Vận Dụng Tư Tưởng Nhân Nghĩa Của Nguyễn Trãi Vào Giáo Dục Thế Hệ Trẻ Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ khám phá tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi và ứng dụng trong giáo dục thế hệ trẻ hiện nay, góp phần phát triển nhân cách.

• Tác giả: Phan Thị Vĩnh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Tuyết Ba
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vận Dụng Tư Tưởng Nhân Nghĩa Của Nguyễn Trãi Trong Giáo Dục Thế Hệ Trẻ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Kết cấu luận văn
• 0.6. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: NGUYỄN TRÃI VÀ CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA CỦA NGUYỄN TRÃI
• 1.1. Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi
• 1.2. Cơ sở hình thành tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi
• 1.2.1. Tư tưởng Nho giáo
• 1.2.2. Truyền thống của dân tộc
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA CỦA NGUYỄN TRÃI VÀ GIÁ TRỊ CỦA NÓ
• 2.1. Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi
• 2.1.1. Tư tưởng yêu nước, thương dân
• 2.1.2. Tinh thần khoan dung
• 2.2. Giá trị lý luận và thực tiễn trong tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi
• 2.2.1. Giá trị lý luận
• 2.2.2. Giá trị thực tiễn
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA CỦA NGUYỄN TRÃI CHO THẾ HỆ TRẺ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng đời sống tinh thần của thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay
• 3.1.1. Vai trò của thế hệ trẻ đối với sự phát triển đất nước
• 3.1.2. Những biến động trong đời sống tinh thần của thế hệ trẻ hiện nay
• 3.2. Một số giải pháp trong việc giáo dục tư tưởng nhân nghĩa cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay
• 3.2.1. Nội dung giáo dục tư tưởng nhân nghĩa
• 3.2.2. Các giải pháp cơ bản nhằm giáo dục tư tưởng nhân nghĩa cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tư Tưởng Nhân Nghĩa Của Nguyễn Trãi Trong Giáo Dục

Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là một trong những di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam. Nó không chỉ thể hiện lòng yêu nước, thương dân mà còn là nền tảng cho giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ. Tư tưởng này đã được hình thành từ những giá trị văn hóa, lịch sử và triết lý Nho giáo. Việc vận dụng tư tưởng này vào giáo dục hiện nay là cần thiết để xây dựng một thế hệ trẻ có trách nhiệm và nhân ái.

1.1. Tư Tưởng Nhân Nghĩa Là Gì

Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi được hiểu là sự kết hợp giữa lòng yêu nước và tinh thần nhân đạo. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đặt lợi ích của nhân dân lên hàng đầu, từ đó hình thành nên những giá trị đạo đức trong giáo dục.

1.2. Giá Trị Của Tư Tưởng Nhân Nghĩa Trong Giáo Dục

Giá trị của tư tưởng nhân nghĩa trong giáo dục không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ về lịch sử dân tộc mà còn hình thành nhân cách, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay.

II. Những Thách Thức Trong Việc Vận Dụng Tư Tưởng Nhân Nghĩa

Trong bối cảnh hiện đại, việc vận dụng tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi vào giáo dục gặp nhiều thách thức. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và kinh tế thị trường đã tạo ra những áp lực mới cho thế hệ trẻ. Điều này có thể dẫn đến việc lãng quên các giá trị truyền thống.

2.1. Sự Thay Đổi Trong Giáo Dục Hiện Nay

Giáo dục hiện nay đang chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các yếu tố toàn cầu hóa và công nghệ. Điều này có thể làm giảm đi sự chú trọng đến các giá trị nhân văn và truyền thống.

2.2. Áp Lực Từ Xã Hội Đối Với Thế Hệ Trẻ

Thế hệ trẻ hiện nay phải đối mặt với nhiều áp lực từ xã hội, như cạnh tranh trong học tập và công việc. Điều này có thể khiến họ xa rời các giá trị nhân nghĩa mà Nguyễn Trãi đã đề cao.

III. Phương Pháp Giáo Dục Tư Tưởng Nhân Nghĩa Cho Thế Hệ Trẻ

Để giáo dục tư tưởng nhân nghĩa cho thế hệ trẻ, cần áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại kết hợp với các giá trị truyền thống. Việc này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn hình thành nhân cách cho các em.

3.1. Tích Hợp Tư Tưởng Nhân Nghĩa Vào Chương Trình Học

Cần tích hợp tư tưởng nhân nghĩa vào các môn học trong chương trình giáo dục, từ đó giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị của nó trong cuộc sống.

3.2. Tổ Chức Các Hoạt Động Giáo Dục Ngoài Giờ Lên Lớp

Các hoạt động ngoại khóa như hội thảo, diễn đàn về tư tưởng nhân nghĩa sẽ giúp học sinh có cơ hội thảo luận và hiểu sâu hơn về các giá trị này.

IV. Ứng Dụng Tư Tưởng Nhân Nghĩa Trong Thực Tiễn Giáo Dục

Việc ứng dụng tư tưởng nhân nghĩa vào thực tiễn giáo dục đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều trường học đã áp dụng các phương pháp giáo dục nhân cách dựa trên tư tưởng này, từ đó tạo ra những thế hệ trẻ có trách nhiệm và nhân ái.

4.1. Các Mô Hình Giáo Dục Thành Công

Nhiều mô hình giáo dục đã thành công trong việc áp dụng tư tưởng nhân nghĩa, giúp học sinh phát triển toàn diện cả về trí tuệ lẫn nhân cách.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tư Tưởng Nhân Nghĩa

Các nghiên cứu cho thấy việc giáo dục tư tưởng nhân nghĩa đã giúp học sinh nâng cao ý thức trách nhiệm và lòng yêu nước, từ đó góp phần xây dựng xã hội tốt đẹp hơn.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Tư Tưởng Nhân Nghĩa Trong Giáo Dục

Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi vẫn còn nguyên giá trị trong giáo dục hiện đại. Việc tiếp tục vận dụng và phát huy tư tưởng này sẽ giúp xây dựng một thế hệ trẻ có trách nhiệm và nhân ái, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Tư Tưởng Nhân Nghĩa

Tư tưởng nhân nghĩa không chỉ là di sản văn hóa mà còn là kim chỉ nam cho giáo dục nhân cách trong thời đại mới.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Giáo Dục

Cần có những chính sách và chương trình giáo dục phù hợp để tiếp tục phát huy tư tưởng nhân nghĩa, từ đó xây dựng một xã hội văn minh và tiến bộ.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là một trong những truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, được kế thừa và phát triển qua nhiều thế kỷ. Với hơn 140 lần nhắc đến hai từ "nhân" và "nghĩa" trong các tác phẩm của mình, Nguyễn Trãi đã thể hiện sâu sắc lòng yêu nước, thương dân và tinh thần khoan dung trong tư tưởng của mình. Luận văn tập trung nghiên cứu việc vận dụng tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi vào giáo dục thế hệ trẻ hiện nay, nhằm giúp thế hệ trẻ vượt qua những thách thức của thời đại kinh tế thị trường và đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích các nội dung cơ bản trong tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi, đồng thời đề xuất các giải pháp giáo dục tư tưởng này cho thế hệ trẻ Việt Nam trong bối cảnh hiện đại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào điều kiện xã hội Việt Nam hiện nay, với trọng tâm là thế hệ trẻ – lực lượng chủ chốt trong sự phát triển đất nước. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống, đồng thời nâng cao nhận thức và hành động của thanh niên trong công cuộc xây dựng đất nước.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với các lý thuyết về giáo dục truyền thống và phát triển nhân cách. Các khái niệm trọng tâm bao gồm:

- **Tư tưởng nhân nghĩa**: Là sự kết tinh giữa lòng yêu nước, thương dân và tinh thần khoan dung, được Nguyễn Trãi vận dụng sáng tạo từ Nho giáo Khổng Mạnh.
- **Giáo dục truyền thống**: Quá trình truyền đạt các giá trị văn hóa, đạo đức từ thế hệ trước sang thế hệ sau.
- **Phát triển nhân cách**: Quá trình hình thành và hoàn thiện các phẩm chất đạo đức, trí tuệ và tinh thần của con người.
- **Vai trò của thế hệ trẻ**: Nhận thức về trách nhiệm và vị trí của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.
- **Tác động xã hội và lịch sử**: Ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử và xã hội đến việc vận dụng tư tưởng nhân nghĩa trong giáo dục.

### Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và thống kê các tài liệu lịch sử, văn học và triết học liên quan đến Nguyễn Trãi và tư tưởng nhân nghĩa. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các tác phẩm văn học, các bài viết nghiên cứu và các tài liệu giáo dục truyền thống. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn lọc tài liệu có giá trị khoa học và thực tiễn cao, đảm bảo tính khách quan và toàn diện.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, bao gồm các giai đoạn thu thập tài liệu, phân tích, đề xuất giải pháp và hoàn thiện luận văn. Việc kết hợp giữa lý luận và thực tiễn giúp luận văn có tính ứng dụng cao trong giáo dục thế hệ trẻ hiện nay.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

1. **Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là nền tảng đạo đức và chính trị**: Qua phân tích hơn 140 lần nhắc đến "nhân" và "nghĩa" trong các tác phẩm, tư tưởng này thể hiện lòng yêu nước sâu sắc, tinh thần khoan dung và trách nhiệm xã hội cao. Khoảng 59 lần nhắc đến "nhân" và 81 lần nhắc đến "nghĩa" cho thấy sự nhấn mạnh đặc biệt của ông về vấn đề này.

2. **Vai trò của nhân dân trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước**: Nguyễn Trãi nhấn mạnh sức mạnh của nhân dân như "dân như nước", người đẩy thuyền cũng là dân, người lật thuyền cũng là dân. Đây là một chiến lược trường tồn trong lịch sử Việt Nam, được thể hiện rõ trong các tác phẩm và hành động của ông.

3. **Giá trị giáo dục của tư tưởng nhân nghĩa đối với thế hệ trẻ**: Tư tưởng này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang tính thực tiễn cao trong việc giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước, trách nhiệm xã hội và phát triển nhân cách. Việc vận dụng tư tưởng này giúp thế hệ trẻ có thể vượt qua những thách thức của thời đại mới.

4. **Thực trạng đời sống tinh thần của thế hệ trẻ hiện nay có nhiều biến động**: Nghiên cứu chỉ ra rằng thế hệ trẻ đang đối mặt với nhiều áp lực xã hội, sự biến đổi giá trị và thiếu hụt các giá trị truyền thống. Điều này làm nổi bật nhu cầu cấp thiết trong việc giáo dục tư tưởng nhân nghĩa để củng cố nền tảng đạo đức và tinh thần.

### Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những phát hiện trên xuất phát từ sự kết hợp giữa truyền thống văn hóa dân tộc và tư tưởng Nho giáo được Nguyễn Trãi vận dụng sáng tạo. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn vai trò của tư tưởng nhân nghĩa trong giáo dục thế hệ trẻ, một lĩnh vực còn ít được khai thác một cách hệ thống.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất nhắc đến các khái niệm "nhân" và "nghĩa" trong các tác phẩm của Nguyễn Trãi, cũng như bảng phân tích các giải pháp giáo dục tư tưởng nhân nghĩa phù hợp với từng nhóm đối tượng thanh niên.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là góp phần làm phong phú thêm lý luận về giáo dục truyền thống, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình giáo dục đạo đức, nhân cách cho thế hệ trẻ Việt Nam.

## Đề xuất và khuyến nghị

1. **Tăng cường giáo dục tư tưởng nhân nghĩa trong nhà trường**: Xây dựng chương trình giảng dạy tích hợp tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi vào các môn học lịch sử, giáo dục công dân và văn hóa truyền thống. Mục tiêu nâng cao nhận thức của 80% học sinh trong vòng 3 năm tới. Chủ thể thực hiện là Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường học.

2. **Phát triển các hoạt động ngoại khóa và câu lạc bộ văn hóa truyền thống**: Tổ chức các hoạt động trải nghiệm, thi viết, diễn thuyết về tư tưởng nhân nghĩa nhằm thu hút sự tham gia của thanh thiếu niên. Mục tiêu tăng 50% số lượng học sinh tham gia các hoạt động này trong 2 năm. Chủ thể thực hiện là các trường học và tổ chức thanh niên.

3. **Đào tạo đội ngũ giáo viên và cán bộ giáo dục về tư tưởng nhân nghĩa**: Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu cho giáo viên nhằm nâng cao năng lực truyền đạt và vận dụng tư tưởng nhân nghĩa trong giảng dạy. Mục tiêu đào tạo 100% giáo viên bộ môn liên quan trong 1 năm. Chủ thể thực hiện là các trung tâm đào tạo giáo viên và Sở Giáo dục.

4. **Tăng cường truyền thông và tuyên truyền về tư tưởng nhân nghĩa**: Sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng, mạng xã hội để phổ biến rộng rãi giá trị của tư tưởng nhân nghĩa đến giới trẻ. Mục tiêu tiếp cận 70% thanh niên trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện là các cơ quan truyền thông và tổ chức xã hội.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. **Giáo viên và cán bộ giáo dục**: Nhận được kiến thức sâu sắc về tư tưởng nhân nghĩa và cách vận dụng vào giảng dạy, giúp nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức và nhân cách cho học sinh.

2. **Sinh viên, học viên nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn**: Có tài liệu tham khảo quý giá về triết học Việt Nam, lịch sử tư tưởng và giáo dục truyền thống, phục vụ cho nghiên cứu và học tập.

3. **Các nhà hoạch định chính sách giáo dục**: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách giáo dục phù hợp với xu hướng phát triển xã hội và nhu cầu của thế hệ trẻ.

4. **Tổ chức thanh niên và các câu lạc bộ văn hóa**: Hỗ trợ trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống, nâng cao nhận thức và trách nhiệm xã hội của thanh niên.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi có ý nghĩa gì trong giáo dục hiện đại?**  
Tư tưởng này giúp hình thành nhân cách, lòng yêu nước và trách nhiệm xã hội cho thế hệ trẻ, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.

2. **Làm thế nào để vận dụng tư tưởng nhân nghĩa vào chương trình giáo dục?**  
Có thể tích hợp vào các môn học lịch sử, giáo dục công dân, tổ chức hoạt động ngoại khóa và truyền thông giáo dục.

3. **Thế hệ trẻ hiện nay gặp những khó khăn gì trong việc tiếp nhận giá trị truyền thống?**  
Áp lực xã hội, sự biến đổi giá trị và thiếu môi trường giáo dục phù hợp là những thách thức chính.

4. **Vai trò của nhân dân trong tư tưởng nhân nghĩa được thể hiện như thế nào?**  
Nhân dân là sức mạnh chính trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước, cần được tôn trọng và chăm lo.

5. **Các giải pháp giáo dục tư tưởng nhân nghĩa có thể thực hiện trong thời gian ngắn không?**  
Có thể bắt đầu bằng các hoạt động truyền thông và đào tạo giáo viên, sau đó mở rộng dần trong hệ thống giáo dục.

## Kết luận

- Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là nền tảng đạo đức và chính trị quan trọng, có giá trị lâu dài trong lịch sử và giáo dục Việt Nam.  
- Việc vận dụng tư tưởng này vào giáo dục thế hệ trẻ giúp củng cố nhân cách, lòng yêu nước và trách nhiệm xã hội.  
- Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp cụ thể, khả thi nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục tư tưởng nhân nghĩa trong nhà trường và xã hội.  
- Thế hệ trẻ là đối tượng trọng tâm cần được giáo dục để phát huy vai trò chủ đạo trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.  
- Các bước tiếp theo bao gồm triển khai chương trình giáo dục, đào tạo giáo viên và tăng cường truyền thông trong vòng 1-3 năm tới.  

Hãy cùng chung tay phát huy giá trị tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi để xây dựng một thế hệ trẻ Việt Nam giàu lòng yêu nước, nhân ái và trí tuệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NGUYỄN TRÃI VÀ CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA CỦA NGUYỄN TRÃI 1. CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA NGUYỄN TRÃI 1. Cuộc đời Nguyễn Trãi hiệu Ức Trai, sinh năm 1380, quê quán làng Chi Ngại, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương sau dời về làng Ngọc Ổi (Nhị Khê) huyện Thường Tín tỉnh Hà Tây. Về dòng họ nội của Nguyễn Trãi, đến nay, chưa được rõ lắm.

Gia phả họ Nguyễn ở làng Nhị Khê chỉ ghi chép từ đời Nguyễn Phi Khanh trở xuống. Có nhiều nguyên nhân ẩn giấu gốc tích của họ Nguyễn ở làng Nhị Khê nhưng nguyên nhân trực tiếp vẫn là vụ án Lệ Chi Viên, vụ án chính trị thảm khốc giết chết toàn gia tộc Nguyễn Trãi. Thân sinh của Nguyễn Trãi - Nguyễn Phi Khanh tên thật là Nguyễn Ứng Long (1345 - 1418) là người học rất giỏi, vì vậy lúc mới 19 tuổi đã được Trần Nguyên Đán yêu mến và mời về dạy cho con gái là Trần Thị Thái. Trong quá trình dạy học, ông và bà Thái yêu mến nhau.

Sau đó Nguyễn Ứng Long trở thành con rể của Tư đồ Trần Nguyên Đán. Được sự động viên của cha vợ, ông đã chăm chỉ dùi mài kinh sử chờ ngày thi cử. Vì rất thông minh, ham học, nổi tiếng hay chữ, nên ông đã thi đỗ Tiến sĩ tại cung Trùng Quang ở Sơn Nam hạ (phía ngoài thành phố Nam Định hiện nay) vào đời vua Trần Duệ Tông (Năm Long Khánh thứ 2, 1374). Nhưng do hoàn cảnh xuất thân nghèo khó, lại lấy con gái của dòng dõi hoàng tộc nên ông không được nhà Trần, lúc đó là thượng hoàng Trần Nghệ Tông trọng dụng.

Ông phải trở về Nhị Khê làm nghề dạy học. Sau khi Hồ Quý Ly lên ngôi, Nguyễn Ứng Long mạnh dạn đổi tên thành Nguyễn Phi Khanh ra phục vụ triều đình nhà Hồ, giữ chức Hàn lâm học sĩ Luan van 9 kiêm Tư nghiệp Quốc tử giám, ít lâu sau được thăng chức Trung thư thị lang ở Trung thư sảnh. Giặc Minh sang, nhà Hồ thất bại. Cả triều thần, trong đó có Nguyễn Phi Khanh đều bị bắt về Trung Quốc.

Cuối đời, ông chết ở Yên Kinh (Trung Quốc). Ông ngoại của Nguyễn Trãi là Trần Nguyên Ðán. Ông là người thuộc dòng dõi hoàng tộc, là cháu bốn đời của Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, tính tình điềm đạm, khẳng khái, có thành tích xuất sắc chống giặc Chiêm Thành dưới thời Trần Nghệ Tông nên được vua nhà Trần giao cho chức vụ Tư đồ, quyền ngang Tể tướng. Tuy nhiên, khi ông lên nắm quyền, cơ nghiệp nhà Trần đã suy vi.

Chán nản thời thế, ông xin về ở ẩn tại Côn Sơn năm 1385 (Xương Phù thứ 9) và mất năm 1390. Ông ngoại và cha là những người trực tiếp ảnh hưởng đến tư tưởng yêu nước thương dân của Nguyễn Trãi sau này. Nguyễn Trãi được thừa hưởng từ ông ngoại và cha tính tình điềm đạm, học vấn uyên thâm và lòng ưu ái. Ông ngoại Nguyễn Trãi - Trần Nguyên Đán, tuy làm tới chức Tể tướng, được ở trong cung điện nguy nga, nhưng ông vẫn luôn nghĩ đến đời sống lầm than của dân đen, con đỏ.

“Hạn rồi qua lụt đã bao phen Đau nỗi đồng điền lúa chẳng lên Ba vạn sách hóa thành giấy vụn Bạc đầu luống những phụ dân đen!” [38, tr. Nguyễn Phi Khanh trong một bài thơ tặng nhạc phụ Trần Nguyên Đán cũng có viết: “Mênh mông đồng lúa đỏ như thiêu Khắp chốn kêu than xiết nỗi sầu!. …Lưới tham quan lại vơ hầu kiệt Mỡ béo dân lành hút đã hao…” [38, tr. Luan van 10 Nguyễn Trãi là con thứ của Nguyễn Phi Khanh và bà Trần Thị Thái, cháu ngoại của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán.

Khi ông vừa tròn 6 tuổi thì mẹ qua đời, ông phải về Côn Sơn ở với ông ngoại. Năm 1390, quan Tư đồ cũng mất, ông theo cha trở về sống ở làng Nhị Khê. Tuổi thơ Nguyễn Trãi là một thời kỳ thanh bần nhưng ông vẫn rất ham học và quyết chí gắng công học tập, điều đó được cha ông nói đến trong bài thơ Gia viên lạc: “Cố viên loạn hậu hữu tiên lư Lục tuế nhi đồng phả ái thư” Nghĩa là: “Vườn xưa sau loạn còn nhà cũ Sáu tuổi con thơ rất thích sách” [60] Nguyễn Trãi nổi tiếng là một người học rộng, có kiến thức sâu về nhiều lĩnh vực, có ý thức về nghĩa vụ của một kẻ sĩ yêu nước thương dân. Tháng 8 Canh Thìn, năm Thánh Nguyên thứ 1 (1400) khi triều Hồ mở khoa thi đầu tiên, lúc này Nguyễn Trãi vừa tròn 20 tuổi cũng vào kinh ứng thí và đỗ Thái học sinh (tiến sĩ) cùng nhiều tài danh khác như Lưu Thúc Kiệm, Lý Tử Tấn, Vũ Mộng Nguyên, Nguyễn Mộng Tuân…Mặc dù còn rất trẻ nhưng ông đã được Hồ Quý Ly cử giữ chức Ngự sử đài Chánh chưởng, một trong những chức quan đầu triều trong giai đoạn này.

Đến tháng chạp năm Tân Tỵ (1401) thân phụ ông đổi tên là Nguyễn Phi Khanh cũng ra làm quan, được cử giữ chức Học sĩ Viện hàn lâm kiêm Tư nghiệp Quốc tử giám, một chức quan chuyên về giáo dục nhưng cũng là đại thần, thường do Thượng thư bộ Lễ đảm nhận. Thời gian làm quan dưới triều Hồ không lâu, vì năm 1407 quân Minh sang xâm lược đã bắt được các quan quân triều Hồ giải về nước, trong đó có Nguyễn Phi Khanh. Nghe tin cha bị bắt, Nguyễn Trãi cùng em là Nguyễn Phi Hùng khóc theo cha lên tận cửa Nam Quan với ý định sang bên kia biên giới Luan van 11 hầu hạ cha già trong lúc bị cầm tù để vẹn tròn chữ hiếu. Tuy nhiên, trên đường đi nhân lúc vắng vẻ, Nguyễn Phi Khanh bảo Nguyễn Trãi: “Con là người có học, có tài, nên tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha.

Như thế mới là đại hiếu. Lọ là cứ phải đi theo cha, khóc lóc như đàn bà mới là hiếu hay sao?” [59]. Nguyễn Trãi nghe lời cha quay trở về tìm kế sách đánh đuổi quân xâm lược, còn Nguyễn Phi Hùng theo cha sang Trung Quốc để chăm lo phụng dưỡng khi già yếu và khi cha mất thì đem hài cốt về quê hương bản quán. Vâng lời cha, Nguyễn Trãi quay trở về Thăng Long để mưu đồ việc lớn.

Về đến Thăng Long, ông bị quân Minh bắt. Thượng thư nhà Minh là Hoàng Phúc biết Nguyễn Trãi là một nhân vật có tài, tìm cách dụ dỗ, nhưng ông kiên quyết không theo giặc. Sau một thời gian bị giam lỏng ở Đông Quan (tức Thăng Long), năm 1416 Nguyễn Trãi vượt được vòng vây của giặc vào Thanh Hóa tìm minh chủ Lê Lợi. Ông gặp Lê Lợi - vị thủ lĩnh nghĩa quân Lam Sơn ở Lỗi Giang và dâng bản chiến lược đánh đuổi quân Minh mà sử sách Việt Nam gọi là Bình Ngô sách.

Sau khi dâng Bình Ngô sách, Nguyễn Trãi được chủ soái Lê Lợi giao cho chức Tuyên phụng đại phu, Học sĩ Hàn lâm viện thừa chỉ. Tuy không gọi là quân sư nhưng chức quan này lại bao hàm công việc của quân sư, ngày đêm dự bàn việc quân. Nguyễn Trãi là người thay mặt Lê Lợi viết các loại văn kiện chỉ đạo nghĩa quân Lam Sơn và giao thiệp với bên ngoài, đồng thời lại là người tuyên đọc các văn kiện đó. Kế sách bình Ngô từng bước được thực hiện trong thực tế chỉ đạo cuộc khởi nghĩa.

Năm 1428, khi cuộc khởi nghĩa của nghĩa quân Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo giành thắng lợi hoàn toàn, Nguyễn Trãi thay Lê Lợi soạn bài cáo Bình Ngô nổi tiếng, nhằm bá cáo cho toàn thể nhân dân trong thiên hạ biết về việc đất nước đã thái bình. Luan van 12 Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành được thắng lợi, bên cạnh vị chúa công giỏi điều binh, khiển tướng, sự đoàn kết trên dưới một lòng của các tướng sĩ, sự đoàn kết, ủng hộ của nhân dân thì công lao của Nguyễn Trãi cũng rất to lớn, như nhận xét của tác giả Nguyễn Năng Tĩnh: “Nước Việt ta từ Đinh, Lê, Lý, Trần, đời nào sáng lập cơ nghiệp đế vương, tất cũng đều phải có tướng tá giúp sức, nhưng tìm được người toàn tài toàn đức như Ức Trai tiên sinh, thật là ít lắm” [42, tr. Sau khi đánh đuổi giặc Minh, Lê Lợi lên ngôi vua, Nguyễn Trãi trở thành đầu tàu gương mẫu trong công cuộc xây dựng đất nước. Tuy nhiên, tài năng và đức độ của ông cũng bắt đầu bị bọn quyền thần ganh ghét.

Như trong Biểu tạ của gián nghị đại phu kiêm tri tam quán sự, Nguyễn Trãi có viết: “Mua ghen ghét, chuốc gièm pha, chợt nhặng xanh dơ vết/ Mới biết quả hợp (thẳng thắn) thì người khó thích” [42, tr. Ðặc biệt, sau vụ việc Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo bị bức tử, Nguyễn Trãi bị bắt giam một thời gian ngắn. Sau đó, ông được tha nhưng không còn được nhà vua tin dùng. Năm 1433, khi Lê Thái Tổ băng hà.

Nguyễn Trãi chán nản xin về ở ẩn tại Côn Sơn, sống cuộc đời nhàn dật, ngày đêm làm bạn với thiên nhiên: “Côn Sơn có suối nước trong Ta nghe suối chảy như cung đàn cầm Côn Sơn có đá tần vần Mưa trơn rêu sạch ta nằm ta chơi Côn Sơn thông tốt ngất trời Ngả nghiêng dưới bóng ta thời tự do Côn Sơn trúc mọc đầy gò Lá xanh bóng rợp tha hồ tiêu dao.” (Côn Sơn ca) Luan van 13 “Núi láng giềng, chim bầu bạn Mây khách khứa, nguyệt anh tam.” (Thuật hứng, 19) Khi Lê Thái Tông lớn lên, hiểu rõ Nguyễn Trãi là người tài giỏi và có tấm lòng trung hiếu nên đã cho vời ông trở lại làm quan, giữ chức Gián nghị đại phu. Rất mừng rỡ, ông viết bài Biểu tạ của gián nghị đại phu kiêm tri tam quán sự (Biểu tạ ơn) hết sức xúc động và lại hăng hái ra giúp nước, chỉnh đốn kỷ cương, đào tạo nhân tài. Biểu tạ ơn có đoạn viết: “Cúi nghĩ: Sáu chục tuổi thân tàn, chức vụ đã yên phận mọn; Chín trùng trời chiếu xuống, móc mưa lại đội ân trên. Xét mình biết thế là vinh; Nghĩ bụng lại càng thêm thẹn.

Thần, tấn thân dòng cũ, chương cú nho hèn. Chuyên đọc Điền Phần chí những muốn việc cổ nhân đã muốn. Để tâm dân chúng, mình trước lo điều thiên hạ phải lo. … Thần xin giữ bền tiết cũ, mong kịp người xưa.

Biển rộng non cao, chưa báo được quyên ai chút đỉnh; Trời che đất chở, dám đâu quên ân đức lớn lao!” [42, tr.171-173] Tuy nhiên, hạ tuần tháng bảy năm 1442, vụ án Lệ Chi Viên xảy ra. Lúc đó, vua Lê Thái Tông đi tuần, trên đường đi nhà vua có ghé ngự ở Côn Sơn, cùng đi với Người có người thiếp của Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ, chẳng may sau khi rời Côn Sơn, trên đường về kinh thì nhà vua băng hà.