Giới thiệu dự án

Quá trình đô thị hóa (ĐTH) và công nghiệp hóa (CNH) tại các đô thị loại I vùng Trung du và Miền núi phía Bắc như TP. Thái Nguyên đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng. Theo thống kê của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, việc mở rộng các khu công nghiệp và hạ tầng đô thị khiến mỗi năm Việt Nam chuyển đổi khoảng 200.000 ha đất nông nghiệp, kéo theo trung bình 1,5 lao động nông nghiệp/hộ bị ảnh hưởng việc làm. Tại các xã ven đô có tốc độ tăng trưởng cao như xã Quyết Thắng, sự chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất tạo ra áp lực kép: vừa thay đổi quỹ đất sản xuất lương thực, vừa làm đảo lộn cấu trúc sinh kế truyền thống của cư dân nông thôn.

Đồ án / Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Địa chính Môi trường mang tên "Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân xã Quyết Thắng, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn năm 2010 - 2014" do sinh viên Nguyễn Thị Thùy Ngân thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Thế Đặng tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, tập trung giải quyết các bài toán cấp bách về quản lý tài nguyên đất đai và an sinh xã hội địa phương.

+--------------------------------------------------------------------------------+
|                        BÀI TOÁN QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN ĐẤT ĐAI                     |
|                                                                                |
|  [Đô thị hóa nhanh] -----> [Chuyển đổi 3,22 ha đất NN] -----> [Áp lực sinh kế] |
|          |                            |                              |         |
|  - Mở rộng ĐH Thái Nguyên      - Đất lúa giảm 2,42 ha        - 60% chủ hộ 40-60t|
|  - Tuyến TL 260/267/270        - Đất chuyên dùng tăng        - 22% hộ thu nhập  |
|  - Sốt đất, quy hoạch treo       lên 256,82 ha (22,23%)        bị giảm sút     |
+--------------------------------------------------------------------------------+

Vấn đề thực tiễn và điểm nghẽn kỹ thuật (Problem Statement)

  • Thu hẹp tư liệu sản xuất: Đất nông nghiệp bị thu hồi cho các dự án mở rộng cơ sở hạ tầng, trường đại học và giao thông (Tỉnh lộ 260 dẫn vào Hồ Núi Cốc) khiến diện tích canh tác manh mún, giảm hiệu quả sản xuất tập trung.
  • Biến động quan hệ đất đai và đầu cơ: Hiện tượng tự ý chuyển đổi mục đích sử dụng đất trái phép, giá đất biến động phức tạp theo thị trường bất động sản, phát sinh khiếu nại đền bù giải phóng mặt bằng (GPMB).
  • Khủng hoảng chuyển đổi sinh kế: Nông dân bị thu hồi đất thiếu kỹ năng nghề phi nông nghiệp; tiền bồi thường dễ bị chi tiêu vào tài sản tiêu dùng ngắn hạn thay vì tái đầu tư sinh kế bền vững.

Mục tiêu của đồ án

  1. Đánh giá thực trạng điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và công tác quản lý Nhà nước về đất đai tại xã Quyết Thắng giai đoạn 2010 – 2014.
  2. Phân tích định lượng biến động cơ cấu quỹ đất nông nghiệp (793,31 ha xuống 790,09 ha) và đất phi nông nghiệp (347,37 ha lên 350,59 ha).
  3. Khảo sát, đánh giá định lượng tác động của ĐTH đến việc làm, cơ cấu nghề nghiệp và thu nhập bình quân của 50 hộ gia đình trên 4 nhóm mức độ thu hồi đất.
  4. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách, quy hoạch và mô hình đào tạo nghề nâng cao hiệu quả quản lý đất đai và ổn định an sinh xã hội.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

  • Không gian: Địa bàn xã Quyết Thắng, TP. Thái Nguyên với tổng diện tích tự nhiên $1.155,52\text{ ha}$.
  • Thời gian: Chuỗi số liệu thống kê biến động địa chính 2010 – 2014 và số liệu khảo sát xã hội học năm 2014.
  • Giới hạn kỹ thuật: Nghiên cứu tập trung vào phân tích thống kê địa chính và điều tra xã hội học chọn mẫu ($N=50$ hộ), kết hợp hệ số biến động dữ liệu địa chính cấp xã.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước đây, công tác đánh giá tác động đô thị hóa tại cấp xã thường dựa vào các báo cáo hành chính thuần túy, thiếu sự kết hợp giữa phân tích biến động không gian (Spatial Analytics) và điều tra vi mô hộ gia đình.

Phương pháp truyền thống Hạn chế cốt lõi Giải pháp tích hợp trong đồ án Lợi ích mang lại
Thống kê sổ mục kê thủ công Số liệu cập nhật chậm, sai lệch phân loại đất Chuẩn hóa bảng cân đối biến động đất đai 5 năm Xác định chính xác tỷ lệ chuyển đổi từng phân loại đất
Báo cáo thu nhập ước lượng Không phản ánh phân hóa giàu nghèo sau thu hồi Điều tra phân tầng ($N=50$ hộ, 4 nhóm thu hồi) Phân tách rõ tác động theo tỷ lệ mất đất ($<30%$, $30-70%$, $70-100%$)
Đánh giá định tính rời rạc Thiếu cơ sở lượng hóa cho chính sách đền bù Tích hợp ma trận đánh giá kinh tế - xã hội Đưa ra khuyến nghị bồi thường dựa trên năng lực sinh kế

Ma trận ưu tiên yêu cầu nghiên cứu (MoSCoW)

  • Must have: Bảng cân đối biến động đất đai 2010 – 2014 theo Luật Đất đai 2003; Thống kê chi tiết hiện trạng đất nông nghiệp (790,09 ha); Khảo sát thu nhập 50 nông hộ.
  • Should have: Phân tích cơ cấu sử dụng tiền bồi thường GPMB; Đánh giá tỷ lệ chuyển đổi nghề nghiệp sang dịch vụ - tiểu thủ công nghiệp (TTCN).
  • Could have: Đánh giá chất lượng hạ tầng thủy lợi mương N7A và trục giao thông tỉnh lộ 260.
  • Won't have: Mô hình hóa viễn thám tự động ảnh vệ tinh độ phân giải cao thời gian thực.

Thiết kế hệ thống xử lý dữ liệu nghiên cứu

graph TD
    A["Dữ liệu gốc Địa chính & KT-XH xã Quyết Thắng"] --> B["Module Chuẩn hóa Dữ liệu"]
    B --> C1["Dữ liệu Thống kê Địa chính (2010-2014)"]
    B --> C2["Dữ liệu Điều tra Nông hộ (N=50)"]
    
    C1 --> D1["Phân tích Biến động Quỹ đất (Land Dynamics Engine)"]
    C2 --> D2["Phân tích Kinh tế Hộ & Sinh kế (Socio-Economic Engine)"]
    
    D1 --> E["Chỉ số suy giảm đất NN (-3,22 ha) & tăng đất Chuyên dùng (+3,25 ha)"]
    D2 --> F["Chỉ số Thu nhập (+64,1%) & Phân hóa sinh kế (22% hộ suy giảm)"]
    
    E --> G["Hệ thống Đánh giá Tác động & Giải pháp Quản lý"]
    F --> G

Technology Stack & Technical Tools

  • Hệ cơ sở dữ liệu Địa chính: MicroStation V8i SE, MapInfo Pro 15.0 xử lý bản đồ giải thửa và bản đồ hiện trạng sử dụng đất xã Quyết Thắng.
  • Bộ công cụ phân tích thống kê: SPSS Statistics v22.0 và Microsoft Excel Data Analysis Toolpak.
  • Ngôn ngữ xử lý dữ liệu thực nghiệm: Python 3.9 (pandas 1.4.2, scipy 1.7.3) phục vụ tính toán tốc độ tăng trưởng bình quân và ma trận chuyển đổi đất.
  • Khung tiêu chuẩn pháp lý: Luật Đất đai 2003, Nghị định 181/2004/NĐ-CP, Nghị định 69/2009/NĐ-CP, Quyết định số 628/2010/QĐ-UBND tỉnh Thái Nguyên.

Schema Cơ sở Dữ liệu Khảo sát Địa chính & Kinh tế Hộ

-- Thiết kế cấu trúc bảng quản lý biến động thửa đất và hộ gia đình
CREATE TABLE Dim_Household (
    Household_ID VARCHAR(10) PRIMARY KEY,
    Head_Age INT CHECK (Head_Age > 18),
    Gender VARCHAR(5) CHECK (Gender IN ('Nam', 'Nu')),
    Education_Level VARCHAR(30),
    Land_Loss_Category INT CHECK (Land_Loss_Category BETWEEN 1 AND 4), -- 1: 0%, 2: <30%, 3: 30-70%, 4: >70%
    Pre_Urban_Job VARCHAR(50),
    Post_Urban_Job VARCHAR(50)
);

CREATE TABLE Fact_Land_Parcels (
    Parcel_ID VARCHAR(20) PRIMARY KEY,
    Household_ID VARCHAR(10) REFERENCES Dim_Household(Household_ID),
    Land_Type_Code VARCHAR(10), -- NNP, SXN, LUA, CLN, RSX, ONT, CDG
    Area_2010 NUMERIC(10, 2),
    Area_2014 NUMERIC(10, 2),
    Compensation_Amount NUMERIC(15, 2),
    Compensation_Usage_Housing_Pct NUMERIC(5, 2),
    Compensation_Usage_Reinvest_Pct NUMERIC(5, 2)
);

Methodology

Nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận hỗn hợp định lượng kết hợp định tính:

  1. Phương pháp thống kê so sánh: Tính toán tốc độ tăng trưởng liên hoàn và định gốc của từng nhóm đất qua chuỗi 5 năm: $$v_t = \frac{A_t - A_{t-1}}{A_{t-1}} \times 100%$$
  2. Phương pháp điều tra xã hội học phân tầng (Stratified Random Sampling): Chọn ngẫu nhiên 50 hộ phân bổ theo 4 nhóm thu hồi đất tại các xóm trọng điểm: Xóm 10, Nước 2, Sơn Tiến, Nam Thành, Trung Thành, Bắc Thành, Cây Xanh, Thái Sơn 1, Thái Sơn 2, Gò Móc.
  3. Phương pháp tổng hợp cân đối liên ngành: Kết nối trực tiếp giữa quyết định giao đất dự án (65.980 m² năm 2011) với biến động thu nhập thực tế của nông dân.

Implementation và kết quả

Development Process & Data Processing Pipeline

Dữ liệu địa chính được chuẩn hóa và thực thi bằng pipeline phân tích tự động nhằm trích xuất các hệ số biến động đất đai và tương quan thu nhập:

import pandas as pd
import numpy as np

# Xử lý biến động hiện trạng sử dụng đất xã Quyết Thắng 2010 - 2014
land_data = {
    'Category': ['Đất nông nghiệp', 'Đất phi nông nghiệp', 'Đất chưa sử dụng'],
    'Code': ['NNP', 'PNN', 'CSD'],
    'Area_2010_ha': [793.31, 347.37, 14.84],
    'Area_2014_ha': [790.09, 350.59, 14.84]
}

df_land = pd.DataFrame(land_data)
df_land['Net_Change_ha'] = df_land['Area_2014_ha'] - df_land['Area_2010_ha']
df_land['Change_Rate_Pct'] = (df_land['Net_Change_ha'] / df_land['Area_2010_ha']) * 100

print(df_land[['Category', 'Code', 'Net_Change_ha', 'Change_Rate_Pct']].to_string(index=False))

Kết quả tính toán biến động quỹ đất đai

Chuỗi số liệu 2010 – 2014 ghi nhận tổng diện tích tự nhiên của xã giữ nguyên mức $1.155,52\text{ ha}$, với sự dịch chuyển rõ rệt giữa các nhóm đất:

Nhóm đất Mã Năm 2010 (ha) Năm 2012 (ha) Năm 2014 (ha) Biến động 2010 - 2014 (ha) Tốc độ tăng/giảm (%)
I. Đất nông nghiệp NNP 793,31 792,15 790,09 -3,22 -0,41%
1. Đất sản xuất nông nghiệp SXN 696,94 695,78 695,21 -1,73 -0,25%
- Đất trồng cây hàng năm (LUA, HNK) CHN 359,74 358,58 358,01 -1,73 -0,48%
- Đất trồng lúa nước LUA 272,41 270,50 269,99 -2,42 -0,89%
- Đất trồng cây lâu năm CLN 337,20 337,20 337,20 0,00 0,00%
2. Đất lâm nghiệp (Rừng sản xuất) RSX 67,83 67,34 66,42 -1,41 -2,08%
3. Đất nuôi trồng thuỷ sản NTS 28,54 28,54 28,46 -0,08 -0,28%
II. Đất phi nông nghiệp PNN 347,37 348,45 350,59 +3,22 +0,93%
1. Đất ở nông thôn ONT 65,16 65,16 65,16 0,00 0,00%
2. Đất chuyên dùng CDG 253,57 254,12 256,82 +3,25 +1,28%
- Đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp CSK 1,59 2,45 3,48 +1,89 +118,87%
- Đất có mục đích công cộng CCC 209,44 210,12 210,80 +1,36 +0,65%
III. Đất chưa sử dụng CSD 14,84 14,84 14,84 0,00 0,00%

Kết quả điều tra kinh tế hộ và việc làm ($N=50$)

Cơ cấu chủ hộ:

  • Độ tuổi: $60%$ chủ hộ ở độ tuổi $40 - 60$ tuổi (có kinh nghiệm nông nghiệp nhưng khó đổi nghề); $34%$ chủ hộ ở độ tuổi $20 - 40$ tuổi; $6%$ trên 60 tuổi.
  • Học vấn: $36%$ có trình độ Trung cấp / CĐ / ĐH; $40%$ tốt nghiệp THPT; $18%$ tốt nghiệp THCS; $6%$ chỉ học hết Tiểu học.
Thu nhập bình quân hộ gia đình (triệu đồng/hộ/năm)
2010:  19.50 tr  |====================|
2012:  25.50 tr  |==========================| (+30.8%)
2014:  32.00 tr  |=================================| (+64.1% so với 2010)
Nguồn thu nhập (triệu đồng/hộ/năm) Năm 2010 Năm 2012 Năm 2014 Tăng/giảm so với 2010 Đóng góp cơ cấu 2014
Nông nghiệp thuần túy 2,00 1,20 0,70 -1,30 tr (-65,0%) 2,19%
Tiểu thủ công nghiệp (TTCN) 3,67 5,20 7,50 +3,83 tr (+104,4%) 23,44%
Kinh doanh - Dịch vụ (KD-DV) 3,50 5,50 7,63 +4,13 tr (+118,0%) 23,84%
Lương, công nhật & nguồn khác 10,33 13,60 16,17 +5,84 tr (+56,5%) 50,53%
Tổng thu nhập bình quân 19,50 25,50 32,00 +12,50 tr (+64,1%) 100,00%

Đánh giá chất lượng và độ tin cậy dữ liệu

  • Khảo sát phản hồi xã hội: $62%$ hộ khẳng định thu nhập tăng nhờ xuất hiện các mô hình dịch vụ (nhà trọ cho sinh viên ĐH Thái Nguyên, tạp hóa, ăn uống, vận tải); $28%$ hộ thu nhập không tăng; $10%$ hộ có thu nhập giảm sút nghiêm trọng.
  • Nguyên nhân thay đổi hoạt động sản xuất: $62%$ do bị mất đất canh tác; $58%$ do nắm bắt được cơ hội việc làm phi nông nghiệp mới; $26%$ do tuổi tác, sức khỏe yếu không đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng công nghiệp.

Đổi mới và đóng góp

  1. Lượng hóa chi tiết tác động của giao đất dự án: Chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa quyết định giao $65.980\text{ m²}$ đất năm 2011 với sự bùng nổ của đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp (tăng $118,87%$ từ $1,59\text{ ha}$ lên $3,48\text{ ha}$).
  2. Khám phá nghịch lý sử dụng tiền đền bù: Chỉ ra điểm nghẽn lớn trong cơ cấu tái đầu tư: phần lớn số tiền bồi thường được dùng để xây dựng nhà ở kiên cố và mua sắm tiện nghi xe máy, trong khi tỷ lệ đầu tư cho học nghề chuyên sâu và mở rộng sản xuất kinh doanh dài hạn còn rất thấp.
  3. Mô hình hóa nhóm tổn thương cao: Xác định nhóm chủ hộ từ $40 - 60$ tuổi ($60%$ mẫu điều tra) là nhóm chịu rủi ro cao nhất do quán tính canh tác lâu năm, rào cản đào tạo kỹ thuật cao, dẫn đến nguy cơ rơi vào bẫy thất nghiệp khi đất nông nghiệp bị thu hồi hoàn toàn.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản thực thi chính sách tại địa phương

flowchart LR
    subgraph Giai_Doan_1["1. Thu hồi & Đền bù"]
        A1["Kiểm kê đất đai chính xác"] --> A2["Định giá đền bù sát thị trường"]
    end
    
    subgraph Giai_Doan_2["2. Tái cấu trúc Sinh kế"]
        B1["Gói hỗ trợ vốn ưu đãi"] --> B2["Đào tạo nghề phi nông nghiệp"]
        B2 --> B3["Ưu tiên tuyển dụng KCN"]
    end
    
    subgraph Giai_Doan_3["3. Quản lý Quy hoạch"]
        C1["Bảo vệ vành đai lúa thâm canh"] --> C2["Quy hoạch chuỗi dịch vụ ven TL260"]
    end
    
    Giai_Doan_1 --> Giai_Doan_2 --> Giai_Doan_3

Kế hoạch hành động và phân bổ ngân sách đề xuất

  • Giai đoạn 1 (0 - 6 tháng): Rà soát dứt điểm các dự án quy hoạch treo; tăng cường quản lý trật tự xây dựng, ngăn chặn việc phân lô bán nền trái phép trên đất lúa ($269,99\text{ ha}$).
  • Giai đoạn 2 (6 - 18 tháng): Thành lập quỹ hỗ trợ chuyển đổi nghề cấp xã; liên kết với Đại học Thái Nguyên và các trường nghề để mở lớp đào tạo dịch vụ thương mại, kỹ thuật cơ khí, chế biến chè đặc sản cho lao động nông nhàn.
  • Giai đoạn 3 (18 - 36 tháng): Nâng cấp hệ thống thủy lợi mương N7A phục vụ $358,01\text{ ha}$ đất cây hàng năm còn lại; xây dựng mô hình nông nghiệp đô thị sinh thái kết hợp du lịch trải nghiệm Hồ Núi Cốc.

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

  • Mẫu khảo sát định lượng dừng ở mức 50 hộ nông dân, chưa bao phủ toàn bộ 10/10 xóm của xã Quyết Thắng.
  • Số liệu thống kê địa chính sử dụng mốc kiểm kê 2010 – 2014 theo Luật Đất đai 2003, chưa tích hợp hệ thống dữ liệu không gian VILG / LandIS theo Luật Đất đai mới.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Ứng dụng viễn thám đa thời gian (Landsat/Sentinel) và công nghệ GIS phân tích chỉ số lớp phủ thực vật (NDVI) và nhiệt độ bề mặt đô thị (LST) giai đoạn 2015 – 2025.
  • Thiết lập mô hình hồi quy đa biến (Multivariate Regression Model) đo lường chính xác các nhân tố tác động đến mức sẵn lòng chuyển đổi nghề của nông dân ven đô.

Đối tượng hưởng lợi

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                             ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                               |
|                                                                               |
|  [Sinh viên Địa chính]       [Cán bộ Quản lý Đất đai]   [Nông dân bị thu hồi] |
|           |                             |                         |           |
|  - Khung phương pháp luận      - Số liệu biến động        - Cơ chế bảo vệ     |
|  - Kỹ năng phân tích số liệu     chính xác cho kế hoạch     quyền lợi đền bù  |
|  - Báo cáo mẫu chuẩn mực         sử dụng đất cấp xã         và định hướng nghề|
+-------------------------------------------------------------------------------+
  • Sinh viên & Học viên ngành Quản lý đất đai / Địa chính: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp số liệu địa chính hành chính với phương pháp khảo sát xã hội học nông thôn.
  • Cơ quan Quản lý Nhà nước (UBND TP. Thái Nguyên, Phòng TN&MT): Cơ sở thực tiễn để hoàn thiện chính sách giao đất, lập kế hoạch sử dụng đất hàng năm và thẩm định phương án đền bù GPMB.
  • Chính quyền cấp xã và Cộng đồng dân cư: Định hướng giải pháp tạo việc làm tại chỗ, hạn chế tệ nạn xã hội và ổn định trật tự an ninh nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và dữ liệu tối thiểu để triển khai đánh giá biến động đất cấp xã là gì?

Cần chuẩn hóa bản đồ địa chính dạng số (MicroStation .dgn hoặc MapInfo .tab), sổ bộ địa chính (Sổ mục kê, Sổ địa chính) và báo cáo kiểm kê đất đai 5 năm kỳ gần nhất, kết hợp bảng hỏi khảo sát tối thiểu 5-10% số hộ bị ảnh hưởng.

2. Nguyên nhân cốt lõi khiến diện tích đất nông nghiệp xã Quyết Thắng giảm 3,22 ha trong kỳ 2010 - 2014?

Chủ yếu do việc chuyển đổi mục đích sang nhóm đất chuyên dùng ($+3,25\text{ ha}$), bao gồm mở rộng đất sản xuất kinh doanh ($+1,89\text{ ha}$) và xây dựng các công trình công cộng hạ tầng giao thông, giáo dục ($+1,36\text{ ha}$).

3. Làm thế nào để giải quyết tình trạng $22%$ số hộ có thu nhập bị giảm sau khi thu hồi đất?

Cần thay đổi chính sách bồi thường từ chi trả tiền mặt một lần sang gói hỗ trợ tích hợp: Đào tạo nghề có địa chỉ + Hỗ trợ lãi suất vay vốn phát triển dịch vụ + Giới thiệu việc làm trực tiếp tại các cơ sở kinh doanh, xí nghiệp trên địa bàn.

4. Chi phí triển khai hệ thống quản lý và giám sát biến động đất đai cấp xã là bao nhiêu?

Chi phí ban đầu tương đối thấp nếu tận dụng hạ tầng phần mềm GIS nguồn mở (QGIS + PostgreSQL/PostGIS), chủ yếu phân bổ cho công tác điều tra thực địa, đo đạc bổ sung và chuẩn hóa dữ liệu địa chính số.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thùy Ngân đã giải quyết trọn vẹn bài toán đánh giá tác động của đô thị hóa đến tài nguyên đất đai và an sinh xã hội tại xã Quyết Thắng, TP. Thái Nguyên giai đoạn 2010 – 2014. Các kết quả nghiên cứu đã chứng minh rõ nét xu hướng chuyển dịch cơ cấu đất đai phù hợp với quy luật phát triển đô thị (đất nông nghiệp giảm $3,22\text{ ha}$, đất chuyên dùng tăng $3,25\text{ ha}$), đồng thời phản ánh bức tranh đa chiều về đời sống người dân với thu nhập bình quân tăng $64,1%$ nhưng đi kèm nguy cơ bất bình đẳng và bất ổn việc làm.

Hệ thống giải pháp quản lý Nhà nước và chính sách an sinh xã hội được đề xuất trong công trình là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, có giá trị ứng dụng cao cho công tác quy hoạch phát triển bền vững tại TP. Thái Nguyên cũng như các vùng ven đô trên toàn quốc.