thác là những yếu tố quan trọng. Chính sách phát triển kinh tế chưa chú trọng đến việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, dẫn đến tình trạng khai thác không bền vững. Bên cạnh đó, ý thức của người dân về bảo vệ môi trường còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn tự nhiên. Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên cũng chưa được triển khai đồng bộ.

III. Giải pháp phát huy vốn tự nhiên để phát triển kinh tế xã hội

Để phát huy hiệu quả vốn tự nhiên trong phát triển kinh tế xã hội vùng ĐBSH, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng về quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của vốn tự nhiên. Cuối cùng, việc áp dụng công nghệ hiện đại trong khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Các giải pháp này không chỉ giúp phát huy vốn tự nhiên mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho vùng ĐBSH.

3.1. Đổi mới chính sách phát triển

Chính sách phát triển cần được đổi mới theo hướng tích cực hơn, chú trọng đến việc bảo vệ và phát huy vốn tự nhiên. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc xây dựng các chương trình hỗ trợ cho cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên cũng rất quan trọng. Các chính sách này sẽ tạo ra động lực cho việc phát huy vốn tự nhiên, đồng thời đảm bảo sự phát triển kinh tế xã hội bền vững cho vùng ĐBSH.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ sự khủng hoảng sâu sắc của mô hình tăng trưởng kinh tế truyền thống dựa trên nền tảng "kinh tế tuyến tính" (Linear Economy) – mô hình coi tài nguyên thiên nhiên là "món quà miễn phí" từ thiên nhiên để khai thác cạn kiệt, xử lý và thải bỏ. Tại Việt Nam, đặc biệt là vùng Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) – trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị trọng điểm phía Bắc với quy mô công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh nhất cả nước, việc phát triển kinh tế chủ yếu vẫn thâm dụng tài nguyên thô, gây áp lực nặng nề lên môi trường và hệ sinh thái. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc chuyển dịch căn bản hệ hình tư duy kinh tế: từ việc xem xét "tài nguyên thiên nhiên" như nguồn vật chất tĩnh sang phạm trù "vốn tự nhiên" (Natural Capital) – một tài sản kinh tế đặc thù có khả năng tạo ra dòng hàng hóa, dịch vụ hệ sinh thái lâu dài, đòi hỏi phải được bảo toàn gốc vốn, tính khấu hao, lượng giá đầy đủ và đầu tư tái tạo.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ ràng qua phân tích tổng quan tài liệu học thuật. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam phần lớn chỉ tiếp cận đơn ngành, phân tích riêng lẻ từng loại tài nguyên cụ thể như nước (Nguyễn Lập Dân, 2010; Vũ Thị Thu Lan và cộng sự, 2013; Lại Tiến Vinh, 2016), đất đai nông nghiệp (Phạm Thị Hương, 2012; Trịnh Văn Toàn, 2012), hoặc dừng lại ở các bài viết tổng luận, khuyến nghị chính sách định tính chung chung (Nguyễn Văn Huy, 2013; Đặng Huy Huỳnh, 2015; Kim Thị Thúy Ngọc và Nguyễn Văn Tài, 2015). Hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống hóa khung lý luận và mô hình định lượng tổng hợp đo lường hiệu quả phát huy tổng thể các nguồn vốn tự nhiên ở cấp độ liên kết kinh tế vùng.

Các câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xây dựng chặt chẽ:

• RQ1: Bản chất kinh tế của vốn tự nhiên và cơ chế phát huy vốn tự nhiên trong phát triển kinh tế - xã hội (KTXH) cấp vùng được xác lập trên nền tảng lý thuyết nào?
• RQ2: Thực trạng mức độ bền vững, hiệu quả kinh tế và thể chế phát huy các nguồn vốn tự nhiên cốt lõi (đất, nước, rừng, khoáng sản, đa dạng sinh học) vùng ĐBSH giai đoạn 2011–2019 diễn biến như thế nào?
• RQ3: Mức độ tác động của các nhóm nhân tố chủ quan (thể chế, năng lực quản lý, nhận thức) và khách quan (cơ cấu kinh tế, trình độ công nghệ, quy mô trữ lượng) đến hiệu quả phát huy vốn tự nhiên vùng ĐBSH ra sao?
• RQ4: Hệ thống giải pháp kinh tế - chính sách nào mang tính đột phá để nâng cao hiệu quả phát huy vốn tự nhiên vùng ĐBSH giai đoạn 2021–2030 định hướng kinh tế tuần hoàn?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• H1: Nhận thức của các chủ thể và thể chế pháp lý là hai nhân tố chủ quan có tác động thuận chiều mạnh nhất tới hiệu quả bảo tồn và gia tăng giá trị vốn tự nhiên vùng.
• H2: Hiệu quả phát huy vốn tự nhiên tỷ lệ thuận với mức độ áp dụng các công cụ kinh tế dựa trên thị trường và chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn.
• H3: Việc thiếu hụt cơ chế lượng giá kinh tế tổng thể (TEV) dẫn tới tình trạng định giá thấp và khai thác lãng phí vốn tự nhiên trong quy hoạch phát triển vùng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của Lý thuyết Vốn tự nhiên (Robert Costanza & Herman E. Daly, 1992; Thomas Prugh và cộng sự, 1999), Lý thuyết Dịch vụ Hệ sinh thái (Peter Kareiva và cộng sự, 2011; Anne D. Guerry và cộng sự, 2015), Lý thuyết Kinh tế Tuần hoàn và Tăng trưởng Xanh (UNEP, 2011), cùng Hàm sản xuất mở rộng tích hợp vốn tự nhiên $Y = f(K, L, TFP, N)$ (Đinh Đức Trường & Lê Hà Thanh, 2012).

Đóng góp đột phá của luận án là xác lập khung đánh giá 2 giác độ kinh tế phát triển: (1) Sử dụng hợp lý, hiệu quả tài nguyên như nguồn vốn đầu vào của sản xuất; (2) Đầu tư, phục hồi, nâng cao chất lượng và bảo toàn gốc vốn tự nhiên đầu ra. Về phạm vi không gian và thời gian, luận án khảo sát thực chứng toàn diện tại 11 tỉnh/thành phố vùng ĐBSH, thu thập dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian 2011–2019, điều tra sơ cấp chuyên sâu tại 5 địa phương đại diện (Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Thái Bình, Vĩnh Phúc) với mẫu nghiên cứu 487 đối tượng hợp lệ vào tháng 04/2019, đề xuất giải pháp chiến lược có tầm nhìn 2021–2030 gắn liền với tinh thần Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước cho thấy sự phát triển của 4 dòng nghiên cứu (research streams) chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất về nền tảng lý thuyết vốn tự nhiên và phát triển bền vững: Robert Costanza và Herman E. Daly (1992), Francesco di Castri (1995), Michael V. Russo (2002), Jérôme Pelenc và Jérôme Ballet (2015) đã chứng minh vốn tự nhiên là điều kiện tiên quyết cho phúc lợi con người và sự sống còn của nền kinh tế. Fridolin Brand (2009) cùng James Aronson và cộng sự (2007) nhấn mạnh việc duy trì dòng dịch vụ sinh thái đòi hỏi hành động khôi phục và quản trị vốn tự nhiên có chủ đích.

Dòng nghiên cứu thứ hai về phương pháp đo lường và lượng giá kinh tế vốn tự nhiên: MacDonald, Nick Hanley và Ian Moffatt (1999) chỉ ra rào cản lớn nhất trong quản lý tài nguyên là thiếu vắng các tiêu chí định lượng giá trị vốn tự nhiên. Jennifer và cộng sự (2010), Peter và cộng sự (2011), Fang (2010) phát triển các mô hình đánh giá chi phí hiệu quả trong phục hồi rừng và năng suất sử dụng tài nguyên nước cấp lưu vực. Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2009, 2012) và UNEP (2011, 2013) hoàn thiện cấu trúc phân tích Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value - TEV) và chỉ ra vốn tự nhiên chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng của cải của các quốc gia đang phát triển.

Dòng nghiên cứu thứ ba về các nhân tố chi phối quản trị vốn tự nhiên: Jeanette Stanley và Beth Clouston (2005), Sonali Senaratna (2001), Paul R. Ehrlich và cộng sự (2012), Lisen Schultz và cộng sự (2015) xác lập ảnh hưởng của nhận thức xã hội, thể chế phân định quyền sở hữu tài sản công và quản trị thích ứng đa cấp. Smriti Chand (2016), Napier và cộng sự (2008), Vita Cintina và Vivita Pukite (2018) phân tích tác động của trình độ công nghệ, chi phí hạ tầng và cơ cấu kinh tế đối với việc sử dụng đất đai và khai thác khoáng sản.

Dòng nghiên cứu thứ tư tại Việt Nam: Lê Quý An (1997), Nguyễn Đình Hòe (2002), Nguyễn Thế Chinh (2013), Kim Thị Thúy Ngọc (2014), Đặng Huy Huỳnh (2015) khẳng định tính cấp thiết của việc thể chế hóa nguồn lực tự nhiên thành tài sản vốn phục vụ Chiến lược Tăng trưởng xanh.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết kinh điển giữa hai trường phái:

1. Trường phái "Bền vững yếu" (Weak Sustainability) của kinh tế học tân cổ điển (Neoclassical Economics) lập luận rằng vốn nhân tạo ($K$) và tiến bộ công nghệ có thể thay thế hoàn hảo cho vốn tự nhiên ($N$), do đó việc cạn kiệt tài nguyên có thể được bù đắp bằng tích lũy của cải vật chất.
2. Trường phái "Bền vững mạnh" (Strong Sustainability) của kinh tế học sinh thái (Ecological Economics - Costanza & Daly, 1992; Brand, 2009) khẳng định vốn tự nhiên là "vốn tự nhiên tới hạn" (Critical Natural Capital), đóng vai trò giá đỡ sinh thái duy trì sự sống mà không có bất kỳ tư bản nhân tạo nào thay thế được.

Luận án định vị nghiên cứu của mình theo trường phái "Bền vững mạnh", đặt trong bối cảnh cụ thể của một nền kinh tế chuyển đổi đang tăng trưởng nóng. Luận án tiến hành so sánh đối chiếu trực tiếp với 2 nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Shuqiao Wang và cộng sự (2018) và Shibiao Fang (2017) tại 30 tỉnh của Trung Quốc về hiệu quả sử dụng nước cho thấy sự can thiệp hành chính thuần túy kém hiệu quả hơn động lực từ đổi mới công nghệ và tái cấu trúc công nghiệp.
• Nghiên cứu của Yaser Feizabadi và Effat Masomi Gorji (2018) tại Iran và Abbate và cộng sự (2004) tại Argentina chứng minh tính bất cập của khung pháp lý và sự thiếu hụt chi phí bù đắp hạ tầng thủy lợi là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến suy thoái đất nông nghiệp và tài nguyên nước ngầm.

Từ việc tổng kết các công trình trên, luận án xác lập vị trí tiên phong khi giải quyết khoảng trống học thuật: thiết lập khung phân tích toàn diện liên ngành, lượng hóa các nhân tố ảnh hưởng và đưa ra mô hình phát huy vốn tự nhiên cấp vùng đầu tiên tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng về mặt lý luận cho chuyên ngành Kinh tế phát triển tại Việt Nam:

Thứ nhất, phân định ranh giới học thuật và làm sâu sắc khái niệm "Vốn tự nhiên" so với "Tài nguyên thiên nhiên". Luận án trích dẫn và khẳng định nguyên lý:

"vốn tự nhiên được xác định như một thành tố cấu thành quan trọng của tự nhiên - nguồn cung cấp đầu vào (input) quan trọng cho hệ thống kinh tế cũng như là nơi thu nhận và hấp thụ (lưu giữ và chuyển hóa) các thải bỏ (chất thải) từ hệ thống kinh tế."

Luận án luận giải sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift): Nếu tài nguyên thiên nhiên được xem là "món quà miễn phí" dẫn đến bi kịch nguồn tài nguyên chung (Tragedy of the Commons), thì vốn tự nhiên là một tài sản kinh tế thực thụ có giá trị, có chi phí cơ hội và phải được tính toán khấu hao, bồi hoàn. Đúng như luận án nhấn mạnh:

"Nếu chúng ta không nhận thức được tài nguyên thiên nhiên như một “nguồn vốn”, phải bỏ chi phí “đầu tư” và khi sử dụng, giá trị phải được bảo tồn, thậm chí “sinh lãi” thì nguồn đầu vào sản xuất quan trọng này sẽ ngày càng cạn kiệt."

Thứ hai, chuẩn hóa khái niệm "Phát huy vốn tự nhiên" theo cách tiếp cận phát triển vùng:

"phát huy vốn tự nhiên là xác định được các tiềm năng, thế mạnh của các loại vốn tự nhiên; khai thác và sử dụng nguồn lực vốn tự nhiên có hiệu quả (tối ưu), bền vững; đồng thời phát triển, làm gia tăng giá trị của vốn tự nhiên."

Thứ ba, mô hình hóa cấu trúc phát huy vốn tự nhiên theo 2 giác độ nội hàm:

• Giác độ 1: Tối ưu hóa phân bổ đầu vào sản xuất, nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) và giá trị gia tăng trên một đơn vị tài nguyên tiêu hao.
• Giác độ 2: Tái đầu tư nguồn thu từ thuế/phí tài nguyên vào các chương trình bảo tồn sinh học, phục hồi rừng đầu nguồn, làm giàu hệ sinh thái ven biển, bảo toàn gốc vốn cho các thế hệ tương lai.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Vốn tự nhiên và Dịch vụ Hệ sinh thái (Costanza & Daly, 1992; UNEP, 2011): Phân loại vốn tự nhiên thành vốn vật chất (khoáng sản, nhiên liệu hóa thạch) và vốn sinh thái (hàng hóa sinh thái, dịch vụ điều tiết, cảnh quan văn hóa).
2. Lý thuyết Kinh tế học Thể chế và Quyền tài sản (Ehrlich và cộng sự, 2012): Giải thích vai trò của thể chế quản lý nhà nước, cơ chế định giá tài sản công và sự tham gia của cộng đồng thông qua mô hình đồng quản trị.
3. Lý thuyết Kinh tế Tuần hoàn (Circular Economy): Định hướng chu trình khép kín "khai thác – sử dụng – tái sinh vốn tự nhiên", thay thế mô hình tuyến tính "khai thác – sản xuất – thải bỏ".
4. Khung lượng giá Tổng giá trị kinh tế (TEV): Tích hợp Giá trị sử dụng trực tiếp ($DUV$), Giá trị sử dụng gián tiếp ($IUV$), Giá trị tùy chọn ($OV$) và Giá trị phi sử dụng ($NUV$ bao gồm giá trị tồn tại $EV$ và giá trị lưu truyền $BV$).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ cho không gian kinh tế vùng ĐBSH – một vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng có tính liên kết sinh thái - thủy văn cao, chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và áp lực tập trung dân cư - công nghiệp dày đặc.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            BỐI CẢNH & KHOẢNG TRỐNG                                |
|  - Mô hình kinh tế tuyến tính -> Cạn kiệt tài nguyên & Suy thoái môi trường       |
|  - Nghị quyết 24-NQ/TW (2013) -> Yêu cầu đổi mới quản lý tài nguyên cấp vùng       |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                       KHUNG LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VỐN TỰ NHIÊN                      |
|  * Tích hợp: Lý thuyết Vốn tự nhiên + Dịch vụ Hệ sinh thái + Kinh tế tuần hoàn    |
|  * 2 Giác độ kinh tế phát triển:                                                  |
|    - Giác độ 1: Khai thác, sử dụng hiệu quả như nguồn vốn sản xuất (Input)        |
|    - Giác độ 2: Tái đầu tư, bảo tồn, gia tăng giá trị và phục hồi hệ sinh thái    |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔ HÌNH NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG                                  |
|  [Nhân tố chủ quan]                      [Nhân tố khách quan]                     |
|  - Thể chế pháp lý, cơ chế quản lý       - Quy mô, trữ lượng & phân bổ tài nguyên |
|  - Năng lực đội ngũ cán bộ QLNN          - Cơ cấu kinh tế & Trình độ công nghệ    |
|  - Nhận thức của DN, người dân & CB      - Trình độ phát triển KTXH & Biến đổi KH |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG (2011-2019)          |
|  * Khảo sát 487 mẫu (54 CB QLNN, 62 Doanh nghiệp, 371 Người dân) tại 5 tỉnh       |
|  * Đánh giá 5 nguồn vốn: Nước, Đất đai, Rừng, Khoáng sản than, HST sinh thái biển |
|  * Phân tích thực trạng thể chế, mức độ bền vững, hiệu quả kinh tế & lãng phí     |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|             HỆ THỐNG GIẢI PHÁP CHIẾN LƯỢC GIAI ĐOẠN 2021 - 2030                   |
|  1. Đổi mới công nghệ khai thác, chế biến sâu và sử dụng sạch                     |
|  2. Đào tạo nhân lực chuyên môn về lượng giá kinh tế vốn tự nhiên (TEV)           |
|  3. Hoàn thiện thể chế, luật pháp và cơ chế kinh tế dựa trên thị trường (MBIs)    |
|  4. Đổi mới quản trị liên kết vùng và cơ chế đồng quản lý lưu vực sông            |
|  5. Nâng cao nhận thức xã hội và chuyển đổi mô hình Kinh tế tuần hoàn             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận (epistemological stance) kết hợp giữa phương pháp luận Duy vật biện chứng, Duy vật lịch sử và Thực chứng (Positivism). Triết lý nghiên cứu đòi hỏi xem xét mối quan hệ giữa tự nhiên và phát triển KTXH trong sự vận động, tương tác biện chứng khách quan; đồng thời sử dụng các bằng chứng dữ liệu thực nghiệm để kiểm chứng mô hình lý thuyết.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Design) được triển khai qua hai giai đoạn:

1. Nghiên cứu định tính: Tổng quan tài liệu, phân tích văn bản quy phạm pháp luật, sử dụng phương pháp chuyên gia để hiệu chỉnh thang đo và nhận diện các đặc thù vốn tự nhiên vùng ĐBSH.
2. Nghiên cứu định lượng: Khảo sát thực địa diện rộng bằng bảng hỏi cấu trúc để kiểm định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến hoạt động phát huy vốn tự nhiên.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) bao quát 3 nhóm chủ thể tương tác trong hệ thống: Cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh/huyện, Doanh nghiệp trực tiếp khai thác/sử dụng vốn tự nhiên, và Cộng đồng dân cư thụ hưởng dịch vụ hệ sinh thái.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu kết hợp có chủ đích và ngẫu nhiên phân tầng:

• Khảo sát thực địa tại 5 tỉnh/thành phố đại diện cho các nhóm vốn tự nhiên đặc trưng của ĐBSH: Hà Nội (trung tâm đô thị - dịch vụ), Hải Phòng và Quảng Ninh (đại diện cho vốn tài nguyên không tái tạo như than đá, khoáng sản và tài nguyên biển), Thái Bình và Vĩnh Phúc (đại diện cho vốn tài nguyên tái tạo như đất nông nghiệp, nước ngọt và rừng sinh thái).
• Tổng số 500 phiếu điều tra phát ra, thu về 487 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 97.4%).

Cơ cấu mẫu chi tiết:

• Cán bộ, công chức quản lý nhà nước (Sở TN&MT, Sở KH&ĐT, UBND): 54 phiếu (11.09%).
• Doanh nghiệp khai thác, sử dụng vốn tự nhiên (cấp nước, nông nghiệp, lâm nghiệp, khai khoáng than, thủy sản): 62 phiếu (12.73%).
• Người dân địa phương sử dụng sản phẩm/dịch vụ từ vốn tự nhiên: 371 phiếu (76.18%).

Phân bố mẫu theo địa bàn: Hà Nội: 116 mẫu (12 cán bộ, 9 doanh nghiệp, 95 người dân); Hải Phòng: 111 mẫu (12 cán bộ, 15 doanh nghiệp, 84 người dân); Quảng Ninh: 102 mẫu (10 cán bộ, 12 doanh nghiệp, 80 người dân); Vĩnh Phúc: 77 mẫu (10 cán bộ, 12 doanh nghiệp, 55 người dân); Thái Bình: 81 mẫu (10 cán bộ, 14 doanh nghiệp, 57 người dân).

Công cụ thu thập dữ liệu sơ cấp sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Rất đồng ý). Độ tin cậy thang đo (Reliability) được kiểm định nghiêm ngặt qua hệ số Cronbach's Alpha, độ giá trị hội tụ (Convergent Validity) và giá trị phân biệt (Discriminant Validity) được bảo đảm qua tham vấn chuyên gia và thử nghiệm sơ bộ.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Tổng cục Thống kê, Niên giám thống kê 11 tỉnh ĐBSH giai đoạn 2011–2019, Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia và vùng của Bộ TN&MT, số liệu từ Viện Chiến lược phát triển và các đề án quy hoạch lưu vực sông Hồng - sông Thái Bình.

Phương pháp xử lý dữ liệu:

• Phân tích thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation, Tần số, Tỷ lệ %).
• Phân tích tổng hợp kinh tế lượng và so sánh chuỗi dữ liệu không gian - thời gian.
• Ứng dụng các phương pháp lượng giá tài nguyên: Phương pháp định giá hưởng thụ (Hedonic Pricing Method - HPM), Phương pháp chi phí du lịch (Travel Cost Method - TCM), Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên (Contingent Valuation Method - CVM), và Phân tích Chi phí - Lợi ích mở rộng (Extended Cost-Benefit Analysis - CBA).
• Công cụ phần mềm hỗ trợ xử lý thống kê: SPSS và Microsoft Excel chuyên sâu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện cốt lõi với minh chứng dữ liệu vững chắc:

1. Nghịch lý khai thác cạn kiệt nhưng hiệu suất kinh tế thấp: Nguồn vốn tự nhiên không tái tạo (than đá Quảng Ninh, cát sỏi lòng sông Hồng, đá vôi xi măng) và nước dưới đất tại Hà Nội đang bị khai thác quá mức. Tuy nhiên, tỷ suất đóng góp vào giá trị gia tăng thấp, tổn thất tài nguyên trong khai thác hầm lò và khai thác khoáng sản còn ở mức cao, gây suy thoái nghiêm trọng vốn sinh thái xung quanh.
2. Sự suy giảm chất lượng và an ninh nguồn nước lưu vực: Nhu cầu sử dụng nước cho nông nghiệp và công nghiệp tăng vọt, trong khi chất lượng nước mặt hệ sinh thái sông Nhuệ - Đáy, sông Cầu bị ô nhiễm nghiêm trọng do tiếp nhận nước thải chưa qua xử lý, gây suy giảm dòng chảy kiệt và đe dọa an ninh nguồn nước vùng hạ du.
3. Hiện tượng phân mảnh sinh thái và suy thoái diện tích rừng đặc dụng: Mặc dù tỷ lệ che phủ rừng danh nghĩa có biến động nhẹ, nhưng chất lượng rừng tự nhiên, rừng ngập mặn ven biển Hải Phòng - Quảng Ninh và đa dạng sinh học suy giảm do chuyển đổi mục đích sử dụng đất sang khu công nghiệp và nuôi trồng thủy sản thiếu kiểm soát.
4. Khoảng trống thể chế và sự đứt gãy trong liên kết vùng: Công tác quản lý vốn tự nhiên vẫn bị chia cắt theo ranh giới hành chính tỉnh (tư duy cục bộ địa phương). Chưa có cơ chế điều phối liên vùng hiệu quả trong việc chia sẻ lợi ích và giải quyết các ngoại tác tiêu cực xuyên biên giới tỉnh (như ô nhiễm liên tỉnh, xung đột xả thải nguồn nước).
5. Kết quả khảo sát định lượng về nhân tố ảnh hưởng: Trong 9 nhóm nhân tố được phân tích, "Nhận thức của các nhà quản lý, người dân và doanh nghiệp" cùng "Thể chế pháp lý" được cả 3 nhóm đối tượng khảo sát (cán bộ, doanh nghiệp, người dân) đánh giá là có mức độ tác động mạnh nhất và mang tính quyết định nhất tới việc phát huy vốn tự nhiên (điểm Mean bình quân đều vượt trên 4.2/5.0).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Nghiên cứu mở rộng lý thuyết kinh tế phát triển vùng bằng cách bổ sung biến số vốn tự nhiên vào hàm sản xuất nội sinh, tạo khung tham chiếu cho các nghiên cứu kinh tế lượng sinh thái tại các quốc gia đang phát triển.
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ chỉ tiêu đo lường tích hợp gồm 2 nhóm tiêu chí: Mức độ bền vững/bảo toàn vốn và Hiệu quả kinh tế - xã hội, có thể nhân rộng áp dụng cho các vùng kinh tế sinh thái khác như Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam hay Đồng bằng sông Cửu Long.
• Về ứng dụng thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình 6 giải pháp chiến lược khả thi cho vùng ĐBSH giai đoạn 2021–2030:
  1. Đổi mới công nghệ khai thác, chế biến sâu khoáng sản và áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước.
  2. Xây dựng chương trình đào tạo quốc gia nâng cao năng lực lượng giá kinh tế vốn tự nhiên (TEV) cho đội ngũ cán bộ quản lý cấp tỉnh/huyện.
  3. Hoàn thiện thể chế kinh tế dựa trên thị trường: áp dụng triệt để nguyên tắc "người hưởng lợi phải trả tiền" (PES) và "người gây ô nhiễm/suy thoái phải bồi hoàn", chuyển đổi thuế tài nguyên sang phản ánh đúng chi phí ngoại tác.
  4. Đổi mới quản trị liên kết vùng, thành lập Ủy ban Quản lý vốn tự nhiên lưu vực sông Hồng với thẩm quyền tài phán rõ ràng.
  5. Chuyển đổi mô hình sản xuất công nghiệp và nông nghiệp vùng sang Kinh tế tuần hoàn (Circular Economy), tái sử dụng nước thải và phụ phẩm nông nghiệp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 hạn chế học thuật:

1. Do giới hạn về hệ thống dữ liệu hạch toán quốc gia (SEEA) tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu, việc lượng giá bằng tiền tệ cho các giá trị phi sử dụng ($NUV$) của toàn bộ hệ sinh thái vùng chưa thể thực hiện trọn vẹn cho chuỗi 11 tỉnh thành mà phải dựa trên các ước tính điển hình.
2. Phương pháp lấy mẫu phi ngẫu nhiên thuận tiện tại 5 tỉnh/thành phố trọng điểm, mặc dù bảo đảm tính đại diện sinh thái, có thể chịu ảnh hưởng nhất định bởi độ lệch chọn mẫu cục bộ.
3. Chưa lượng hóa được hết tác động dài hạn của biến đổi khí hậu cực đoan đến tốc độ khấu hao của vốn tự nhiên biển và tài nguyên nước ngầm.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng tài khoản vốn tự nhiên cấp vùng tích hợp vào Hệ thống Tài khoản Quốc gia (System of Environmental-Economic Accounting - SEEA).
• Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể động (DSGE) hoặc CGE tích hợp môi trường để mô phỏng tác động của chính sách thuế carbon và hạn ngạch vốn tự nhiên đến tăng trưởng kinh tế vùng.
• Ứng dụng công nghệ viễn thám (GIS) và Trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám sát suy thoái vốn tự nhiên thời gian thực tại lưu vực sông Hồng.

Tác động và ảnh hưởng

• Academic Impact: Công trình đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong đào tạo sau đại học ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế tài nguyên và môi trường, Quản lý kinh tế; mở ra hướng nghiên cứu kinh tế sinh thái vùng tại Việt Nam.
• Policy Influence: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài nguyên và Môi trường trong việc sơ kết, tổng kết Nghị quyết 24-NQ/TW và xây dựng Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.
• Industry Transformation: Định hướng cho các tập đoàn, doanh nghiệp (Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam TKV, các công ty cấp thoát nước, các doanh nghiệp nông - lâm - thủy sản) chuyển đổi chiến lược đầu tư sang công nghệ sạch, hạch toán chi phí môi trường và áp dụng mô hình kinh doanh tuần hoàn.
• Societal & Environmental Benefits: Góp phần bảo tồn nguồn nước sinh hoạt an toàn cho hơn 20 triệu dân cư vùng ĐBSH, giảm thiểu ô nhiễm bụi than và kim loại nặng, bảo tồn đa dạng sinh học các khu dự trữ sinh quyển ven biển như Vườn quốc gia Xuân Thủy, Cát Bà.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn tắc, bộ câu hỏi khảo sát 487 mẫu thực tế, các phương pháp lượng giá kinh tế vốn tự nhiên và khoảng trống nghiên cứu sâu hơn.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ KH&ĐT, Bộ TN&MT, UBND các tỉnh): Sử dụng hệ thống tiêu chí và chỉ số đo lường để ban hành các quy định phân bổ hạn ngạch khai thác, quy hoạch sử dụng đất và cơ chế liên kết vùng.
• Khối Doanh nghiệp & R&D: Nắm bắt xu hướng thắt chặt chính sách tài nguyên, định hình chiến lược đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, khai thác tuần hoàn và nâng cao năng lực cạnh tranh xanh.
• Cộng đồng dân cư địa phương: Hưởng lợi từ môi trường sống trong lành, dịch vụ sinh thái được bảo tồn bền vững và giảm thiểu rủi ro bệnh tật do ô nhiễm môi trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Vốn tự nhiên của Robert Costanza và Herman E. Daly (1992) vào thực tiễn kinh tế vùng của một quốc gia đang phát triển, chuyển hóa thành công khái niệm "tài nguyên thiên nhiên" tĩnh thành "vốn tự nhiên" động trong hàm sản xuất phát triển vùng, xác lập khung đánh giá 2 giác độ (hiệu quả sử dụng đầu vào và mức độ đầu tư phục hồi đầu ra).

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với các nghiên cứu đơn ngành định tính của Đặng Huy Huỳnh (2015) hay nghiên cứu cục bộ từng loại tài nguyên của Nguyễn Lập Dân (2010), luận án thiết kế phương pháp hỗn hợp quy mô lớn: khảo sát 487 mẫu trên 3 nhóm chủ thể (nhà quản lý, doanh nghiệp, người dân) tại 5 tỉnh đại diện, kết hợp phân tích chuỗi số liệu kinh tế - sinh thái 2011–2019 và áp dụng các công cụ lượng giá kinh tế tổng thể (TEV).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Yếu tố "Sự can thiệp hành chính trực tiếp của chính quyền địa phương" không mang lại hiệu quả cao bằng yếu tố "Nhận thức của doanh nghiệp/người dân" và "Cơ chế thị trường (định giá tài nguyên)". Thực tế cho thấy nếu tiếp tục duy trì cơ chế bao cấp giá nước và thuế tài nguyên thấp, các quy định hành chính ngăn cấm khai thác đều bị vô hiệu hóa bởi động cơ tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp chi tiết bảng câu hỏi khảo sát, quy trình phân bổ mẫu tại 5 địa phương, thang đo Likert 5 mức độ, hệ thống biến số nhân tố ảnh hưởng và công thức tính toán bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả phát huy vốn tự nhiên.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (2021–2030) được phác thảo ra sao? Trả lời: Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Thiết lập hệ thống hạch toán tài khoản vốn tự nhiên quốc gia và vùng (SEEA); (2) Thử nghiệm cơ chế thị trường trao đổi hạn ngạch phát thải và dịch vụ hệ sinh thái liên tỉnh; (3) Ứng dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong các khu công nghiệp sinh thái tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

Kết luận

1. Xác lập thành công hệ thống lý luận hoàn chỉnh về vốn tự nhiên và phát huy vốn tự nhiên trong phát triển KTXH cấp vùng, tạo bước chuyển hệ hình tư duy từ khai thác cạn kiệt sang quản trị tài sản vốn sinh thái.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, sâu sắc về thực trạng quản lý, khai thác và suy thoái các nguồn vốn nước, đất, rừng, khoáng sản, biển tại 11 tỉnh ĐBSH giai đoạn 2011–2019.
3. Lượng hóa chính xác mức độ tác động của 9 nhóm nhân tố chủ quan và khách quan qua khảo sát thực nghiệm 487 mẫu, khẳng định vai trò quyết định của nhận thức xã hội và thể chế kinh tế thị trường.
4. Xây dựng hệ thống 6 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ, có tính khả thi cao cho giai đoạn 2021–2030, gắn kết chặt chẽ với mô hình kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật liên ngành mới về hạch toán tài khoản môi trường (SEEA), kinh tế lượng sinh thái và quản trị thích ứng lưu vực sông tại Việt Nam và khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT HUY VỐN TỰ NHIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI VÙNG 1. Nghiên cứu về phát huy vốn tự nhiên cho phát triển kinh tế - xã hội vùng Trong bối cảnh, tác động tiêu cực do biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, các nguồn vốn tự nhiên có nguy cơ cạn kiệt, tốc độ suy giảm đa dạng sinh học diễn ra nhanh, cùng với tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng, cuộc sống và sự phát triển của nhân loại nói chung đang đối mặt với nhiều thách thức. Điều này đã khiến các nhà nghiên cứu đặt ra vấn đề cần phải phát huy vốn tự nhiên để thúc đẩy phát triển KTXH. Nguồn vốn tự nhiên là một nền tảng để con người tạo ra của cải phuc vụ nhu cầu phát triển KTXH và sự thịnh vượng.

Vốn tự nhiên đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với phúc lợi của con người. Các dịch vụ hệ sinh thái (HST) như nguồn nước, lương thực, năng lượng là nguồn lực trụ cột để phát triển kinh tế. Peter Kareiva, Heather Tallis, Taylor H.Daily, Stephen Polasky (2011) cho rằng vốn tự nhiên có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc sống con người, đặc biệt là cung cấp các dịch vụ sinh thái. Trong đó, các tác giả phân tích về giá trị của từng loại vốn tự nhiên như nước, đất, rừng, khoáng sản hay đa dạng sinh học.

Báo cáo của Ủy ban Khoa học và Công nghệ cho Phát triển của Liên Hợp Quốc (2016) đã khẳng định con người hưởng được nhiều lợi ích từ tài nguyên thiên nhiên bao gồm thực phẩm, giải trí, không khí sạch và nước. Mục đích của việc định giá các tài nguyên này là để định lượng tốt hơn chi phí cho sự xuống cấp của chúng. Do đó, khôi phục, phát huy nguồn vốn tự nhiên là cách thức để phát triển bền vững. Các nghiên cứu về vấn đề này đã được các tác gỉả nước ngoài như James Aronson và cộng sự (2007); Irene Petrosillo và cộng sự (2009); Paul R.

Ehrlich và cộng sự (2012); Fang và cộng sự (2006)…đề cập. Vốn tự nhiên có vai trò quan trọng trong phát triển bền vững; việc khai thác, sử dụng hiệu quả, bền vững và phát huy vốn tự nhiên là yêu cầu thiết yếu để phát triển bền vững. Francesco di Castri (1995) với nghiên cứu “Vai trò chủ đạo của phát triển bền vững” đã chỉ ra vai trò chủ đạo của phát huy vốn tự nhiên trong phát triển bền vững ở các quốc gia, trong đó nhấn mạnh vốn tự nhiên là chìa khóa quan trọng mà việc phát triển nguồn vốn tự nhiên là điều kiện thiết yếu để đảm bảo cho phát triển KTXH bền vững. Nghiên cứu của Michael V.

Russo (2002) cho rằng vốn tự nhiên có vai trò quan trọng hình thành các ngành công nghiệp môi trường, thúc đẩy 12 luan an phát triển công nghiệp bền vững; qua đó, góp phần phát triển bền vững. Điều này cũng được khẳng định trong nghiên cứu của Jérôme Pelenc, Jérôme Ballet (2015), phát triển bền vững và vốn tự nhiên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. James Aronson và cộng sự (2007) thì chỉ ra rằng khôi phục và quản lý hiệu quả nguồn vốn tự nhiên là các hoạt động đảm bảo phát triển bền vững khi nguồn vốn tự nhiên đang ngày càng suy thoái trầm trọng. Nghiên cứu của Robert Costanza, Herman E.

Daly (1992), Irene Petrosillo và cộng sự (2009), Fridolin Brand (2009) khẳng định việc bảo tồn, duy trì vốn tự nhiên sẽ tạo ra các dòng dịch vụ sinh thái, hàng hóa môi trường, góp phần phát triển bền vững. MacDonald, Nick Hanley, Ian Moffatt (1999) lại phân tích rằng việc thiếu các hướng dẫn rõ ràng liên quan đến các tiêu chí đánh giá, đo lường vốn tự nhiên làm cho việc so sánh, đánh giá, ứng dụng cách tiếp cận về nguồn vốn tự nhiên quan trọng trong công tác quản lý tài nguyên khu vực còn hạn chế. Vì vậy, cần có các tiêu chí đánh giá, đo lường cụ hể và nhận dạng vốn tự nhiên đầy đủ theo yếu tố định lượng và định tính là yếu tố quan trọng cho phát triển bền vững. Nhóm tác giả Anne D.

Guerry và cộng sự (2015) cũng khẳng định trong một số lĩnh vực phát triển KTXH thể giải quyết bằng sự kết hợp vốn tự nhiên và các dịch vụ hệ sinh thái mà nó cung cấp; nhiều lĩnh vực sản xuất hiện nay phụ thuộc vào chất lượng các nguồn vốn và các dịch vụ sinh thái tự nhiên. Do vậy, cần nâng cao nhận thức về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa phát huy vai trò củahệ sinh thái với phát triển; cần thúc đẩy nghiên cứu khoa học liên ngành, cơ bản về dịch vụ hệ sinh thái và ứng dụng các kết quả nghiên cứu trong việc đưa ra quyết định khôi phục, sử dụng bền vững vốn tự nhiên. Còn Fridolin Brand (2009) thì khẳng định việc duy trì vốn tự nhiên là một mục tiêu quan trọng của phát triển bền vững. Vốn tự nhiên là một khái niệm rộng, cần có sự tham gia của các ngành khoa học và các nhóm xã hội khác nhau trong việc định giá thiên nhiên.

Ở Việt Nam, vốn tự nhiên là tài sản thiên nhiên, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển bền vững và tăng trưởng xanh đã được chỉ ra trong nghiên cứu của Phương Hạnh (2016); Kim Thị Thuý Ngọc (2014); Kim Thị Thuý Ngọc và Nguyễn Văn Tài (2015), Đặng Huy Huỳnh (2015). Sử dụng bền vững và phục hồi các nguồn vốn tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, đặc biệt các mục tiêu liên quan đến phát triển kinh tế toàn diện và bền vững, mục tiêu về môi trường, đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu (Kim Thị Thuý Ngọc và Nguyễn Văn Tài, 2015). Tác giả Đặng Huy Huỳnh (2015) đã chỉ ra phục hồi và phát huy vốn tự nhiên là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện Chiến lược tăng trưởng xanh và là điều kiện để đẩy mạnh tái cơ cấu kinh tế trong phát triển bền vững. Từ vai trò của vốn tự nhiên cũng như tình trạng vốn tự nhiên ở thế giới và Việt Nam đang ngày bị cạn kiệt gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới cuộc sống 13 luan an của con người, tác giả đã đề xuất một số chính sách và giải pháp bảo tồn, phát huy vốn tự nhiên để hướng tới nền kinh tế xanh đảm bảo phát triển bền vững ở Việt Nam.

Duy trì, bảo tồn, phát triển và phát huy nguồn vốn tự nhiên cho phát triển bền vững đã được các nghiên cứu chỉ ra như Robert Costanza, Herman E. Russo (2002), James Aronson và cộng sự (2007), Irene Petrosillo và cộng sự, 2009… Robert Costanza, Herman E. Daly (1992) đã chỉ ra điều kiện tối thiểu cần thiết cho phát triển bền vững là duy trì tổng số vốn tự nhiên ở mức hoặc cao hơn mức hiện tại. Để phát triển bền vững bằng cách duy trì vốn tự nhiên thông qua đổi mới công nghệ cũng như tái tạo vốn tự nhiên và sử dụng công cụ kinh tế để kiểm soát khai thác và sử dụng vốn tự nhiên.

Thomas Prugh, Herman Daly, Robert Goodland, John H Cumberland, Richard B Norgaard (1999) khẳng định vốn tự nhiên liên quan mật thiết tới sự sống còn của nền kinh tế. Từ đó, muốn phát triển bền vững nền kinh tế thì không thể không quan tâm tới duy trì và phát huy vốn tự nhiên. Russo (2002) cho rằng sử dụng vốn tự nhiên để đảm bảo phát triển công nghiệp bền vững; việc khám phá các nguồn năng lượng mới, năng lượng tái tạo có thể duy trì và phát triển vốn tự nhiên. Việc xây dựng và thực hiện các chính sách bảo tồn vốn tự nhiên cũng là cách phát huy nguồn vốn tự nhiên để phát triển bền vững (Irene Petrosillo và cộng sự, 2009).

Nghiên cứu đã chỉ là việc duy trì vốn tự nhiên góp phần đảm bảo an ninh môi trường; nên tăng cuồng quản lý vốn tự nhiên thông qua việc xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ có thể thực hiện đối với quản lý đất, tài nguyên rừng và đa dạng sinh học. Đảm bảo vốn tự nhiên thông qua mở rộng quyền sở hữu đối với nguồn vốn tự nhiên là cách thức phát huy vốn tự nhiên cho phát triển vùng là kết quả nghiên cứu được chỉ ra bởi Paul R. Ehrlich và cộng sự (2012).

Việc trao quyền sở hữu về vốn tự nhiên sẽ đảm bảo cho vốn tự nhiên được khai thác và sử dụng đúng mức trong khuôn khổ cam kết. Đồng thời, việc tái tạo vốn tự nhiên cũng được thực hiện hiệu quả hơn. Hay trong nghiên cứu của Lisen Schultz và cộng sự (2015) về quản trị thích ứng và quản lý hệ sinh thái, bằng việc đánh giá sự thay đổi của vốn tự nhiên, các tác giả chỉ ra quản trị thích ứng là biện pháp quản lý phù hợp với vốn tự nhiên, trong đó cần thiết xây dựng hệ thống quản trị đa cấp để có thể quản lý bền vững vốn tự nhiên và từ đó phát huy hiệu quả vốn tự nhiên cho phát triển bền vững. Đầu tư cho vốn tự nhiên là cách để phát triển vốn tự nhiên góp phần phát triển bền vững.

Điều này đã được chỉ ra trong các nghiên cứu “Làm thế nào khuyến khích đầu tư vào vốn tự nhiên cho vùng sông Mê kông” cùa Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB); “Vốn tự nhiên: Quản lý tài nguyên cho tăng trưởng bền vững” World Bank (2012). Các nghiên cứu cho rằng giá trị vốn tự nhiên có thể suy giảm do sự suy thoái, xuống cấp của đất trồng trọt, rừng 14 luan an ngập mặn, đất ngập nước…, gây ảnh hưởng đến việc phát triển KTXH. Do đó, cần phải có sự khuyến khích đầu tư vào vốn tự nhiên mới đảm bảo phát huy nguồn vốn tự nhiên cho phát triển bền vững KTXH. Hay trong chương về “Bảo vệ, bảo tồn và tăng cường vốn tự nhiên” trong báo cáo “Đánh giá toàn diện tình trạng, xu hướng và triển vọng của môi trường Châu Âu trong xu thế toàn cầu” của EU đã chỉ ra rằng việc bảo vệ, bảo tồn và tăng cường vốn tự nhiên là cần thiết; cần phải thực hiện để cải thiện khả năng phục hồi hệ sinh thái và tối đa hóa lợi ích mà vốn tự nhiên có thể mang lại cho nền kinh tế và xã hội; duy trì hệ sinh thái đòi hỏi có một khung chính sách chặt chẽ, chú trọng vào việc thực hiện, tích hợp và công nhận mối quan hệ giữa khả năng phục hồi của hệ sinh thái, hiệu quả sử dụng tài nguyên và sức khỏe của con người.

Việc tăng cường khả năng phục hồi của hệ sinh thái sẽ mang lại lợi ích cho sức khỏe và hạnh phúc của con người.