CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái quát chung về văn hóa, văn hóa truyền thống, giá trị văn hóa truyền thống 1. Khái niệm văn hóa, văn hóa truyền thống, giá trị văn hóa truyền thống a.
Văn hóa Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, trong từng lĩnh vực nghiên cứu, khái niệm văn hóa cũng được định nghĩa theo các phương pháp và quan điểm khác nhau. Theo từ điển Tiếng Việt, khái niệm "văn hóa" được mô tả là "tổng thể của các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình phát triển lịch sử".56] Văn hóa là kết quả của quá trình lao động sáng tạo, được trao truyền và phát triển thông qua con đường xã hội hóa-tức là quá trình học hỏi, rèn luyện và giao tiếp (trong cuốn Bách Khoa địa danh Hải Phòng) [ 26, tr.34] Tác giả Trần Ngọc Thêm đã nêu lên quan điểm và suy nghĩ của mình về văn hóa thông qua cuốn sách “ Cơ sở văn hóa Việt Nam”. Tác giả đã chỉ rõ văn hóa bao gồm những giá trị vật chất và giá trị tinh thần được con người tạo ra trong quá trình sinh hoạt và lao động sản xuất. Nền văn hóa luôn gắn liền với mối quan hệ giữa con người với con người và con người với thiên nhiên.27] Đặng Thị Phương Uyên cũng có cái nhìn về văn hóa như sau: Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần, thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân.
Văn hóa có tác động to lớn đến sự phát triển nhân cách của con người và chi phối mối quan hệ giữa các nhân với tập thể và môi trường tự nhiên của họ.44] Riêng Nguyễn Đức Từ Chi xem văn hóa từ hai góc độ. Dưới góc độ báo chí, ông cho rằng văn hóa được coi là kiến thức của con người và xã hội như kiến thức địa lí, kiến thức khoa học tự nhiên…giúp con người bắt nhịp được với sự phát triển của xã hội. Dưới góc độ dân tộc học, văn hóa được coi là tất 11 cả cuộc sống của con người bao gồm đời sống vật chất và đời sống tinh thần của cộng đồng đó.78] Từ những nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy văn hóa được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Đây là một khái niệm rộng, tập hợp tất cả những giá trị như tư tưởng, ngôn ngữ, tôn giáo,… bao quanh đời sống vật chất và tinh thần mà con người tạo ra và phục vụ cộng đồng.
Mỗi nền văn hóa mang những nét riêng của mình. Văn hóa được tạo ra do quá trình lao động trí óc và lao động chân tay của con người. Nét riêng của văn hóa vùng miền mang đậm tính cách của từng tộc người ở vùng miền đó. Văn hóa truyền thống Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, ta có thể thấy truyền thống được định nghĩa là những thói quen hình thành từ rất sớm trong cuộc sống hàng ngày cũng như tư duy của con người.
Truyền thống là sự lưu truyền tự nguyện của những giá trị vật chất và tinh thần thông qua những chuỗi sự kiện trong cuộc sống hàng ngày của dân. Nó được lưu truyền từ thế hệ đi trước cho đến những thế hệ sau này. Góc nhìn của tác giả Trần Thị Thanh Hương ta thấy văn hóa truyền thống luôn được đối chiếu với nền văn hóa hiện đại. Mặc dù văn hóa truyền thống được hình thành từ thời xa xưa nhưng qua thời gian nó chịu sự tác động mạnh mẽ và chi phối bởi nền văn hóa hiện đại.
Trong đó luôn có sự kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp văn hóa truyền thống.6] Theo các tác giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên nhận định mỗi quốc gia có nền văn hóa riêng của mình. Các tác giả cho rằng, nền văn hóa riêng của mỗi dân tộc luôn hướng tới một cuộc sống văn minh và tiến bộ cho người dân. Văn hóa được coi như tiêu chí để đánh giá hành vi đạo đức của con người và đó là hệ thống giao tiếp giữa con người với các thành phần của xã hội dựa trên các chuẩn mực đạo đức cá nhân.10] Như vậy, “Văn hóa truyền thống là tập hợp sáng tạo của con người trong quá trình hoạt động xã hội, biểu hiện qua hệ ứng xử văn hóa của cộng đồng. 12 Việt Nam tự hào về nền văn hóa giàu truyền thống, đóng góp bởi trí tuệ và tâm hồn của nhiều thế hệ.
Lịch sử dân tộc đã chứng minh sự lưu truyền của giá trị này, bao gồm lòng yêu nước, ý chí không khuất phục, sức mạnh và tinh thần cao quý, lòng tốt và trung thành, và tầm nhìn hướng tới cái đúng, cái thiện và cái đẹp. Giá trị văn hóa truyền thống Theo chiều dài lịch sử, cùng với những thăng trầm của đất nước, các giá trị truyền thống đã chứng minh được sức sống mãnh liệt của mình và chúng như một loại vũ khí sắc bén góp phần vào công cuộc xây dựng và bảo vệ nước nhà. Những giá trị truyền thống tốt đẹp đã được chắt lọc từ những tinh túy của con người trong lao động và sản xuất. Chúng được con người bảo vệ, tôn thờ và truyền cho những thế hệ sau để học tập và noi theo.
Giá trị truyền thống là biểu tượng cho những chuẩn mực xã hội, tiêu chí đánh giá đạo đức của con người cũng như tấm gương phản chiếu để giúp con người nhận ra những điều xấu xa cần khắc phục. Như vậy, giá trị văn hóa truyền thống là những giá trị có ý nghĩa tốt đẹp, tích cực luôn là một nguồn lực cực kỳ mạnh mẽ để thúc đẩy đất nước phát triển vượt trội. Và những giá trị đó được hình thành, lĩnh hội và đúc kết lại qua suốt chiều dài lịch sử và hiện đang được bảo tồn, gìn giữ và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam được con người Việt Nam xây dựng nên và lưu truyền qua các thế hệ.
Đất nước ta cũng có rất nhiều các giá trị truyền thống cần được lưu giữ. Trong đó kể đến những giá trị sau: + Lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc: Giá trị truyền thống yêu nước luôn là giá trị được con người đặt lên hàng đầu. Đó chính là ý thức của mỗi con người sẵn sàng đặt lợi ích của dân tộc lên trên lợi ích cá nhân, luôn chiến đấu hết mình để bảo vệ tổ quốc khi đất nước lâm nguy, nỗ lực khắc phục khó khăn để đưa nước nhà bắt kịp với thời đại chuyển mình như vũ bão của thế giới. Lòng yêu nước và ý chí tự cường cũng 13 là một sợi dây vô hình kết nối cộng đồng xích lại gần nhau hơn.
Nó gắn kết cá nhân với gia đình, làng xóm và tổ quốc. + Tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng dân tộc: Giá trị truyền thống yêu nước thể hiện tinh đoàn kết, ý thức cộng đồng của người dân Việt Nam. Đó là nguồn nội lực lớn của quốc gia giúp đất nước ta chiến thắng mọi thế lực ngoại xâm. Lịch sử đã chứng minh, dân tộc Việt Nam trên dưới đồng lòng, đoàn kết chiến đấu giành lại độc lập tự do cho tổ quốc.
Tuy nhiên nếu một khi chúng ta không thực hiện được đoàn kết toàn dân thì sẽ dẫn đến sự suy vong của đất nước. Khi đó kẻ thù dễ dàng chiến thắng và nền hòa bình của quốc gia bị đe dọa. + Lòng nhân ái, khoan dung, hiếu học, khát vọng hòa bình, yêu hòa bình: Đây là một trong những giá trị nổi bật của đất nước ta. Lòng nhân ái mang tính nhân văn lớn, nó thể hiện tình yêu thương giữa con người với con người và với thế giới xung quanh.
Lòng nhân ái, tình bao dung được ươm mầm và lớn dần lên theo từng ngày. Đôi khi chúng ta còn thể hiện sự vị tha những kẻ lầm đường lạc lối, biết lấy công chuộc tội, trở về với chính nghĩa, “mở đường hiếu sinh” với kẻ thù một khi chúng thất bại. + Cần cù, lạc quan, khiêm tốn, giản dị, trung thực: Sự cần cù, chịu thương chịu khó trong lao động sáng tạo của cải vật chất cũng như tinh thần cũng là một giá trị văn hóa nổi bật, hàng đầu trong những giá trị văn hóa truyền thống của con người Việt Nam, dân tộc Việt Nam mà ngày nay chúng ta phải bảo tồn và phát huy. Cha ông ta ý thức được rằng lao động cần cù là nguồn gốc của mọi của cải và hạnh phúc.
Họ luôn nhắc nhở nhau rằng “năng nhặt chặt bị”, “kiến tha lâu đầy tổ”. + Tinh thần dũng cảm, bất khuất: Dân tộc Việt Nam anh hùng trước hết vì mỗi con người dù là đàn bà, trẻ thơ đều có phẩm chất dũng cảm, kiên cường, bất khuất. Khi có giặc đến xâm chiếm nước nhà tất cả già trẻ, lớn bé, những người con của dân tộc đều vùng lên chiến đấu để bảo vệ đất nước. Khái quát chung về phẩm chất yêu nước và giáo dục phẩm chất yêu nước cho học sinh 1.
Phẩm chất yêu nước cho học sinh Phẩm chất yêu nước xuất phát và gắn với ý thức cộng đồng qua những việc: Luôn đoàn kết, bất khuất, yêu nước để chống lại giặc ngoại xâm và chống thiên tai; Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên với tinh thần huyền sử cội nguồn Con Rồng cháu Tiên luôn được vun đắp, xây dựng; Luôn biết ơn, trân trọng sự hi sinh những người có công với đất nước. Đối với học sinh tiểu học, việc giáo dục phẩm chất yêu nước luôn được đặt lên hàng đầu. Với học sinh tiểu học, giáo dục phẩm chất yêu nước được cụ thể bằng những việc làm gần gũi với các em như: Giáo dục các em học sinh về lòng yêu thiên nhiên và có những việc làm thiết thực bảo vệ thiên nhiên Giáo dục học sinh biết yêu quê hương, yêu Tổ quốc, tôn trọng các biểu trưng của đất nước, nuôi dưỡng ở các em ý chí, khát vọng xây dựng nước nhà ngày càng lớn mạnh. Giáo dục các em tình yêu lao động, lòng kính trọng, biết ơn đối với những người có công với cách mạng, với quê hương, đất nước; Tham gia các hoạt động đền ơn, đáp nghĩa đối với những người có công với quê hương, đất nước.
Giáo dục phẩm chất yêu nước cho học sinh a. Vai trò của giáo dục phẩm chất yêu nước cho học sinh Giáo dục phẩm chất yêu nước giúp học sinh thêm tự hào về đất nước. Đây là một việc làm rất quan trọng để hình thành phẩm chất năng lực và tính cách của học sinh. Giáo dục lòng yêu nước giúp cho học sinh khơi gợi niềm tự hào dân tộc, tình yêu đất nước.