CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CỦA SINH VIÊN 1. Một số khái niệm cơ bản và Khái quát một số nội dung cơ bản của Phật giáo có ảnh hưởng đến đạo đức, lối sống của sinh viên 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm sinh viên Sinh viên là người học tập tại các trường đại học, cao đẳng, trung cấp. Ở đó họ được truyền đạt kiến thức bài bản về một ngành nghề, chuẩn bị cho công việc sau này của họ. Họ được xã hội công nhận qua những bằng cấp đạt được trong quá trình học Theo từ điển Bách kha toàn thư Wikipedia Việt Nam: “Sinh viên chủ yếu là những người đăng ký vào trường hoặc cơ sở giáo dục khác tham gia các lớp học trong khóa học để đạt được mức độ thành thạo môn học ttheo hướng dẫn của người hướng dẫn, và dành thời gian bên ngoài lớp để thực hiện bất cứ hoạt động nào mà giảng viên chỉ định là cần thiết cho việc chuẩn bị lớp học hoặc để gửi bằng chứng về sự tiến bộ đối với sự thành thạo đó”. Sinh viên là những người có tuổi đời còn trẻ, thường thì 18 đến 25 dễ dàng thay đổi, chưa định hình rõ rệt về nhân cách của các hoạt động giao tiếp, có tri thức đang được đào tạo chuyên môn.
Sinh viên vì thế dễ tiếp thu cái mới, thích tự tìm tòi và sáng tạo. Đây cũng là tầng lớp xưa nay khá nhạy cảm với các vấn đề chính trị - xã hội, đôi khi cực đoan nên không được định hướng tốt. Một đặc điểm rất đáng chú ý đang xuất hiện trong những người trẻ hiện nay, liên quan đến sự phát triển của công nghệ thông tin với tư cách là một cuộc cách mạng, đó là sự hình thành một môi trường ảo, hình thành một lối sống ảo. Đặc điểm này chỉ biểu hiện trong giới trẻ, đặc biệt những người có tri thức như sinh viên.
Hình thành một phương pháp tư duy của thời đại công 8 Luan van nghệ thông tin: ngôn ngữ ngắn gọn, viết bằng bàn phím thay vì cây bút, có tính lắp ghép chính xác, hệ thống, hạn chế sự bay bổng về mặt hình tượng trực quan. Con người vì thế sống trong một môi trường ảo, và cái hiện thực ở đây là cái hiện thực ảo, giao tiếp ảo. Về môi trường sống, sinh viên thường theo học tập tại các trường đại học và cao đẳng, sinh hoạt trong một cộng đồng (trường, lớp) gồm chủ yếu là những thành viên tương đối đồng nhất về tri thức, lứa tuổi, với những quan hệ có tính chất bạn bè khá gần gũi. Khái niệm đạo đức, lối sống Đạo đức là một từ Hán - Việt, được dùng từ xa xưa để chỉ một yếu tố trong tích cách và giá trị của mỗi con người.
Là hệ thống về các quy tắc chuẩn mực của cộng đồng và xã hội. Đạo là con đường, đức là tính tốt hoặc những công trạng tạo nên. Khi nói một người có đạo đức là ý nói người đó có sự rèn luyện thực hành các lời răn dạy về đạo đức, sống chuẩn mực và có nét đẹp trong đời sống và tâm hồn. Đạo đức là một hình thái xã hội, xuất hiện tương đối sớm và có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội.
Đạo đức được hiểu “Là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội mà nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích cộng đồng, của xã hội” [1, tr. Với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ngày nay, thì một số các quy tắc, chuẩn mực của đạo đức dần biến đổi. Nhưng, những điều này không đồng nghĩa là các giá trị đạo đức cũ hoàn toàn mất đi, thay vào đó là các giá trị đạo đức mới. Các giá tri đạo đức ở Việt Nam hiện nay là sự kết hợp sâu sắc truyền thống tốt đẹp của dân tộc với xu hướng tiến bộ của thời đại, của nhân loại.
Đó là tinh thần cần cù, sáng tạo, yêu lao động; tình yêu quê hương, đất nước gắn liên với chủ nghĩa xã hội; sống làm việc theo hiến pháp và pháp luật, có lối sống văn minh, lành mạnh; có tinh thần dân tộc nhân đạo và tinh thần quốc tế cao cả. 9 Luan van Theo Phạm Hồng Tung: “Lối sống của con người là các chiều cạnh chủ quan của văn hóa, là quá trình thực hiện hóa các giá trị văn hóa thông qua hoạt động của con người. Lối sống bao gồm tất cả những hoạt động sống và phương thức tiến hành các hoạt động sống được một bộ phận lớn hoặc toàn thể nhóm cộng hay cộng đồng người chấp nhận và thực hành trong một khoảng thời gian tương đối ổn định, đặt trong mối tương tác biện chứng của các điều kiện sống hiện hữu và trong các mối liên hệ lịch sử của chúng” [12, tr. Theo từ điển Bách kha toàn thư Wikipedia Việt Nam: “Lối sống là những nét điển hình, được lặp đi lặp lại và định hình phong cách, thói quen đời sống cá nhân, nhóm xã hội, dân tộc, hay là cả một nền văn hóa” [27].
Như vậy, lối sống là một thói quen có định hướng, là phương thức cách thể hiện tổng hợp tất cả các cấu trúc, nền văn hóa, đặc trưng văn hóa của con người hay cộng đồng. Lối sống phụ thuộc vào thời đại con người đang sống, với các điều kiện vật chất kinh tế, các quan hệ xã hội, có thói quen, tập quán, tục lệ của thời đại đó. Đạo đức, lối sống đó là biểu hiện của các giá trị hợp thành của nhiều mối quan hệ trong một bối cảnh lịch sử, văn hóa cụ thể. Đạo đức, lối sống của từng cá nhân trước hết là sản phẩm quá trình phát triển của chính mình nhưng mang đậm dấu ấn nền tảng giáo dục gia đình, của các điều chỉnh xã hội, và của các tập quán cộng đồng.
Quá trình hình thành, phát triển của cá nhân chính là quá trình tiếp nhận, chọn lọc, hấp thụ và chuyển hóa các tiêu chuẩn đạo đức, thẩm mỹ được quy định trong các quy ước gia đình, tập tục của dòng họ, làng xóm, nội quy nhà trường, quy định của pháp luật (sau đây gọi chung là Quy định). Trong các quy định ấy có những nội dung tồn tại bền vững, có nội dung tạm thời, không phù hợp, bị thay thế, có nội dung mới mẻ được bổ sung thêm. 10 Luan van Khí chất, xu hướng, tính cách của từng cá nhân trước áp lực của các mối quan hệ này, theo thời gian sẽ nảy sinh các xu hướng chấp nhận hay cưỡng lại, tự nguyện hay miễn cưỡng, coi trọng hay xem thường. Vì thế, trong một ngôi nhà có thế đời cha chú thì tốt, đời con cháu lại hỏng; trong một lớp học có học sinh, sinh viên ngoan ngoãn, chăm chỉ, lại có những học sinh, sinh viên có nhiều hành vi ngoài mong đợi; trong một xã làng này yên ấm, no vui, hương ước được đề cao, nhưng một số làng khác, xóm khác thì đời sống gặp bất an, nghèo nàn, thiếu tôn ti trật tự.
Khái quát một số nội dung cơ bản của Phật giáo có ảnh hưởng đến đạo đức, lối sống của sinh viên Phật giáo ở Việt Nam với những giáo lý, đạo đức mang tính nhân văn đã để lại những ảnh hưởng sâu sắc đến đạo đức tinh thần người Việt. Người Việt Nam ít nhiều đều chịu ảnh hưởng của đạo Phật, đặc biệt là tinh thần từ bi, bác ái của nhà Phật đã hòa quyện với truyền thống nhân ái của người Việt Nam. Đạo lý của nhà Phật cũng ăn sâu vào nếp sống, nếp nghĩ của người dân Việt và đã trở thành những giá trị tinh thần vô giá cho người dân. Đạo đức Phật giáo không còn là kinh kệ trên sách vở mà đã đi vào đời sống hiện thực.
Phật giáo đã góp phần không nhỏ vào việc hoàn thiện đạo đức con người, cho từng cá nhân, cho mỗi gia đình và cho toàn xã hội. Có thể nói Phật giáo đã góp phần củng cố nền đạo đức, lối sống của xã hội nói chung và hoàn thiện đạo đức cá nhân trong đó có sinh viên nói riêng. Đặc biệt trong điều kiện chúng ta đang phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế thì điều đó càng trở nên có ý nghĩa. Những nội dung giáo lý của Phật giáo ảnh hưởng đến thế hệ trẻ trong đó có sinh viên như: Phật giáo luôn hướng con người tới điều thiện nhấn mạnh đến cái tâm "Phật là tâm, tâm là phật".
Phật giáo giáo dục con người lòng từ bi - lòng yêu thương xây dựng cho con người một tâm hồn chân - thiện - mỹ làm nền. Đạo đức Phật giáo luôn uốn nắn tính khí con người vào một kỷ luật giới hướng 11 Luan van con người sống lương thiện dần dần con người sẽ có phẩm chất đạo đức tốt. Đạo đức đối với gia đình tình cảm hiếu thảo với cha mẹ, thương yêu anh em, hòa thuận vợ chồng… Làm thiện, từ bi cứu khổ cứu nạn vừa là tư tưởng vừa là hành vi của nhà Phật tư tưởng này là một nét đẹp trong xã hội. Nó lên án chủ nghĩa cá nhân thói ích kỷ bàng quan của xã hội coi trọng đồng tiền.
Tạo cho xã hội nhân đạo và lương tri hơn, con người sống một nếp sống không hận thù, không cố chấp, nếp sống của mọi miền thông cảm yêu thương. Người Việt Nam vẫn thường nói "quả báo", "gieo gió gặp bão", "nhân nào quả đây", … Đây chính là những lời Đức phật dạy con người rèn luyện đạo đức của chính mình bằng sự giáo dục nhân quả. Phật giáo khuyên con người thiện để tránh ác nghiệp báo về sau vì "nhân nào quả đấy", "thiện giả thiện báo, ác giả ác báo". Với sự giáo dục nhân quả Phật giáo đã trả con người về chính nó giúp con người nhìn nhận lại chính mình mà điều chỉnh hành động.
Con người nhất thiết phải chịu trách nhiệm cả về mặt nhận thức và hành động của mình. Những tội lỗi mà chính con người gây ra có thể chạy trốn được pháp luật nhưng không thể chạy trốn được chính mình. Phật giáo luôn chủ trương bình đẳng bác bỏ sự phân biệt giai cấp giàu nghèo. Đây cũng là một ý tưởng xây dựng một xã hội công bằng.
"Ngũ giới" "Bát giới" "Thập giới" là những giới luật nhà Phật thực hiện. Trong đó cơ bản nhất là "ngũ giới". Ngũ giới là không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối trá, không bậy bạ, không uống rượu, giới luật này là điều kiện để giải thoát.