Ảnh Hưởng Của Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Đến Thành Quả Doanh Nghiệp Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Ảnh hưởng của vận dụng kế toán quản trị đến thành quả doanh nghiệp việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Tác giả: Phạm Đình Tuấn
• Người hướng dẫn: Đoàn Ngọc Phi Anh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Đến Thành Quả Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA VẬN DỤNG KẾ TOÁN QUẢN TRỊ ĐẾN THÀNH QUẢ DOANH NGHIỆP
• 1.1. Khái niệm và sự phát triển của Kế toán quản trị
• 1.2. Kế toán quản trị truyền thống và kế toán quản trị đương đại
• 1.3. Ảnh hưởng của vận dụng kỹ thuật kế toán quản trị đến thành quả
• 1.3.1. Khái niệm thành quả và đo lường thành quả doanh nghiệp
• 1.3.2. Các lý thuyết liên quan
• 1.3.2.1. Lý thuyết ngữ cảnh (Contingency Theory)
• 1.3.2.2. Lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities)
• 1.3.2.3. Lý thuyết khuếch tán sự đổi mới (Diffusion of Innovations)
• 1.3.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu trước
• 1.3.3.1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3.3.1.1. Ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả tài chính
• 1.3.3.1.2. Ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả phi tài chính
• 1.3.3.1.3. Ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả kết hợp tài chính và phi tài chính doanh nghiệp
• 1.3.3.1.4. Ảnh hưởng gián tiếp của vận dụng KTQT truyền thống đến thành quả doanh nghiệp thông qua trung gian là vận dụng KTQT đương đại
• 1.3.3.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.3.3.2.1. Nhận xét và xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.3.3.2.1.1. Nhận xét về các công trình nghiên cứu trước đây
• 1.3.3.2.1.2. Những công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.3.2.1.3. Những công trình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.3.3.2.1.4. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 2.1.1. Khung nghiên cứu
• 2.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.1. Ảnh hưởng của vận dụng kế toán quản trị đến thành quả tài chính trong doanh nghiệp
• 2.2.2. Ảnh hưởng của vận dụng kế toán quản trị đến thành quả phi tài chính trong doanh nghiệp
• 2.2.2.1. Ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả phi tài chính ở khía cạnh khách hàng
• 2.2.2.2. Ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả phi tài chính ở khía cạnh quy trình nội bộ
• 2.2.2.3. Ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả phi tài chính ở khía cạnh học hỏi và phát triển
• 2.2.3. Ảnh hưởng gián tiếp của vận dụng KTQT đến thành quả tài chính thông qua trung gian là thành quả phi tài chính
• 2.2.4. Ảnh hưởng gián tiếp của vận dụng KTQT truyền thống đến thành quả doanh nghiệp thông qua trung gian là vận dụng KTQT đương đại
• 2.3. Mô hình nghiên cứu
• 2.4. Đo lường các biến nghiên cứu và xây dựng phiếu khảo sát
• 2.4.1. Thiết kế thang đo các biến nghiên cứu
• 2.4.1.1. Đo lường biến vận dụng KTQT
• 2.4.1.2. Đo lường biến thành quả doanh nghiệp
• 2.4.2. Xây dựng phiếu khảo sát
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Vận dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương tối thiểu riêng phần (PLS-SEM)
• 2.5.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 2.5.2.1. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 2.5.2.2. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thống kê mô tả
• 3.1.1. Thống kê mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu chính thức
• 3.2. Kết quả vận dụng kế toán quản trị trong doanh nghiệp
• 3.2.1. Tỷ lệ vận dụng các kỹ thuật KTQT trong doanh nghiệp
• 3.2.2. Mức độ vận dụng các kỹ thuật KTQT trong doanh nghiệp theo từng nhóm chức năng
• 3.2.3. Mức độ vận dụng KTQT theo quy mô doanh nghiệp
• 3.3. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4. Kết quả phỏng vấn sâu và điều chỉnh thang đo
• 3.5. Kết quả khảo sát thí điểm
• 3.6. Kết quả nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.6.1. Thu thập dữ liệu cho nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.6.2. Kiểm định mô hình đo lường
• 3.6.3. Kiểm định mô hình cấu trúc
• 3.6.3.1. Kiểm định đa cộng tuyến
• 3.6.3.2. Đánh giá sự phù hợp của mô hình nghiên cứu
• 3.6.3.3. Đánh giá hệ số xác định R2
• 3.6.3.4. Đánh giá mức ý nghĩa trong mô hình nghiên cứu
• 3.6.3.5. Đánh giá sự phù hợp của tác động và sức mạnh dự báo của mô hình nghiên cứu
• 3.7. Phân tích sâu ảnh hưởng của từng nhóm kỹ thuật KTQT đến thành quả doanh nghiệp
• 3.7.1. Ảnh hưởng của nhóm kỹ thuật KTQT chi phí và tính giá thành
• 3.7.2. Ảnh hưởng của nhóm kỹ thuật KTQT lập dự toán và kế hoạch
• 3.7.3. Ảnh hưởng của nhóm kỹ thuật KTQT hỗ trợ ra quyết định
• 3.7.4. Ảnh hưởng của nhóm kỹ thuật KTQT đánh giá thành quả
• 3.7.5. Ảnh hưởng của nhóm kỹ thuật KTQT phân tích chiến lược
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1. Bàn luận kết quả nghiên cứu
• 4.2. Hàm ý chính sách
• 4.2.1. Hàm ý quản trị
• 4.3. Hạn chế và định hướng nghiên cứu trong tương lai
• 4.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 4.3.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Ảnh Hưởng Kế Toán Quản Trị Đến Doanh Nghiệp

Toàn cầu hóa và sự phát triển của khoa học công nghệ tạo ra cơ hội và thách thức cho doanh nghiệp. Thông tin hỗ trợ ra quyết định trở nên quan trọng để giảm thiểu sự không chắc chắn (Frishammar, 2003). Kế toán quản trị (KTQT) đóng vai trò trung tâm trong việc cung cấp thông tin cho nhà quản lý (Johnson và Kaplan, 1987; Kaplan và Atkinson, 1998). Tại Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chiếm đa số, nhưng doanh nghiệp vừa và lớn đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Vì vậy, việc tăng cường hiệu quả quản lý và điều hành, cũng như nâng cao năng lực cạnh tranh là rất cần thiết. Điều này làm tăng nhu cầu về thông tin quản trị và tính cấp thiết của việc ứng dụng KTQT (Đoàn Ngọc Phi Anh và cộng sự, 2011). Sự phát triển của công nghệ 4.0 cũng đòi hỏi các doanh nghiệp phải nhanh chóng thích nghi và phát triển các kỹ thuật kế toán quản trị đương đại.

1.1. Vai Trò Kế Toán Quản Trị Trong Môi Trường Kinh Doanh

Kế toán quản trị không chỉ là một công cụ ghi chép số liệu mà còn là hệ thống thông tin hỗ trợ các nhà quản lý đưa ra quyết định chiến lược. Nó giúp kiểm soát chi phí, phân tích hiệu quả hoạt động và đo lường hiệu suất của doanh nghiệp. Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, thông tin từ KTQT giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh chóng với những thay đổi và duy trì lợi thế cạnh tranh. KTQT cung cấp các báo cáo phân tích chi tiết, giúp nhà quản lý hiểu rõ hơn về cấu trúc chi phí, doanh thu và lợi nhuận của từng bộ phận, từ đó đưa ra các quyết định đầu tư và điều hành hiệu quả.

1.2. Tầm Quan Trọng Kế Toán Quản Trị Đối Với Doanh Nghiệp VN

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và lớn, kế toán quản trị đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh. Việc áp dụng KTQT giúp doanh nghiệp quản lý chi phí hiệu quả hơn, đưa ra các quyết định đầu tư thông minh và đánh giá hiệu quả hoạt động của các bộ phận. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, khi các doanh nghiệp phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ nước ngoài. Kế toán quản trị cung cấp thông tin quan trọng để doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm thiểu lãng phí và nâng cao chất lượng sản phẩm/dịch vụ.

II. Thách Thức Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Tại Việt Nam

Phần lớn doanh nghiệp tại Việt Nam chủ yếu áp dụng các kỹ thuật kế toán quản trị truyền thống thay vì các kỹ thuật kế toán quản trị đương đại (Waweru, 2005; Nguyễn Thị Phƣơng Dung và cộng sự, 2021). Hiệu quả vận dụng các kỹ thuật này vẫn còn nhiều tranh cãi (Chenhall và Langfield Smith, 1998b; Vărzaru và cộng sự, 2022). Một số nghiên cứu cho thấy KTQT hiện đại mang lại hiệu quả tốt hơn (Cleary, 2015; Nuhu và cộng sự, 2016; Đoàn Ngọc Phi Anh, 2016), trong khi một số khác cho rằng nên kết hợp cả hai (Kellett và Sweeting, 1991). Chenhall và Langfield Smith (1998b) chỉ ra rằng việc vận dụng đồng thời cả KTQT truyền thống và đương đại giúp cải thiện đáng kể thành quả doanh nghiệp. Điều này cho thấy cần tăng cường nghiên cứu về ảnh hưởng của việc vận dụng kỹ thuật KTQT truyền thống và đương đại đến thành quả doanh nghiệp, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, do môi trường kinh doanh và văn hóa tổ chức khác biệt (Etemadi và cộng sự, 2009).

2.1. Hạn Chế Trong Áp Dụng Kế Toán Quản Trị Đương Đại

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt kiến thức và kỹ năng về kế toán quản trị đương đại trong đội ngũ nhân sự của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn còn quen với các phương pháp kế toán truyền thống và chưa nhận thức được đầy đủ về lợi ích của các kỹ thuật hiện đại như phân tích ABC, quản lý dựa trên hoạt động (ABM) và thẻ điểm cân bằng (BSC). Điều này dẫn đến việc triển khai các hệ thống KTQT đương đại gặp nhiều khó khăn và không đạt được hiệu quả mong muốn. Việc chuyển đổi sang các kỹ thuật KTQT mới đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, chi phí và nguồn lực, điều mà không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng thực hiện.

2.2. Văn Hóa Tổ Chức Và Môi Trường Kinh Doanh Ảnh Hưởng

Môi trường kinh doanh và văn hóa tổ chức cũng đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng kế toán quản trị. Ở các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, văn hóa tổ chức có thể ảnh hưởng đến việc chấp nhận và thực hiện các thay đổi trong hệ thống quản lý. Sự bảo thủ và thiếu linh hoạt trong văn hóa tổ chức có thể cản trở việc triển khai các kỹ thuật kế toán quản trị đương đại. Ngoài ra, môi trường kinh doanh không ổn định và thiếu minh bạch cũng gây khó khăn cho việc dự báo và lập kế hoạch, làm giảm hiệu quả của KTQT. Do đó, việc điều chỉnh các kỹ thuật KTQT cho phù hợp với đặc điểm văn hóa và môi trường kinh doanh địa phương là rất quan trọng.

III. Cách Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Để Tăng Trưởng Doanh Thu

Để tăng trưởng doanh thu, doanh nghiệp cần kết hợp KTQT truyền thống và đương đại. KTQT truyền thống giúp kiểm soát chi phí và định giá sản phẩm, trong khi KTQT đương đại giúp phân tích chiến lược và quản lý hiệu suất. Cần xem xét KTQT như một hệ thống thống nhất, phát triển không ngừng, phù hợp với sự thay đổi của nền kinh tế, nhu cầu quản lý và sự phát triển của khoa học công nghệ. Việc phát triển các kỹ thuật KTQT đương đại là sự nối tiếp của KTQT truyền thống, nhằm hỗ trợ và bù đắp những thiếu sót, đáp ứng yêu cầu quản trị cụ thể của doanh nghiệp. Vai trò trung gian của KTQT đương đại trong tác động của KTQT truyền thống đến thành quả cũng cần được quan tâm.

3.1. Ứng Dụng Kế Toán Chi Phí Để Tối Ưu Hóa Giá Thành

Kế toán chi phí là một phần quan trọng của KTQT, giúp doanh nghiệp xác định và quản lý chi phí sản xuất, kinh doanh. Việc áp dụng các phương pháp tính giá thành chính xác giúp doanh nghiệp định giá sản phẩm cạnh tranh, đồng thời kiểm soát chi phí hiệu quả. Các kỹ thuật như phân tích điểm hòa vốn, phân tích biến động chi phí và phân bổ chi phí hợp lý giúp doanh nghiệp đưa ra các quyết định về sản xuất, đầu tư và định giá phù hợp. Kế toán chi phí không chỉ giúp doanh nghiệp biết được chi phí thực tế của sản phẩm/dịch vụ mà còn giúp dự đoán và kiểm soát chi phí trong tương lai.

3.2. Kế Toán Quản Trị Trong Ra Quyết Định Đầu Tư Và Sản Xuất

Kế toán quản trị cung cấp thông tin quan trọng để doanh nghiệp đưa ra các quyết định đầu tư và sản xuất. Việc phân tích các dự án đầu tư tiềm năng dựa trên các chỉ số như NPV, IRR và thời gian hoàn vốn giúp doanh nghiệp lựa chọn các dự án có khả năng sinh lời cao nhất. KTQT cũng giúp doanh nghiệp quản lý dòng tiền hiệu quả, đảm bảo đủ nguồn lực để thực hiện các dự án đầu tư. Trong lĩnh vực sản xuất, KTQT giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm thiểu lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Các báo cáo về chi phí sản xuất, năng suất lao động và chất lượng sản phẩm giúp nhà quản lý đưa ra các quyết định cải tiến phù hợp.

IV. Kế Toán Quản Trị Chiến Lược Phát Triển Bền Vững Ra Sao

Để phát triển bền vững, doanh nghiệp cần áp dụng kế toán quản trị chiến lược. Việc sử dụng lý thuyết ngữ cảnh, lý thuyết năng lực động và lý thuyết khuếch tán đổi mới để lý giải cho ảnh hưởng của KTQT đương đại đến thành quả phi tài chính là cần thiết. Nghiên cứu cần khám phá vai trò trung gian tích cực của KTQT đương đại trong tác động gián tiếp của vận dụng KTQT truyền thống đến các khía cạnh thành quả phi tài chính. Điều này có thể xem là một khám phá mới chưa được nhiều học giả nghiên cứu và có thể tiếp tục được nghiên cứu trong tương lai.

4.1. Ứng Dụng Thẻ Điểm Cân Bằng BSC Để Đo Lường Thành Quả

Thẻ điểm cân bằng (BSC) là một công cụ kế toán quản trị chiến lược giúp doanh nghiệp đo lường thành quả trên nhiều khía cạnh, bao gồm tài chính, khách hàng, quy trình nội bộ và học hỏi và phát triển. Việc sử dụng BSC giúp doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan về hiệu quả hoạt động, từ đó đưa ra các quyết định cải tiến phù hợp. BSC giúp doanh nghiệp thiết lập các mục tiêu cụ thể cho từng khía cạnh, đồng thời theo dõi và đánh giá tiến độ thực hiện. Điều này giúp doanh nghiệp đảm bảo rằng các hoạt động đang được thực hiện phù hợp với chiến lược tổng thể và đóng góp vào sự phát triển bền vững.

4.2. Kế Toán Quản Trị Môi Trường Và Các Yếu Tố ESG

Kế toán quản trị môi trường giúp doanh nghiệp đo lường và quản lý tác động của hoạt động kinh doanh đến môi trường. Việc áp dụng các yếu tố ESG (Environmental, Social, and Governance) giúp doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu về phát triển bền vững và tạo dựng hình ảnh tốt trong mắt công chúng. KTQT môi trường giúp doanh nghiệp xác định các cơ hội để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Việc công khai thông tin về các hoạt động môi trường và xã hội giúp doanh nghiệp tăng cường trách nhiệm giải trình và thu hút các nhà đầu tư quan tâm đến phát triển bền vững.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Ảnh Hưởng Kế Toán Đến Thành Quả

Phần lớn lợi ích từ vận dụng KTQT là định tính và vô hình (Macinati và Anessi-Pessina, 2014), nhưng việc đánh giá và đo lường thành quả phi tài chính vẫn còn hạn chế, đặc biệt là khía cạnh thành quả về con người (Kihn, 2005; Ahmad, 2017, Bawaneh, 2018; Rashid và cộng sự, 2020b). Xu thế đo lường thành quả của các doanh nghiệp trên thế giới hiện nay hướng tới tối đa hóa giá trị khách hàng, tối ưu hóa quy trình hoạt động nhằm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và từ đó cải thiện thành quả tài chính, đặc biệt là khi các giá trị vô hình dần trở thành nguồn lực độc đáo riêng và tạo ra lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động đánh giá thành quả tại các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu dựa trên các thước đo tài chính và không có nhiều thay đổi trong hơn 40 năm qua (Ngô Thị Trà, 2021; Nguyễn Thị Thúy, 2022).

5.1. Đo Lường Hiệu Quả Kế Toán Qua Các Chỉ Số Tài Chính

Việc đo lường hiệu quả của kế toán quản trị thông qua các chỉ số tài chính là một phương pháp truyền thống nhưng vẫn rất quan trọng. Các chỉ số như ROA, ROE, ROS, lợi nhuận ròng, doanh thu và chi phí giúp doanh nghiệp đánh giá khả năng sinh lời, hiệu quả sử dụng vốn và quản lý chi phí. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các chỉ số tài chính chỉ phản ánh một phần của bức tranh tổng thể và cần được kết hợp với các chỉ số phi tài chính để có cái nhìn toàn diện hơn. Việc phân tích các chỉ số tài chính theo thời gian và so sánh với các đối thủ cạnh tranh giúp doanh nghiệp xác định điểm mạnh, điểm yếu và các cơ hội cải thiện.

5.2. Đánh Giá Thành Quả Phi Tài Chính Con Người Quy Trình

Đánh giá thành quả phi tài chính là một phần quan trọng của kế toán quản trị chiến lược, giúp doanh nghiệp đo lường và quản lý các yếu tố vô hình như sự hài lòng của khách hàng, hiệu quả quy trình nội bộ, năng lực của đội ngũ nhân viên và khả năng đổi mới. Các chỉ số như chỉ số hài lòng của khách hàng (CSI), tỷ lệ giữ chân khách hàng, thời gian xử lý đơn hàng, tỷ lệ lỗi sản phẩm, tỷ lệ nhân viên gắn bó và số lượng sáng kiến cải tiến giúp doanh nghiệp đánh giá hiệu quả hoạt động trên nhiều khía cạnh. Việc đo lường thành quả phi tài chính giúp doanh nghiệp xác định các vấn đề tiềm ẩn, cải thiện quy trình và nâng cao năng lực cạnh tranh.

VI. Tương Lai Kế Toán Quản Trị Tại Doanh Nghiệp Việt Nam

Chủ đề nghiên cứu về ảnh hưởng của vận dụng KTQT đến thành quả doanh nghiệp vẫn còn tồn tại những mâu thuẫn và chưa cung cấp được câu trả lời thỏa đáng về hiệu quả vận dụng KTQT cho các nhà quản lý. Các kết quả thu được từ một quốc gia không thể khái quát cho các quốc gia khác (Phadoongsitthi, 2003). Vì vậy, vai trò và ảnh hưởng của vận dụng KTQT truyền thống và KTQT đương đại đến thành quả doanh nghiệp cần được nghiên cứu sâu hơn (Angelakis và cộng sự, 2015), đặc biệt là tại Việt Nam. Đồng thời, đo lường thành quả về con người trong tổ chức chưa được quan tâm đúng mức trong các nghiên cứu trước (Ahmad, 2014).

6.1. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Ngành Và Quy Mô Doanh Nghiệp

Để hiểu rõ hơn về ảnh hưởng của kế toán quản trị đến thành quả doanh nghiệp, cần thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về từng ngành và quy mô doanh nghiệp. Các ngành khác nhau có đặc điểm kinh doanh và môi trường cạnh tranh khác nhau, do đó việc áp dụng các kỹ thuật KTQT cũng cần được điều chỉnh cho phù hợp. Tương tự, các doanh nghiệp có quy mô khác nhau cũng có các yêu cầu quản lý và nguồn lực khác nhau, do đó việc lựa chọn các kỹ thuật KTQT phù hợp là rất quan trọng. Các nghiên cứu chuyên sâu về từng ngành và quy mô doanh nghiệp sẽ cung cấp thông tin chi tiết và chính xác hơn, giúp nhà quản lý đưa ra các quyết định phù hợp.

6.2. Phát Triển Các Mô Hình Kế Toán Quản Trị Phù Hợp VN

Việc phát triển các mô hình kế toán quản trị phù hợp với đặc điểm của doanh nghiệp Việt Nam là rất quan trọng. Các mô hình KTQT hiện tại chủ yếu được phát triển dựa trên kinh nghiệm của các nước phát triển và có thể không hoàn toàn phù hợp với môi trường kinh doanh và văn hóa tổ chức của Việt Nam. Do đó, cần nghiên cứu và phát triển các mô hình KTQT được thiết kế riêng cho doanh nghiệp Việt Nam, dựa trên các yếu tố như quy mô doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh, trình độ quản lý và nguồn lực sẵn có. Các mô hình KTQT này cần được đơn giản hóa, dễ sử dụng và phù hợp với khả năng của đội ngũ nhân sự trong doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và sự bùng nổ của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 với các công nghệ đột phá như Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) và Blockchain, môi trường kinh doanh của doanh nghiệp ngày càng trở nên biến động và bất định. Để giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa quá trình ra quyết định, thông tin kế toán quản trị (KTQT) đóng vai trò trung tâm cung cấp dữ liệu định hướng chiến lược và kiểm soát hoạt động (Johnson & Kaplan, 1987; Kaplan & Atkinson, 1998; Frishammar, 2003). Tại Việt Nam, theo Sách trắng Doanh nghiệp (2022), các doanh nghiệp vừa chiếm 3,49% và doanh nghiệp lớn chiếm 2,63%, trong khi doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chiếm tới 93,87%. Mặc dù chiếm tỷ trọng nhỏ về số lượng, khối doanh nghiệp vừa và lớn giữ vai trò đầu tàu dẫn dắt nền kinh tế tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đòi hỏi năng lực quản trị tiên tiến để nâng cao sức cạnh tranh (Đoàn Ngọc Phi Anh và cộng sự, 2011). Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kế toán (mã số: 934 03 01) của tác giả Phạm Đình Tuấn (2024), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đoàn Ngọc Phi Anh và PGS.TS. Nguyễn Thành Cường tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng, đã tiên phong khảo sát toàn diện: "Ảnh hưởng của vận dụng kế toán quản trị đến thành quả doanh nghiệp Việt Nam".

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ: phần lớn doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào kỹ thuật kế toán quản trị truyền thống (TMAP) thay vì kế toán quản trị đương đại (CMAP) (Waweru, 2005; Nguyễn Thị Phương Dung và cộng sự, 2021). Đồng thời, hiệu quả thực chứng của hai hệ thống kỹ thuật này vẫn tồn tại nhiều tranh cãi học thuật gay gắt (Chenhall & Langfield-Smith, 1998b; Cleary, 2015; Nuhu và cộng sự, 2016, 2023; Vărzaru và cộng sự, 2022). Hơn nữa, cơ chế truyền dẫn qua biến trung gian CMAP trong mối quan hệ giữa TMAP và các khía cạnh thành quả phi tài chính dường như chưa từng được kiểm định cụ thể trong y văn kế toán quốc tế lẫn Việt Nam. Thêm vào đó, việc đo lường thành quả doanh nghiệp tại Việt Nam suốt hơn 40 năm qua chủ yếu tập trung vào các thước đo tài chính ngắn hạn mà bỏ qua các giá trị vô hình, đặc biệt là nguồn lực con người (Ahmad, 2014; Ngô Thị Trà, 2021; Nguyễn Thị Thúy, 2022).

Luận án tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Việc vận dụng các kỹ thuật KTQT truyền thống (TMAP) và KTQT đương đại (CMAP) ảnh hưởng trực tiếp như thế nào đến thành quả tài chính và thành quả phi tài chính (khách hàng, quy trình nội bộ, học hỏi và phát triển) của doanh nghiệp Việt Nam?
2. Việc vận dụng TMAP tác động gián tiếp đến thành quả tài chính và thành quả phi tài chính thông qua vai trò trung gian của CMAP như thế nào?
3. Việc vận dụng các kỹ thuật KTQT tác động gián tiếp đến thành quả tài chính thông qua vai trò trung gian của các khía cạnh thành quả phi tài chính như thế nào?

Khung lý thuyết của công trình được tích hợp từ ba nền tảng: Lý thuyết ngữ cảnh (Contingency Theory - Otley, 1980), Lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities - Teece và cộng sự, 1997) và Lý thuyết khuếch tán sự đổi mới (Diffusion of Innovations - Rogers, 2003). Phạm vi nghiên cứu bao gồm các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP thuộc ba lĩnh vực sản xuất, thương mại và dịch vụ tại cả ba miền Bắc, Trung, Nam trong giai đoạn 2018–2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy hai dòng quan điểm đối lập về tác động của KTQT đến thành quả doanh nghiệp:

Quan điểm thứ nhất khẳng định kỹ thuật KTQT đương đại vượt trội và có thể thay thế kỹ thuật truyền thống. Các học giả như Cleary (2015) khi khảo sát 88 doanh nghiệp công nghệ tại Ireland, Nuhu và cộng sự (2016) khi nghiên cứu 127 tổ chức công tại Úc, và Đoàn Ngọc Phi Anh (2016) đều chứng minh CMAP tạo ra sự cải thiện vượt bậc về thành quả, trong khi TMAP không còn tạo ra tác động đáng kể trong môi trường kinh doanh hiện đại. Các kỹ thuật như Chi phí dựa trên hoạt động (ABC), Quản lý chất lượng toàn diện (TQM), hay Kế toán quản trị chiến lược (SMA) được chứng minh thúc đẩy tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và năng lực cạnh tranh (Al-Khadash & Feridun, 2006; Alabdullah, 2019; Khan và cộng sự, 2021).

Ngược lại, quan điểm thứ hai ủng hộ tính tiến hóa và sự kết hợp tương hỗ. Kellett và Sweeting (1991), Chenhall và Langfield-Smith (1998b), Bromwich và Bhimani (1989), cùng Davila và Foster (2007) cho rằng CMAP chỉ đóng vai trò bổ sung chứ không thể triệt tiêu TMAP; TMAP là nền tảng bắt buộc để vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ. Thậm chí, việc áp dụng CMAP phức tạp trong điều kiện bất định thấp có thể gây lãng phí nguồn lực và suy giảm hiệu quả tài chính (Agbejule, 2005; Braam & Nijssen, 2004). Ở góc độ quy trình nội bộ và chi phí, Banker và cộng sự (2008) tại 1.250 nhà máy ở Mỹ không tìm thấy bằng chứng ABC cải thiện thời gian và chất lượng, trong khi Nuhu và cộng sự (2023) tại 505 CFO Mỹ khẳng định TMAP vẫn duy trì vai trò cốt lõi trong kiểm soát chi phí sản xuất.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TIẾN TRÌNH TRANH LUẬN HỌC THUẬT                            |
|                                                                                   |
|  Trường phái Thay thế (Cleary 2015; Nuhu 2016)                                    |
|  [CMAP] ------------------------> Tạo đột phá thành quả                           |
|  [TMAP] ------------------------> Triệt tiêu / Vô hiệu lực                        |
|                                                                                   |
|  Trường phái Tương hỗ (Bromwich & Bhimani 1989; Chenhall 1998b; Tuấn, 2024)       |
|  [TMAP: Nền tảng] ===(Khuếch tán)===> [CMAP: Bổ trợ] ===> [Thành quả BSC toàn diện]|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Nain và cộng sự (2020) tại 200 khách sạn ở Malaysia chỉ ra 34 kỹ thuật KTQT tác động tích cực đến thành quả khách hàng, nhưng chưa phân tách cơ chế tác động độc lập và trung gian giữa TMAP và CMAP.
• Công trình của Adu-Gyamfi và Chipwere (2020) tại 200 doanh nghiệp sản xuất ở Ghana và Dahal (2022) tại 223 nhà quản lý ở Nepal chủ yếu sử dụng biến phụ thuộc thành quả tổng hợp gộp chung, làm che khuất các cơ chế tác động chuyên biệt lên từng khía cạnh phi tài chính.

Luận án của Phạm Đình Tuấn (2024) định vị vững chắc trong y văn bằng việc giải quyết khoảng trống then chốt: xây dựng mô hình cấu trúc đa tầng, xem xét TMAP vừa là tiền đề trực tiếp, vừa gián tiếp thúc đẩy thành quả phi tài chính và tài chính thông qua "bàn đạp" CMAP trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mở rộng và thách thức các lý thuyết quản trị kinh điển:

1. Mở rộng Lý thuyết Ngữ cảnh (Otley, 1980; Chenhall & Langfield-Smith, 2007): Khẳng định không có một mô hình KTQT vạn năng. Trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam, sự "phù hợp ngữ cảnh" (contingency fit) đạt được khi doanh nghiệp kết hợp hài hòa giữa kiểm soát vận hành nội bộ bằng TMAP và định hướng thích ứng chiến lược bên ngoài bằng CMAP.
2. Làm sâu sắc Lý thuyết Năng lực Động (Teece và cộng sự, 1997; Eisenhardt & Martin, 2000): Minh chứng KTQT chính là một năng lực động cốt lõi của tổ chức. Hệ thống KTQT vận hành thông qua năm khía cạnh: khả năng nhận thức (sensing) thị trường và khách hàng (Noording và cộng sự, 2015), khả năng đổi mới (innovating) quy trình (Crossan & Apaydin, 2009), khả năng hấp thụ (absorptive capacity) tri thức quản trị (Trịnh Hiệp Thiện, 2019), khả năng kết nối (relational capability) đối tác (Walter và cộng sự, 2006), và khả năng thích nghi (transforming) tái cấu trúc nguồn lực (Ahrens & Chapman, 2007).
3. Vận dụng đột phá Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Rogers, 2003; Axe & Bjørnenak, 2005): Chứng minh TMAP đóng vai trò kiến tạo "khả năng tương thích" (compatibility) và nâng cao nhận thức về "lợi thế tương đối" (relative advantage). Nhờ kinh nghiệm tích lũy từ TMAP, tổ chức giảm thiểu rào cản về "độ phức tạp" (complexity), thúc đẩy việc ứng dụng thành công CMAP như một sự đổi mới quản trị tất yếu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp toàn diện ba lý thuyết trên để mô hình hóa mối quan hệ giữa 2 nhóm kỹ thuật KTQT (TMAP và CMAP) với 4 khía cạnh thành quả theo Thẻ điểm cân bằng (BSC - Kaplan & Norton, 1992, 1996):

$$\begin{aligned} \text{TMAP} &\longrightarrow \text{CMAP} \longrightarrow \text{Thành quả Phi tài chính (Khách hàng, Quy trình, Học hỏi)} \ \text{Thành quả Phi tài chính} &\longrightarrow \text{Thành quả Tài chính (ROA, ROE, ROS, Tăng trưởng Doanh thu)} \end{aligned}$$

Khung nghiên cứu thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: áp dụng cho các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn có cơ cấu vận hành chính quy, loại trừ các đơn vị hành chính sự nghiệp, tổ chức phi lợi nhuận và định chế tài chính thuần túy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng luận (Positivist Epistemology), sử dụng phương pháp tiếp cận định lượng suy diễn (Deductive Approach) kết hợp hai giai đoạn: nghiên cứu định lượng sơ bộ và nghiên cứu định lượng chính thức. Cỡ mẫu tối thiểu được xác định nghiêm ngặt bằng phần mềm G*Power 3.1 dựa trên yêu cầu kiểm định mô hình phương trình cấu trúc bình phương tối thiểu riêng phần (PLS-SEM) với mức ý nghĩa $\alpha = 0{,}05$, sức mạnh thống kê (statistical power) đạt $80%$ (Bảng 2.1 của luận án).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS                           |
|                                                                                   |
|  [Nghiên cứu Sơ bộ]                                                               |
|  - Tổng quan y văn & Kế thừa thang đo quốc tế                                     |
|  - Phỏng vấn sâu chuyên gia (Hiệu chỉnh thang đo Bảng 3.11, 3.12)                 |
|  - Khảo sát thí điểm Pilot test (N ≥ 50)                                          |
|  [Thu thập Dữ liệu Chính thức]                                                    |
|  - Đối tượng: Doanh nghiệp vừa và lớn (Nghị định 39/2018/NĐ-CP)                   |
|  - Địa bàn: 3 miền Bắc, Trung, Nam | Thời gian: 2018-2020                         |
|  - Cơ cấu mẫu: Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ                                      |
|  [Phân tích PLS-SEM trên SmartPLS 3]                                              |
|  1. Đánh giá Mô hình đo lường (Measurement Model)                                 |
|     - Độ tin cậy: Cronbach's Alpha, Composite Reliability (CR > 0.7)              |
|     - Giá trị hội tụ: Average Variance Extracted (AVE > 0.5)                      |
|     - Giá trị phân biệt: Tỷ số Heterotrait-Monotrait (HTMT < 0.85/0.90)           |
|  2. Đánh giá Mô hình cấu trúc (Structural Model)                                  |
|     - Đa cộng tuyến: Inner VIF < 3.3 / 5.0                                        |
|     - Giả thuyết: Bootstrapping 5.000 mẫu (p-value, Path Coefficients)            |
|     - Sức mạnh giải thích & Dự báo: R², Hệ số tác động f², Blindfolding Q²        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Giai đoạn sơ bộ: Thực hiện phỏng vấn sâu chuyên gia học thuật và giám đốc tài chính để điều chỉnh nội dung bảng hỏi phù hợp với thuật ngữ kế toán tại Việt Nam, sau đó triển khai khảo sát thí điểm mẫu nhỏ ($N \ge 50$) nhằm hoàn thiện bảng hỏi.
2. Giai đoạn chính thức: Thu thập dữ liệu từ người trả lời là các Tổng giám đốc, Giám đốc tài chính, Kế toán trưởng – những người nắm giữ thông tin chuẩn xác nhất về hệ thống kế toán và thành quả tổ chức.
3. Triệt tiêu sai lệch phương pháp chung (Common Method Bias - CMB): Kiểm tra đa cộng tuyến toàn diện (Full Collinearity VIF) với ngưỡng Inner VIF < 3.3 (Bảng 3.16).
4. Kiểm định mô hình đo lường: Đánh giá tính nhất quán nội tại qua Cronbach’s Alpha và Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR > 0,7); Tính hội tụ qua Phương sai trích trung bình (AVE > 0,5); Tính phân biệt được kiểm định qua tiêu chuẩn tiên tiến nhất hiện nay là tỷ số Heterotrait-Monotrait (HTMT với khoảng tin cậy Bootstrap 95% không chứa giá trị 1) (Bảng 3.14, 3.15).

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát phản ánh cơ cấu đa dạng: phân bổ theo lĩnh vực hoạt động (Bảng 3.1), quy mô vốn và lao động (Bảng 3.2, Hình 3.1), và thâm niên chức danh của người trả lời (Bảng 3.3). Phân tích cấu trúc thực hiện trên phần mềm SmartPLS 3 với thuật toán Bootstrap 5.000 mẫu lặp lại, cho phép kiểm định chính xác các hệ số đường dẫn ($\beta$), p-value, hệ số xác định $R^2$, hệ số độ lớn tác động $f^2$ (Bảng 3.21) và năng lực dự báo ngoài mẫu $Q^2$ thông qua quy trình PLSpredict (Bảng 3.22).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

[!IMPORTANT] Bằng chứng thực chứng cốt lõi từ dữ liệu luận án:

1. Trích dẫn nguyên văn: "Phần lớn các doanh nghiệp tại Việt Nam nói riêng và các quốc gia đang phát triển nói chung chủ yếu áp dụng các kỹ thuật KTQT truyền thống thay vì các kỹ thuật KTQT đương đại" (Trang 1-2). Tỷ lệ vận dụng TMAP (dự toán tĩnh, chi phí định mức, phân tích CVP, điểm hòa vốn) đạt mức áp đảo so với CMAP (ABC, ABB, BSC, EVA, Chi phí mục tiêu) (Bảng 3.4 - 3.10).
2. Trích dẫn nguyên văn: "Việc phát triển những kỹ thuật KTQT đương đại là sự nối tiếp của KTQT truyền thống nhằm hỗ trợ và bù đắp những thiếu sót, đáp ứng yêu cầu quản trị cụ thể của doanh nghiệp" (Trang 2).
3. Trích dẫn nguyên văn: "Hoạt động đánh giá thành quả tại các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu dựa trên các thước đo tài chính và không có nhiều thay đổi trong hơn 40 năm qua" (Trang 3).

Các kết quả kiểm định mô hình cấu trúc PLS-SEM mang lại nhiều phát hiện bước ngoặt:

• Tác động trực tiếp của TMAP và CMAP: Cả TMAP và CMAP đều tác động dương có ý nghĩa thống kê đến các khía cạnh thành quả. Trong đó, TMAP duy trì sức ảnh hưởng mạnh mẽ lên kiểm soát chi phí và quy trình nội bộ, trong khi CMAP vượt trội trong việc thúc đẩy thành quả khách hàng và năng lực học hỏi - phát triển tổ chức.
• Vai trò trung gian của CMAP: Kiểm định Bootstrap khẳng định CMAP đóng vai trò trung gian một phần (partial mediation) tích cực trong mối quan hệ giữa TMAP và các khía cạnh thành quả phi tài chính (Bảng 3.20). Doanh nghiệp áp dụng thuần thục TMAP sẽ tạo tiền đề hấp thụ CMAP hiệu quả hơn, từ đó bứt phá thành quả.
• Cơ chế lan tỏa nhân quả theo BSC: Kết quả kiểm định gián tiếp (Bảng 3.19) xác nhận thành quả phi tài chính (khách hàng, quy trình nội bộ, học hỏi - phát triển) đóng vai trò cầu nối chuyển hóa toàn bộ các lợi ích kỹ thuật của KTQT thành tăng trưởng tài chính bền vững (ROA, ROE, ROS).

Implications đa chiều

1. Hàm ý lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố mô hình tích hợp Contingency - Dynamic Capabilities - Diffusion of Innovations trong quản trị chiến lược tại thị trường mới nổi.
2. Hàm ý phương pháp luận: Chuẩn hóa hệ thống thang đo đo lường mức độ vận dụng 5 nhóm chức năng KTQT (tính giá, dự toán, ra quyết định, đánh giá thành quả, phân tích chiến lược) và 4 khía cạnh thành quả BSC, có thể tái lập trong các nghiên cứu tiếp theo.
3. Hàm ý thực tiễn quản trị: Doanh nghiệp không nên vội vã loại bỏ TMAP để đầu tư tốn kém vào các công cụ thời thượng mà cần xây dựng nền tảng TMAP vững chắc, sau đó tích hợp có lộ trình các kỹ thuật CMAP như ABC, Target Costing và BSC.
4. Hàm ý chính sách vĩ mô: Bộ Tài chính và các hiệp hội nghề nghiệp (VACPA, VAA) cần cập nhật khung hướng dẫn KTQT (thay thế Thông tư 53/2006/TT-BTC), ban hành cẩm nang chuẩn hóa ứng dụng CMAP phù hợp với chuẩn mực quốc tế IFRS.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về thiết kế mặt cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm (2018–2020) chưa phản ánh trọn vẹn độ trễ thời gian (time-lag effect) từ khi áp dụng CMAP đến khi ghi nhận thành quả tài chính. Hướng nghiên cứu tương lai: Triển khai nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal Study) để theo dõi biến động thành quả qua các năm.
2. Hạn chế về phạm vi mẫu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào doanh nghiệp vừa và lớn, loại trừ khu vực doanh nghiệp nhỏ/siêu nhỏ và định chế tài chính ngân hàng. Hướng nghiên cứu tương lai: Mở rộng kiểm định mô hình trên phân khúc doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), Fintech, hoặc các doanh nghiệp công nghệ số.
3. Hạn chế về đánh giá chủ quan: Đo lường thành quả tài chính dựa trên cảm nhận của nhà quản trị qua thang đo Likert. Hướng nghiên cứu tương lai: Kết hợp dữ liệu thứ cấp được kiểm toán từ báo cáo tài chính để gia tăng tính khách quan.
4. Mở rộng khung lý thuyết: Tích hợp thêm các biến điều tiết (Moderating Variables) như Văn hóa doanh nghiệp, Chuyển đổi số, hoặc Mức độ bất định môi trường kinh doanh.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Quản trị kinh doanh tại Việt Nam, đóng góp ấn phẩm khoa học trên các tạp chí chuyên ngành quốc tế uy tín (Scopus/Web of Science).
• Chuyển đổi thực tiễn doanh nghiệp: Cung cấp lộ trình thực thi KTQT cho hàng ngàn doanh nghiệp vừa và lớn tại Việt Nam, giúp tối ưu hóa chi phí vận hành từ 10–25% thông qua kỹ thuật phân tích chi phí theo hoạt động và dự toán linh hoạt.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho các nhà hoạch định chính sách kinh tế và cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế tài chính doanh nghiệp giai đoạn hậu 2024.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung nghiên cứu đa lý thuyết và quy trình phân tích PLS-SEM chuẩn mực quốc tế.
• Lãnh đạo Doanh nghiệp (CEO/CFO): Nhận thức rõ cơ chế tạo giá trị của hệ thống KTQT, từ đó phân bổ ngân sách đầu tư hợp lý giữa công cụ truyền thống và hiện đại.
• Kế toán trưởng & Chuyên viên KTQT: Được trang bị hệ thống 5 nhóm kỹ thuật KTQT chuyên sâu để tham mưu chiến lược cho ban điều hành.
• Cơ quan quản lý & Hiệp hội nghề nghiệp: Có căn cứ thực tiễn để xây dựng chương trình đào tạo chuẩn chức danh kế toán quản trị chuyên nghiệp (CMA) tại Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Rogers, 2003) và Lý thuyết Năng lực Động (Teece và cộng sự, 1997) vào lĩnh vực KTQT: Chứng minh TMAP không bị triệt tiêu mà đóng vai trò tiền đề tri thức (absorptive capacity), tạo bệ phóng giúp khuếch tán và nâng cao hiệu quả vận dụng CMAP, từ đó gián tiếp thúc đẩy toàn diện các khía cạnh thành quả BSC.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm đổi mới nào so với các nghiên cứu trước?

So với nghiên cứu của Gichaaga (2014) và Rozlan & Hashim (2018) chỉ dùng hồi quy OLS đơn giản, luận án áp dụng kỹ thuật PLS-SEM đa biến trên SmartPLS 3 với thuật toán Bootstrapping 5.000 mẫu, kiểm định tính phân biệt bằng tiêu chuẩn khắt khe HTMT và đánh giá sức mạnh dự báo ngoài mẫu bằng $Q^2$ predict, giúp mô hình hóa đồng thời các mối quan hệ đa tầng và vai trò trung gian phức tạp.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất dưới góc nhìn thực chứng?

Phát hiện bất ngờ là TMAP không hề lỗi thời trong kỷ nguyên số mà vẫn duy trì tác động trực tiếp mạnh mẽ đến thành quả quy trình nội bộ và kiểm soát chi phí. Doanh nghiệp cố tình đốt cháy giai đoạn, áp dụng ngay các công cụ CMAP phức tạp khi chưa chuẩn hóa TMAP sẽ không đạt được hiệu quả tài chính như kỳ vọng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án công khai toàn bộ hệ thống thang đo chi tiết sau phỏng vấn chuyên gia (Bảng 3.11, 3.12), quy trình tính toán mẫu G*Power, các tiêu chí đánh giá mô hình đo lường và cấu trúc PLS-SEM, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng lặp lại quy trình khảo sát trên các tập dữ liệu khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án đề xuất chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào: (1) Tác động của AI và Dữ liệu lớn đến việc tự động hóa các kỹ thuật KTQT; (2) Kế toán quản trị môi trường và xã hội (Environmental & Social Management Accounting) hướng tới mục tiêu phát triển bền vững ESG; (3) Nghiên cứu thực nghiệm so sánh đa quốc gia trong khối ASEAN.

Kết luận

1. Khẳng định KTQT là hệ thống tích hợp liên tục phát triển, trong đó TMAP là nền tảng cốt lõi và CMAP là sự mở rộng chiến lược thích ứng với thời đại.
2. Xác lập vai trò trung gian tích cực của CMAP trong việc chuyển giao sức mạnh từ TMAP đến các khía cạnh thành quả phi tài chính.
3. Chứng minh quy luật nhân quả của Thẻ điểm cân bằng: Lợi ích từ KTQT phải đi qua các mắt xích phi tài chính (con người, quy trình, khách hàng) trước khi chuyển hóa thành thành quả tài chính.
4. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình PLS-SEM chuẩn mực trên mẫu dữ liệu doanh nghiệp vừa và lớn tại Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và hàm ý chính sách thực tiễn cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
6. Mở ra ba dòng nghiên cứu mới: KTQT tích hợp công nghệ 4.0, KTQT phát triển bền vững ESG, và mô hình hóa KTQT trong doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và phần kết luận, đề tài đƣợc viết theo bố cục gồm 4 chƣơng nhƣ sau:  Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu về ảnh hƣởng của vận dụng KTQT đến thành quả doanh nghiệp.  Chƣơng 2: Thiết kế nghiên cứu.  Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu.  Chƣơng 4: Bàn luận kết quả nghiên cứu và hàm ý chính sách.

8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ẢNH HƢỞNG CỦA VẬN DỤNG KẾ TOÁN QUẢN TRỊ ĐẾN THÀNH QUẢ DOANH NGHIỆP Chƣơng này tổng hợp, phân tích cơ sở lý thuyết và các công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề nghiên cứu ở nƣớc ngoài và tại Việt Nam. Cụ thể, phần một trình bày các khái niệm nghiên cứu quan trọng nhƣ KTQT, thành quả doanh nghiệp và xu hƣớng phát triển trong vận dụng các kỹ thuật KTQT. Phần hai trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu ở nƣớc ngoài và tại Việt Nam có liên quan đến ảnh hƣởng của vận dụng kỹ thuật KTQT đến các khía cạnh thành quả tài chính và phi tài chính. Qua đó, luận án rút ra nhận xét về những công trình nghiên cứu trƣớc và nhận diện khoảng trống nghiên cứu.

Khái niệm và sự phát triển của Kế toán quản trị 1. Khái niệm Kế toán quản trị Theo Scapens (1991), khái niệm về KTQT tồn tại rất nhiều quan điểm khác nhau và chƣa có một khái niệm thống nhất chung. Các quan điểm về KTQT rất đa dạng và phong phú, bao gồm các quan điểm từ phía những học giả nghiên cứu và từ phía các tổ chức nghề nghiệp. Về phía các học giả, KTQT đƣợc xem nhƣ một hệ thống thông tin kế toán đƣợc sử dụng để kiểm soát, lập kế hoạch và cung cấp những thông tin tài chính và phi tài chính cho ngƣời quản lý để đƣa ra quyết định chính xác hơn và nâng cao hiệu quả của các hoạt động (Drury, 2015).

Bên cạnh đó, KTQT còn đƣợc nhìn nhận dƣới lăng kính kỹ thuật quản lý liên quan đến nhiều loại kỹ thuật thu thập, xử lý thông tin (nhƣ lập dự toán, đo lƣờng hiệu quả), hệ thống (ví dụ, hệ thống hạch toán chi phí) và các kỹ thuật phân tích đƣợc sử dụng cho mục đích lập kế hoạch và kiểm soát (Armitage, 2016). Về phía các tổ chức nghề nghiệp, Liên đoàn kế toán quốc tế (IFAC, 1998) nhìn nhận ―KTQT là các kỹ thuật và quy trình tập trung vào việc sử dụng có hiệu 9 quả những nguồn lực của tổ chức, hỗ trợ các nhà quản lý hoàn thành nhiệm vụ gia tăng giá trị cho các bên liên quan‖. Cách tiếp cận của IFAC tiến gần với nhu cầu của nhà quản lý nhấn mạnh tính hiệu quả trong sử dụng nguồn lực và tạo ra giá trị. Hiệp hội kế toán quản trị Hoa Kỳ (IMA, 2008) xem ―KTQT là một công việc chuyên nghiệp liên quan đến việc tham gia vào quá trình ra quyết định, lập kế hoạch và quản lý thành quả, đồng thời cung cấp những báo cáo tài chính và kiểm soát nhằm hỗ trợ cho nhà quản lý trong việc xây dựng và thực hiện chiến lƣợc của doanh nghiệp‖.

Cách tiếp cận của IMA nhấn mạnh vào chức năng của KTQT trong việc hỗ trợ nhà quản lý điều hành hoạt động của doanh nghiệp. Hiệp hội kế toán quản trị công chứng Anh quốc (CIMA, 2005) cho rằng ―KTQT là một quy trình hoạt động đan xen với quy trình quản lý doanh nghiệp liên quan đến việc tạo lập, trình bày, giải thích các thông tin có liên quan nhằm mục đích ra quyết định thiết lập các chính sách, hoạch định kế hoạch trong ngắn hạn và dài hạn, kiểm soát việc sử dụng nguồn lực hiệu quả, lập báo cáo tài chính và phi tài chính cho các nhóm đối tượng liên quan‖. Tại Việt Nam, chủ đề KTQT đã đƣợc quy định hƣớng dẫn áp dụng trong Thông tƣ số 53/2006/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành và cập nhật trong Luật Kế toán số 88/2015/QH13. Theo đó, KTQT đƣợc xem ―là việc thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán‖.

Nhƣ vậy, công việc KTQT là do từng doanh nghiệp tự thực hiện nhằm cung cấp các thông tin về hoạt động nội bộ của doanh nghiệp phục vụ việc điều hành, kiểm tra và ra quyết định kinh tế. Tóm lại, KTQT có thể đƣợc xem là một hệ thống tích hợp các đặc điểm của cả hệ thống thông tin kế toán và hệ thống thông tin quản lý. Mục tiêu của KTQT là cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính hỗ trợ các nhà quản lý đƣa ra các quyết định kinh doanh chính xác. Hệ thống này gắn kết chặt chẽ việc ra quyết định với chiến lƣợc của doanh nghiệp, sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả và đảm bảo lợi ích của các bên liên quan trong doanh nghiệp.

Sự phát triển của Kế toán quản trị Liên đoàn kế toán quốc tế (IFAC, 1998) đã công bố một khuôn khổ giải thích cho sự phát triển KTQT ở Mỹ và các quốc gia Châu Âu. Khuôn khổ đã mô tả sự phát triển của KTQT thành bốn giai đoạn dựa trên mức độ phức tạp và mục đích của KTQT, cụ thể:  Giai đoạn 1 (trƣớc năm 1950): Trọng tâm trong giai đoạn này là việc tính toán chi phí sản xuất sản phẩm và kiểm soát bằng cách sử dụng dữ liệu báo cáo tài chính. Các kỹ thuật phân tích tài chính đƣợc sử dụng rộng rãi trong giai đoạn này.  Giai đoạn 2 (1950-1965): Trọng tâm của giai đoạn này là lập kế hoạch và kiểm soát với đặc trƣng là những kỹ thuật hỗ trợ phân tích ra quyết định.

Các kỹ thuật KTQT phổ biến bao gồm chi phí định mức, phân tích quan hệ giữa chi phí, sản lƣợng, lợi nhuận (CVP), phân tích điểm hoà vốn, và kế toán trách nhiệm.  Giai đoạn 3 (1965-1985): Trọng tâm giai đoạn này là giảm lãng phí bằng cách cắt giảm những hoạt động không tạo ra giá trị. Giai đoạn này, môi trƣờng kinh doanh nhiều biến động và doanh nghiệp yêu cầu những thông tin chi tiết cho việc ra quyết định. Vì vậy, các kỹ thuật tính giá dựa trên hoạt động (ABC) và quản trị dựa trên hoạt động (ABM) là những kỹ thuật điển hình trong giai đoạn này.

 Giai đoạn 4 (từ những năm 1985 trở về sau): Giai đoạn này trọng tâm KTQT hƣớng đến việc tạo ra các giá trị và hỗ trợ xây dựng chiến lƣợc bằng cách sử các kỹ thuật phân tích khách hàng, đối thủ cạnh tranh, thị trƣờng và sự cải tiến của doanh nghiệp. Các kỹ thuật KTQT nhƣ sản xuất tinh gọn (JIT), thẻ điểm cân bằng (BSC) và KTQT chiến lƣợc đã đƣợc phát trong giai đoạn này. Nishimura (2003) đã mô tả sự phát triển của KTQT dành riêng cho các quốc gia châu Á dựa trên quan điểm từ quản lý dựa trên chi phí đến quản lý dựa trên lợi nhuận. Cụ thể, sự phát triển của KTQT vẫn trải qua bốn giai đoạn lần lƣợt là KTQT sơ khai, KTQT truyền thống, KTQT định lƣợng, và KTQT tích hợp.

 Giai đoạn 1: đƣợc gọi là KTQT sơ khai hoặc là KTQT phi hệ thống. Trong giai đoạn này hoạt động kinh doanh đƣợc quản lý thông qua các chỉ số tài chính 11 hoặc phân tích so sánh để đáp ứng các yêu cầu quản lý và kiểm soát. Một số phƣơng pháp trong giai đoạn này nhƣ phân tích tỷ số tài chính, chi phí thực tế.  Giai đoạn 2: đƣợc gọi là KTQT truyền thống, hoạt động kiểm soát chi phí là một đặc tính quan trọng trong giai đoạn này.

Các kỹ thuật KTQT truyền thống trong giai đoạn này mang tính chiến thuật để quản lý kinh doanh vì chúng tập trung chủ yếu vào việc nâng cao hiệu quả và cải thiện năng suất nhƣ dự toán, chi phí định mức, phân tích C-V-P, và kế toán trách nhiệm.  Giai đoạn 3: đƣợc gọi là KTQT theo định lƣợng, mang đặc tính chiến thuật kết hợp với một phần tƣ duy chiến lƣợc. Giai đoạn này KTQT nhấn mạnh thông tin về môi trƣờng kinh doanh, ra quyết định và kiểm soát quá trình hoạch định lợi nhuận dựa trên việc áp dụng các công thức toán học. Một số kỹ thuật trong giai đoạn này nhƣ mô hình hàng tồn kho, phƣơng sai dự báo lợi nhuận và chi phí cơ hội.

 Giai đoạn 4: đƣợc gọi là KTQT tích hợp mang đặc tính chiến lƣợc và phát triển sau những năm 1980. Thông tin KTQT tích hợp với hệ thống kiểm soát khác nhằm giúp quản lý chi phí chiến lƣợc, tối ƣu hóa các quyết định và quản lý kinh doanh toàn cầu. Các kỹ thuật KTQT phát triển trong giai đoạn này nhƣ chi phí mục tiêu, chi phí dựa trên hoạt động, phân tích vòng đời sản phẩm, thẻ điểm cân bằng. Kế toán quản trị truyền thống và kế toán quản trị đương đại 1.

Sự chuyển đổi trong vận dụng kỹ thuật kế toán quản trị Theo Alam và Hossainn (2021) việc vận dụng KTQT cần thích ứng với bối cảnh môi trƣờng toàn cầu và nền kinh tế số, vai trò của KTQT đang có xu hƣớng thay đổi từ tổ chức và kiểm soát sang hoạch định chiến lƣợc. Một số học giả cho rằng việc phát triển các kỹ thuật KTQT đƣơng đại là kết quả tất yếu bởi sự thúc đẩy của môi trƣờng kinh doanh, công nghệ, và nhu cầu quản lý nhằm giúp giải quyết những thách thức trong doanh nghiệp mà những kỹ thuật KTQT truyền thống không thể xử lý (Johnson và Kaplan, 1987; Kamal, 2015; Sarchah và cộng sự, 2019). Tuy nhiên, Bromwich và Bhimani (1989) nhận thấy việc phát triển những kỹ thuật mới trong KTQT có thể đƣợc tiến hành theo cách ―tiến hóa‖, nghĩa là vẫn dựa trên các kỹ thuật KTQT truyền thống trƣớc đó thay vì lựa chọn thay thế triệt để. 12 Tƣơng tự, Davila và Foster (2007) cho rằng các kỹ thuật KTQT đƣơng đại đóng vai trò bổ sung nhƣng không thể thay thế cho các kỹ thuật KTQT truyền thống.

Lapsley và Oldfield (1999) chỉ ra việc vận dụng KTQT truyền thống đƣợc coi là năng lực bắt buộc của các tổ chức để bắt đầu quá trình chuyển đổi. Từ những quan điểm trên, luận án cho rằng những kỹ thuật KTQT truyền thống nên đƣợc xem là nền tảng cơ bản cho sự phát triển của những kỹ thuật KTQT đƣơng đại. Đồng thời, những kỹ thuật KTQT đƣơng đại là sự phát triển tiếp nối gắn liền với sự thay đổi của thời đại, nhƣng giữa hai hệ thống nên mang tính tƣơng hỗ hơn là sự thay thế lẫn nhau.