Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây bap Bap thuộc họ hoà thao Gramineae, tộc Maydeae, chi Zea L, loài Zea mays, có tên khoa học là Zea mays L. Bắp là cây trồng cạn có nguồn gốc từ Mexico đã được đưa vào Việt Nam khoảng 300 năm trước (Ngô Hữu Tình, 1997). Bắp là cây lương thực quan trọng thứ hai sau lúa nước, là một cây trồng rất có ý nghĩa cho sự phát triển chăn nuôi và được trồng gần như khắp cả nước (Trần Thị Dạ Thảo, 2008). Bắp thuộc họ hòa thảo, song có thân đặc, khá chắc, có đường kính từ 2 - 4 cm tùy thuộc vào giống, thân có chiều cao khoảng 1,5 - 4 m.
Số long và chiều dai long là yếu tố quan trọng dé phân loại giống và xác định mật độ trồng thích hợp, chiều dai lóng quyết định chiều cao cây. Bắp có hệ rễ chùm tiêu biểu cho bộ rễ các cây họ hòa thảo. Theo Trần Thị Dạ Thảo (2008), căn cứ vào hình thái, vị trí và thời gian phát sinh có thể chia rễ bắp thành 3 loại: rễ mầm, rễ đốt, rễ chân kiềng. Rễ mầm phát triển từ rễ sơ sinh của phôi giữ nhiệm vụ tạm thời cung cấp nước và chất dinh dưỡng cho cây trong khoảng 2 - 3 tuần đầu.
Rễ đốt phát triển từ các đốt thấp của thân nằm dưới mặt đất 3 - 4 cm; rễ đốt tập trung ở tang canh tác từ 0 - 30 cm, làm nhiệm vụ cung cấp chất dinh dưỡng cho cây bắp trong suốt đời sống của cây; vi thé cần một lượng lớn dinh dưỡng đạm ở tang đất mặt, đây cũng là một đặc điểm quan trọng khi trồng bắp xen canh với cây trồng khác. Rễ chân kiềng là loại rễ đốt mọc ở đốt gần sát trên mặt đất, bám chặt vào đất giúp cây chống dé ngã và tham gia hút nước, dinh dưỡng.2 Tình hình sản xuất bắp trên thế giới và Việt Nam 1.1 Tình hình sản xuất bắp trên thế giới Những năm gần đây bắp là cây trồng có tốc độ tăng trưởng về năng suất cao nhất trong các cây lương thực chính. Diện tích và năng suất bắp trên thế giới có xu hướng tăng qua các niên vụ 2014 - 2015 đến niên vụ 2016 - 2017, cụ thể diện tích từ 185,7 triệu ha niên vụ 2014 tăng lên 197,5 triệu ha trong niên vụ 2017, và năng suất gần 5% trong giai đoạn này. Theo số liệu của FAOSTAT năm 2020 trên thế giới có khoảng 164 nước trồng bắp.
Trong số các quốc gia trồng bắp, Mỹ là quốc gia chiếm vị trí dẫn đầu về diện tích và sản lượng bắp, là một trong những quốc gia có năng suất bắp cao (11,9 tan/ ha), gần gấp đôi so với trung bình thế giới (5,9 tan/ha) (FAOSTAT, 2020). Niên vụ 2017/2018, sản lượng bắp tại Mỹ ước tính đạt 392,5 triệu tan. Ở châu Á, diện tích trồng bắp của Trung Quốc đứng thứ hai trên thế giới. Trong năm 2018, sản lượng bắp của Trung Quốc đạt khoảng 257,3 triệu tan, với điện tích 42,2 triệu ha.1 Diện tích, năng suất, sản lượng bắp các nước trên thế giới giai đoạn 2014 - 2018 Chitiéu Nước 2014 2015 2016 2017 2018 Thế giới 185,7 190,6 195,6 — 197,5 193,7 Diệntích Mỹ 33,6 32,7 35,1 33,5 33,1 (triệu ha) Trung Quốc 37,1 45,0 44,2 42,4 42,2 Brazil 15,4 15,4 15,0 17,4 16,1 Thé gidi 5,6 s5 5.8 5,9 5,9 Nang suất Mỹ 10,7 10,6 LLF 11,9 11,9 (tan/ha) Trung Quốc 58 5,9 6,0 6,1 6,1 Brazil 52 5,5 4,3 5,6 aA Thé gidi 10392 10521 1.1476 Sản lượng Mỹ 361,1 345,5 4123 3976 392,5 (triệu tân) Trung Quốc 215,8 265,2 263,8 259,3 257,3 Brazil 79,9 85,3 64,2 97,9 82,3 (FAOSTAT, 2020) Dự kiến đến năm 2050, sản lượng bắp thé giới sẽ dat 1.178 triệu tan, diện tích thu hoạch 194 triệu ha (với mức tăng trưởng hàng năm khu vực có mưa là 0,65%/nam, có tưới 0,2% /năm) và năng suất 6,1 tan/ha (khu vực có mưa là 5,65 tan/ha, khu vực có tưới 7,43 tan/ha) (FAOSTAT, 2020).2 Tinh hinh san xuat bap tai Viét Nam Bang 1.2 Diện tích, năng suất và sản lượng bap tại Việt Nam giai đoạn 2009 - 2021 Năm Diện tích (triệu ha) Năng suất (tan/ha) Sản lượng (triệu tấn) 2009 1,10 4,0 44 2010 1,12 4,1 4,6 2011 1,12 4,3 4,8 2012 1.2 cho thấy diện tích bap của Việt Nam giai đoạn 2009 - 2015 có chiều hướng gia tăng, tuy nhiên ké từ 2015 trở diện tích bắp có chiều hướng giảm dan.
Tinh đến năm 2021 tổng diện tích trồng bắp của cả nước là 0,9 triệu ha; ngày càng có nhiều kỹ thuật canh tác cây trồng mới, vì thế năng suất bắp không ngừng tăng lên, năng suất trung bình đạt 4,5 tan/ha và sản lượng được 4,9 triệu tấn. Tuy nhiên, sản lượng bắp trong nước vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu, hàng năm phải nhập một lượng lớn bắp để làm nguyên liệu cho thức ăn chăn nuôi, do đó cần thiết phải mở rộng diện tích trồng bắp. Diện tích trồng bap tại Việt Nam được phân bố theo 6 vùng sinh thái (Bang 1.3), Trung du và miền núi Bắc Bộ, Tây Nguyên lần lượt là hai khu vực dẫn đầu về diện tích trồng bắp.3 Diện tích (1000 ha) trồng bắp theo địa lý vùng miền tại Việt Nam 2018 2019 2020 2021 Cả nước 1.8 Đồng bằng sông Hồng 78,1 70,1 64,4 60,5 Trung du và miền núi Bac Bộ 455,9 435,2 4264 4144 Bắc Trung Bộ 184,0 182,4 173,1 175,9 Tây Nguyên 212,9 204,9 1928 — 172,9 Đông Nam Bộ 68,7 63,2 58,3 54,7 Đồng bang sông Cửu Long 33,3 30,9 275 24.3 Tình hình sản xuất bắp ở Gia Lai Bảng 1.4 Diện tích, năng suất và sản lượng bắp tỉnh Gia Lai giai đoạn 2016 - 2021) Năm Diện tích (1000 ha) Năng suất (tan/ha) Sản lượng (1000 tấn) 2016 52,0 4,2 217,9 2017 41.3 203,7 (Nguon: Tong cuc thong ké, 2023) Tại Gia Lai tình hình sản xuất bắp trong những năm qua cũng có những biến động. Về điện tích sản xuất năm 2021 (38,1 nghìn ha) giám so với các năm từ 2016 - 2020 giảm trung bình với các năm là 6,21 nghìn ha.
Nguyên nhân giảm diện tích trồng là do sự chuyên đổi cây trồng từ cây lương thực ngắn ngày sang trồng cây công nghiệp dài ngày có giá trị kinh tế cao.3 Vai trò của đạm đối với cây bắp Đạm (N) được coi là yêu tô tăng năng suất cây trồng quan trọng vả có hiệu quả cao nhât. N là yêu tô phân bón đâu tiên cân chú ý bón cho cây trông vì cây cân với 7 lượng nhiều mà đất không cung cấp đủ, nhất là đạm dé tiêu. Dam có hai dang ion vô cơ amoni (NH¿”) và nitrat (NO) góp phan làm tăng diện tích bề mặt lá và chỉ số điện tích lá. Trong các cây trồng nói chung và cây bắp nói riêng đạm tham gia vào các thành phần axit amin, protein, các enzim, các chất kích thích sinh trưởng, chất diệp lục - chất quyết định khâu chính của quá trình quang hợp (Barbieri và ctv., 2000); đồng thời giúp tăng diện tích lá hữu hiệu, lam chậm quá trình gia hóa bộ lá (Earl và Tollenaar, 1997).
Cây trồng được cung cấp đủ đạm sinh trưởng nhanh, lá phát triển mạnh, nâng cao khả năng tông hợp các chất dé tạo nên sinh khối lớn và sản phẩm nông nghiệp. Vì vậy, đạm là yếu tố quyết định năng suất cây trồng, đặc biệt là cây bắp. Mức đạm thấp làm giảm số hạt và năng suất hạt và các giống bắp lai khác nhau có thể sử dụng phân đạm ở mức độ khác nhau, năng suất cây trồng cao cần phải cung cấp một lượng lớn phân bón, đặc biệt là đạm (Debreczeni, 2000). Biểu hiện thiếu N, cây bắp sinh trưởng còi cọc, các lá bắp đưới sẽ vàng trước và lan đọc theo gân chính, sau đó sẽ dần đi chuyên lên các lá trên (Trần Thị Dạ Thảo, 2008).
Thiếu N có nghĩa là thiếu vật chất cơ bản để hình thành tế bào nên khả năng sinh trưởng bị đình trệ, hàng loạt các quá trình sinh lý - sinh hóa trong cây cũng bị ngưng, điệp lục ít được hình thành nên làm lá chuyên vàng. Tuy nhiên, nếu bón thừa N cây sẽ không chuyên hóa hết được sang dạng hữu cơ, tích lũy nhiều dạng đạm vô cơ gây độc cho cây, làm cho cây sinh trưởng thái quá, gây vóng. Các hợp chất cacbon phải huy động nhiều cho việc giải độc đạm nên không hình thành được các chất xơ vì vậy làm cây yếu, các quá trình hình thành hoa quả bị đình trệ làm giảm hoặc không cho thu hoạch. Nghiên cứu sự hấp thu N của cây bắp với sự kết hợp liều lượng N và P khác nhau được tiễn hành tại Pakistan.
Dam và lân có ảnh hưởng đáng kể đến năng suất hạt bắp, nhưng không ảnh hưởng đến chỉ số thu hoạch. Nghiệm thức kết hợp NP 150 : 90kg/ha cho năng suất hạt tối đa (Ali và ctv, 2002). Tuy nhiên, một nghiên cứu khác của Sharar và ctv (2003) ở Faisalabad - Pakistan cho thấy các nghiệm thức kết hợp NP khác nhau có ảnh hưởng đáng kề đến năng suất hạt và chỉ số thu hoạch của cây bắp. 8 Nghiệm thức kết hợp NP 180-130 kg/ha cho năng suất hạt bắp cao nhất.
Nghiên cứu các liều lượng N và P đến năng suất bắp trên đất đỏ bazan Ferralsols ở Lâm Đồng, Nguyễn Quang Chơn (1997) đã kết luận P có tác dụng rất lớn đến năng suất bắp, khi bón P thì hiệu quả sử dụng phân N của cây bắp được tăng lên và năng suất bắp đạt cao nhất ở mức 180 kg N/ha kết hợp với 120 kg P2Os/ha.4 Nhu cầu dinh dưỡng đạm của cây bắp Đạm ảnh hưởng rất lớn trong suốt quá trình sinh trưởng và phát triển của cây bắp, đặc biệt là giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng vì cây bắp sinh trưởng, phát dục nhanh trong thời gian ngắn nên cần nhiều dinh dưỡng đạm để cấu tạo cơ thể; cây bắp cần khoảng 27 kg N (tùy thuộc vào mùa vụ) để tạo ra 1 tấn hạt (Trần Thị Dạ Thảo, 2008). Theo Lê Tuấn Quốc (2000) thực hiện thí nghiệm trên 3 giống bắp LVNI0, DK888, C919; với 5 mức phân đạm trồng trên nền đất đỏ, vào vụ Hè Thu tai Vũng Tàu, dé đạt năng suất từ 8 - 9 tan/ha, cây bap cần hấp thu khoảng 216 kg N. Nhu cầu về đạm của cây bắp thay đổi theo từng giai đoạn sinh trưởng. Ban đầu cây hút đạm chậm, sau đó việc hút đạm tăng lên một cách nhanh chóng vào 3 tuần sau khi gieo hạt.
Cây hút dam đạt mức tối đa trong khoảng thời gian 25 - 75 NSG, giai đoạn này cây bắp hút 86% tổng số đạm cần thiết dé tạo thân lá, phát triển bộ rễ, các bộ phận của bông cờ va ngô (Ngô Hữu Tinh, 2003).