CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ VÀ NHẬN THỨC VỀ GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài về ảnh hưởng của phong cách giáo dục của cha mẹ đến sự phát triển của trẻ em Phong cách là nội dung được nghiên cứu từ nhiều năm nay trong các lĩnh vực tâm lý học, xã hội học, khoa học học quản lý,. các nhà tâm lý học, giáo dục học đã có những nghiên cứu về phong cách giáo dục con cái của cha mẹ cũng như những ảnh hưởng, tác động của phong cách giáo dục của cha mẹ đến sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách của trẻ em.
Nhà tâm lý học D.Baumrind là người đặt nền móng đầu tiên cho những nghiên cứu cơ bản về phong cách giáo dục con. Theo bà thì yếu tố tạo nên phong cách giáo dục con cái của các bậc cha mẹ đó là tầm ảnh hưởng của cha mẹ đối với con cái.Baumrind đã đưa ra ba mô hình giáo dục của cha mẹ: dân chủ, độc đoán và dễ dãi. Bà chỉ ra rằng trẻ em được giáo dục bằng cách giáo dục dân chủ của cha mẹ thì sẽ có nhiều khả năng xã hội hóa tốt hơn so với những trẻ em có cha mẹ độc đoán hay dễ dãi [70]. Trên cơ sở kế thừa những quan điểm của các nhà nghiên cứu đi trước về phương pháp giáo dục con, dựa vào hai yếu tố là sự đáp ứng và đòi hỏi hai tác giả Macoby và Martin đã mở rộng mô hình của D.Baumrind từ ba phong cách giáo dục con cái thành bốn phong cách: Dân chủ, độc tài, nuông chiều và bỏ mặc [theo 33].
Sau khi xem xét những nghiên cứu của D.Baumrind thì hai tác giả N.Steinberg cũng đồng quan điểm với bà. Các tác giả nhận định “Mặc dù có bằng chứng hiển nhiên cho thấy các cha mẹ dân chủ đào tạo những đứa con tài năng nhưng chúng ta cũng không biết tại sao và như thế nào” [theo 33]. Nhà tâm lý học B.Spock trong tác phẩm “Nghệ thuật làm cha mẹ” (1993) cũng đã đưa ra những quan điểm của mình về phong cách giáo dục. Trong đó ông nhấn mạnh ảnh hưởng của phong cách giáo dục của cha mẹ đến tính cách đứa trẻ.
Theo ông đứa trẻ được nuôi dưỡng trong 6 bầu không khí thân ái đều cư xử dễ chịu với người khác và đều muốn noi gương cha mẹ. Ông tán thành phong cách dân chủ vì theo ông thái độ dân chủ là điều kiện thuận lợi để phát triển tính mềm dẻo, biết điều, kỷ luật tự giác. Các tác giả Colleen Dilorio, William Dudley tại Mỹ đã nghiên cứu về mối liên hệ giữa phong cách giáo dục của các bà mẹ với tính xung đột và bạo lực của thiếu niên. Nghiên cứu này đã cho thấy phong cách nuôi dạy con có liên quan tới các phản ứng của thanh thiếu niên trong các tình huống xung đột.
Phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nuôi dạy con như là một yếu tố tác động đến phản ứng của thiếu niên khi gặp các tình huống xung đột [theo 33]. Trong một nghiên cứu của một nhóm tác giả tại trường Đại học Martin- Lutter về sự ảnh hưởng của phong cách giáo dục con của cha mẹ đến hành vi lệch chuẩn, những lo lắng và việc chủ động đối phó của thanh thiếu niên. Nghiên cứu đã chỉ ra bốn kiểu phong cách giáo dục con của cha mẹ: Độc đoán, dân chủ, tự do, lãnh đạm thờ ơ. Kết quả nghiên cứu cho thấy cha mẹ có phong cách độc đoán, thì con cái họ có hành vi lệch chuẩn chiếm tỷ lệ cao, còn những cha mẹ có phong cách dân chủ, tự do thì con cái học có được điểm số cao trong việc chủ động đối phó với các tình huống khó khăn [33].Huver đã nghiên cứu về mối liên hệ giữa phong cách giáo dục của cha mẹ với nhận thức và hành vi hút thuốc của trẻ ở độ tuổi thanh thiếu niên.
Nghiên cứu đã tiến hành so sánh giữa những thanh thiếu được nuôi dạy trong những phong cách giáo dục khác nhau. Kết quả cho thấy phong cách giáo dục không có tác động lớn đến việc trẻ hút thuốc hay không [theo 47]. Tại châu Á, vấn đề phong cách giáo dục của cha mẹ và sự tác động của nó đến sự phát triển nhân cách của trẻ em cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Một trong những người tiên phong nghiên cứu vấn đề này là nhà nghiên cứu R.
Chao (Trung Quốc), trong công trình nghiên cứu của mình về mối liên hệ giữa cách nuôi dạy con của cha mẹ với tính cách của trẻ, ông đã cho rằng mô hình mà Baumrind đưa ra về phong cách giáo dục của cha mẹ có thể không phù hợp đối với người châu Á do sự khác nhau trong quan niệm. Ông khẳng định “Giáo dục”, “Quản lý” là phương pháp dạy con của người Trung Quốc khác với cách dạy con theo phương pháp “Dân chủ”, 7 “Độc đoán” ở phương Tây [70]. Quan điểm này của ông đã tạo tiền đề cho những nghiên cứu tiếp theo về lĩnh vực này. Một nghiên cứu khác cũng của tác giả người Trung Quốc là Chen và các cộng sự chỉ ra rằng cách dạy dỗ tích cực của cha hoặc mẹ sẽ có tác động tích cực đến năng lực xã hội và khả năng học tập của trẻ, nhưng nếu cả hai cha, mẹ cùng độc đoán thì sự tác động ấy là tiêu cực [theo 33].
Một cuộc điều tra của Liu thì chỉ ra rằng sự gần gũi giữa cha mẹ và con cái khiến chúng thông minh và lanh lợi hơn là cách dạy nghiêm khắc hay phê bình, trừng phạt [theo 33]. Một số nghiên cứu khác về sự liên hệ giữa các phong cách của cha mẹ với sự phát triển của trẻ như nghiên cứu của Chen, đã cho thấy rằng tình cảm yêu thương hay sự thờ ơ của cha mẹ chính là nhân tố liên quan đến cách ứng xử đúng mực hay thô bạo của trẻ [theo 33]. Những công trình nghiên cứu ở trong nước về ảnh hưởng của phong cách giáo dục của cha mẹ đến sự phát triển của trẻ em Ở Việt Nam, vấn đề ảnh hưởng của phong cách giáo dục của cha mẹ đến sự phát triển của trẻ em cũng được các nhà nghiên quan tâm. Trong tác phẩm “Giáo dục gia đình với tuổi thiếu niên” tác giả Đức Minh đã đưa ra quan điểm của mình về phong cách giáo dục của cha mẹ.
Theo tác giả thì nếu cha mẹ chỉ dạy con theo cách áp đặt, mệnh lệnh thì con cái dễ phát triển một cách lệch lạc. Mệnh lệnh trong việc giáo dục con cái là cần thiết những không nên lạm dụng [39]. Tác giả Mạc Văn Trang trong nghiên cứu về hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên cũng có những quan điểm tương tự. Theo nghiên cứu của ông thì những trẻ em này lớn lên trong hoàn cảnh gia đình bị phá vỡ hoặc không hoàn thiện, thiếu tình yêu thương, chăm sóc của cha mẹ [56].
Nhóm tác giả Phạm Thanh Bình, Lê Phong, Trần Thị Hương, Trần Văn Tính trong công trình nghiên cứu sự yếu kém về mặt đạo đức của học sinh một số tỉnh miền trung cho thấy phương pháp giáo dục thô bao, hà khắc hoặc buông lõng, dễ dãi nuông chiều của cha mẹ đối với con cái có ảnh hưởng không nhỏ đến hành vi lệch chuẩn của trẻ [3]. 8 Tác giả Ngô Công Hoàn với cuốn sách “Tâm lý học gia đình” đã bàn tới sự tác động qua lại giữa phong cách giáo dục con của cha mẹ với sự phát triển của trẻ. Theo tác giả thì nếu cha mẹ có phong cách dân chủ thì con cái có khả năng hình thành tính độc lập, tự chủ, năng động. Nếu cha mẹ giáo dục con bằng quyền uy quá mức, thường xuyên áp đặt, hà khắc thì có những sự phát triển lệch lạc, khó khăn trong việc tiếp xúc với xã hội [26].
Với những nghiên cứu về trẻ vị thành niên tác giả Nguyễn Thị Hoa đã chỉ ra hành vi có vấn đề ở lứa tuổi vị thành niên chịu ảnh hưởng rất lớn từ phía gia đình, trong đó cha mẹ là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất [25]. Nghiên cứu mới đây của các tác giả Lưu Song Hà, Nguyễn Thị Bích Phượng cũng đi sâu tìm hiểu mối tương quan của phong cách giáo dục của cha mẹ với tính tích cực giao tiếp hay hành vi lệch chuẩn, hành vi không thích nghi của thiếu niên [17], [47]. Tác giả Lê Như Hoa [24], Nguyễn Khắc Viện [63] có những nghiên cứu về vấn đề giáo dục gia đình. Không trực tiếp đi sâu vào nghiên cứu phong cách giáo dục con cái nhưng từ những nghiên cứu này các bậc cha mẹ hiểu thêm về các đặc điểm phát triển của con cái, các nhu cầu của con từ đó lựa chọn những phong cách giáo dục con phù hợp.
Nhìn chung, các nghiên cứu về những ảnh hưởng của phong cách giáo dục của cha mẹ đến sự phát triển tâm lý trẻ em đều đề cập một cách chung chung hoặc chỉ nghiên cứu theo diện rộng. Hầu hết các công trình nghiên cứu tập trung làm rõ những tác động của phong cách giáo dục của cha mẹ sự phát triển của trẻ em nói chung, hoặc tập trung nghiên cứu sự tác động, ảnh hưởng của các kiểu phong cách giáo dục đến hành vi của trẻ em như hành vi có vấn đề, hành vi lệch chuẩn, hành vi không thích nghi,. ở các nhóm khách thể là trẻ em ở các trường giáo dưỡng, trẻ em vi phạm pháp luật,. mà chưa thấy có công trình nào nghiên cứu về tác động của phong cách giáo dục con của cha mẹ đến nhận thức về các giá trị đạo đức.
Nhận thức về các giá trị đạo đức là sự hiểu biết của con người về các chuẩn mực, quy tắc ứng xử trong các mối quan hệ. Để từ đó con người biết đâu là giá trị đúng, đâu là giá trị sai đối với bản thân, đối với cộng đồng, dân tộc. Việc nhận thức tốt về các giá trị đạo đức là cơ sở, 9 nền tảng góp phần điều chỉnh hành vi đạo đức. Chúng tôi tiến hành nghiên cứu vấn đề “Ảnh hưởng của phong cách giáo dục của cha mẹ đến nhận thức về giá trị đạo đức của học sinh THCS” với mục đích bổ sung lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ, làm rõ những tác động của phong cách giáo dục của cha mẹ đến việc nhận thức về các giá trị đạo đức của một đối tượng cụ thể là học sinh THCS.
Lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ và nhận thức giá trị đạo đức của học sinh THCS 1. Phong cách giáo dục của cha mẹ 1.