Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đạo đức cách mạng và giáo dục đạo đức cách mạng 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đạo đức cách mạng Thuật ngữ “đạo đức cộng sản”, “đạo đức cách mạng”, “đạo đức xã hội chủ nghĩa”, “đạo đức mới” có nội hàm tương tự nhau, được các học giả đề cập trong các nghiên cứu của mình để chỉ một kiểu đạo đức mang tính nhân văn, nhân đạo nhất trong lịch sử phát triển của nhân loại. Tác giả Chung Bái Chương (1957) [138] với bài viết Thanh niên phải làm người có đạo đức cao quý trong tác phẩm cùng tên của Vương Nhiễm Trọng, khi bàn về biểu hiện đạo đức cao quý của chủ nghĩa cộng sản đã đề cập đến tinh thần ái quốc; tinh thần quốc tế; tinh thần chủ nghĩa tập thể; tinh thần yêu mến lao động; tinh thần tôn trọng kỷ luật; tinh thần dũng cảm, kiên trì, lạc quan.
Ông cho rằng đây là những biểu hiện của đạo đức cộng sản, là tiêu chuẩn đạo đức mà người cộng sản phải có. Si-Skin (1961) [132] trong cuốn “Nguyên lý đạo đức cộng sản” đã trình bày có hệ thống về sự phát triển của đạo đức, luận giải sự ra đời của đạo đức cộng sản dựa trên thế giới quan của chủ nghĩa Mác - Lênin. Tác giả cũng chỉ ra ở mỗi giai đoạn cách mạng, nội dung của đạo đức cộng sản được phát triển và nâng cao, đề ra quy tắc hành vi mới, bồi dưỡng nên những con người cách mạng có những phẩm chất đạo đức mới, khắc phục những yếu tố do chế độ cũ để lại trong hành vi của con người. Tác giả đã chỉ rõ những phẩm chất đạo đức cộng sản là: “chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa quốc tế, chủ nghĩa nhân đạo và chủ nghĩa tập thể, chẳng những là nguyên tắc tư tưởng và nguyên tắc đạo đức của chủ nghĩa xã hội, mà còn là tình cảm đạo đức cao cả của người Liên Xô - chiến sĩ đấu tranh cho chủ nghĩa cộng sản” [132, tr.
10 Vũ Khiêu (1974) [87] trong cuốn “Đạo đức mới” đã làm rõ nội dung, vai trò của đạo đức mới trong từng môi trường cụ thể: trong chiến đấu, lao động và học tập; trong gia đình, tình yêu, tình bạn, tình đồng chí, đồng thời làm rõ nội dung đạo đức mới trong các tầng lớp nhân dân. Tác giả chỉ rõ bản chất cách mạng của đạo đức mới thông qua việc phân tích sự khác nhau giữa nền đạo đức cũ và những tiêu chuẩn của nền đạo đức mới. Với việc đưa ra tấm gương cụ thể về đạo đức mới - ĐĐCM - tấm gương của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác giả kêu gọi toàn Đảng, toàn dân không ngừng rèn luyện đạo đức mới, noi gương Bác Hồ vĩ đại. Tuy không nêu cụ thể khái niệm về đạo đức mới, nhưng tác giả đã phân tích, làm rõ nội dung, vai trò và bản chất của đạo đức mới - ĐĐCM của nước ta trong thời kỳ mới.
Tác giả Nguyễn Hùng Oanh (2002) [119] đã thực hiện luận án tiến sĩ Triết học “Phát triển đạo đức cách mạng ở thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình hiện nay”. Bàn về ĐĐCM, tác giả đưa ra các chuẩn mực giá trị, đó là: lòng trung thành tuyệt đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và nhân dân; chủ nghĩa tập thể và tinh thần đoàn kết; chủ nghĩa yêu nước và tinh thần quốc tế vô sản; chủ nghĩa nhân đạo xã hội chủ nghĩa. Khi phân tích làm rõ những biểu hiện của ĐĐCM ở thanh niên quân đội; đặc biệt khi nói về những vấn đề có tính quy luật trong quá trình phát triển ĐĐCM ở thanh niên quân đội, tác giả cho rằng: sự phát triển ĐĐCM ở thanh niên quân đội phụ thuộc vào môi trường xã hội mà tác động chính là những biến đổi kinh tế - xã hội, môi trường văn hóa quân đội, phụ thuộc vào chủ thể giáo dục, vào quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện của chính thanh niên quân đội. Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng, chỉ rõ nguyên nhân của thực trạng phát triển ĐĐCM ở thanh niên quân đội hiện nay, tác giả đã đề xuất 03 nhóm giải pháp cơ bản nhằm phát triển ĐĐCM ở thanh niên quân đội là: (1) Xây dựng và phát huy vai trò của môi trường văn hóa đạo đức quân sự trong phát triển ĐĐCM ở thanh niên quân đội; (2) Nâng cao chất lượng giáo dục, rèn luyện và tự giáo dục, rèn luyện ĐĐCM ở thanh niên quân đội; (3) Tích cực 11 xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa và đưa thanh niên quân đội vào hoạt động thực tiễn quân sự cùng các phong trào cách mạng của tuổi trẻ, của đất nước.
Tác giả Bun-Ma Kết-Kê-Son (2003) [36] khi thực hiện luận án tiến sĩ ngành Xây dựng Đảng với đề tài “Nâng cao đạo đức cách mạng của cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh ở nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào trong giai đoạn hiện nay” đã phân tích, làm rõ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về ĐĐCM. Tác giả nêu lên quan điểm của Đảng Nhân dân cách mạng Lào về ĐĐCM là: “đạo đức mới, đạo đức của những người cách mạng chân chính, tiêu biểu cho những phẩm chất cao đẹp nhất của giai cấp công nhân và nhân dân các bộ lạc Lào. Đó là sự khái quát hiện thực đấu tranh bền bỉ của giai cấp công nhân dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin…” [36, tr. Trong luận án tác giả cũng đưa ra các tiêu chuẩn ĐĐCM đối với người cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh ở Lào phù hợp với tình hình đất nước Lào.
Tác giả Đặng Nam Điền (2004) [54] thực hiện luận án tiến sĩ Lịch sử với đề tài “Nâng cao đạo đức cách mạng của đội ngũ cán bộ chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ mới”. Tác giả đã phân tích, làm rõ những quan điểm của C.Lênin về đạo đức cộng sản và tư tưởng Hồ Chí Minh về ĐĐCM. Dựa trên tính chất đặc thù đối với người quân nhân, tác giả đưa ra một số nội dung ĐĐCM của người cán bộ chính trị quân đội gồm: có phẩm chất “dũng cảm chiến đấu”; có lòng nhân ái, yêu thương con người, yêu thương đồng đội; thường xuyên trau dồi đạo đức cần, kiệm, liêm chính, chí công vô tư; phải nói đi đôi với làm, phải nêu gương về đạo đức cho cán bộ, chiến sĩ. Khi nói về vai trò ĐĐCM ở người cán bộ chính trị trong quân đội tác giả nêu một số nội dung: là yếu tố góp phần giáo dục và xây dựng nền tảng phẩm chất đạo đức cho cán bộ, chiến sĩ trong quân đội; là tấm gương tác động trực tiếp đến nhận thức và hành động của người cán bộ, đảng viên và quần chúng trong đơn vị; là yếu tố cơ bản giúp người cán bộ nâng cao nhiệt tình cách mạng, tinh thần trách nhiệm đối với nhiệm vụ được giao, thúc đẩy họ vươn lên trong học tập nâng cao trình độ về mọi mặt.
12 Tác giả Trịnh Đình Huy (2006) [82] qua bài viết “Đạo đức mới - đạo đức cách mạng từ các cách tiếp cận khác nhau” đã tiếp cận khái niệm ĐĐCM từ góc độ nhận thức luận, giá trị - nhân cách và chức năng cơ bản của ĐĐCM theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Tác giả đã chỉ ra những đặc trưng cơ bản, những yếu tố cấu thành và nội hàm của khái niệm ĐĐCM, từ đó đi đến khẳng định: ĐĐCM là nền đạo đức mới mang bản chất của giai cấp công nhân và nhân dân lao động; được hình thành và phát triển trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ chủ nghĩa xã hội; nền đạo đức này tạo nên nền tảng nhân cách của người cách mạng; nó không chỉ là động lực, mà còn là mục tiêu của người làm cách mạng với khát vọng cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới tốt đẹp hơn. Tác giả Thành Duy (2010) [39] trong cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện” đã phân tích các đặc điểm, bản chất về phát triển con người toàn diện và đã đưa ra quan điểm và giải pháp để xây dựng con người phát triển toàn diện trong bối cảnh hiện nay. Đặc biệt khi nói về chuẩn mực đạo đức mới, tác giả đã phân tích làm rõ quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chuẩn mực đạo đức mới đối với từng đối tượng cụ thể như: các cụ phụ lão; các cháu thiếu niên; nhi đồng; cán bộ đảng viên; các chiến sĩ trong quân đội, công an nhân dân; tầng lớp công nhân, nông dân và trí thức.
Phu Mi Vông Vị Chít (2013) [122] trong cuốn “Phẩm chất mới và đạo đức cách mạng”, đã trình bày nguồn gốc, quá trình hình thành ĐĐCM ở Lào dựa trên cơ sở giáo lý Phật giáo kết hợp với chủ nghĩa Mác - Lênin. Tác giả nêu lên các phẩm chất đạo đức mới - đạo đức cách mạng phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước như: Trung thành với Đảng, với nhân dân, có tinh thần trách nhiệm nghĩa vụ với dân tộc, biết khắc phục mọi khó khăn, tinh thần đấu tranh với mọi kẻ thù. Đồng thời tác giả đã phân tích làm sáng rõ ý nghĩa của việc GDĐĐCM trong việc xây dựng con người trong thời kỳ mới và đề xuất một số giải pháp nâng cao ĐĐCM cho các cán bộ lãnh đạo ở Lào. 13 Tác giả Phạm Ngọc Anh (2013) [6] tập hợp những bài viết về tư tưởng ĐĐCM Hồ Chí Minh qua nghiên cứu tác phẩm “Đạo đức cách mạng” và xuất bản cuốn sách “Học tập và làm theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh qua tác phẩm Đạo đức cách mạng”.
Các bài viết trong cuốn sách đã cụ thể hóa nội dung ĐĐCM: Trung với nước, với Đảng, hiếu với dân; thương yêu con người; những đức tính cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; tinh thần quốc tế trong sáng, thủy chung; đồng thời nêu lên vai trò, tầm quan trọng của ĐĐCM. Ngoài ra các bài viết đã phân tích, làm rõ giá trị lý luận và thực tiễn của tác phẩm “Đạo đức cách mạng”, từ đó vận dụng để nâng cao, rèn luyện tu dưỡng đạo đức theo tấm gương ĐĐCM Hồ Chí Minh.