Đặt vấn đề Rau xanh là một loại thực phẩm đã được con người sử dụng từ xa xưa trong các bữa ăn hàng ngày, đây là loại thực phẩm đem lại hàm lượng chất dinh dưỡng cao, đa dạng mẫu mã chủng loại. Trong thời đại hiện nay, nhu cầu của người dân ngày càng nâng cao, họ không chỉ quan tâm đến việc ăn sao cho no mà còn chú trọng tới thực phẩm phải sạch, tốt cho sức khỏe. Do vậy, vấn đề tạo ra những nông sản có năng suất tốt, chất lượng cao, màu sắc quả đẹp, hay không có sâu bệnh hại là một điều vô cùng cần thiết và quan trọng. Là một loại nông sản có nhiều công dụng, chức năng, vừa làm thực phẩm chế biến tạo ra các món ăn thơm ngon trong bữa cơm, vừa là nguyên liệu có trong các bài thuốc dân gian chữa các bệnh được con người áp dụng từ rất lâu đời như mướp đắng thì đây chính là loại nông sản rất thích hợp để đưa vào nghiên cứu.
Mướp đắng hay còn có tên gọi khác là khổ qua (Momordica charantia L.), họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loại rau được trồng rộng rãi ở Ấn Độ, Nam Phi, Đông Nam Á, Trung Quốc, Việt Nam, … Mướp đắng là loại rau có chứa giá trị dinh dưỡng cao đối với người tiêu dùng như nước, lipid, cacbohydrat, canxi, sắt, protein, khoáng chất và các vitamin thiết yếu A, B1, B2, C. Theo phân tích của Bộ Nông Nghiệp Hoa Kỳ, trong 100g quả mướp đắng tươi sẽ có 0.95 g nước, hàm lượng vitamin C 33mg, sắt 0.38 mg, cung cấp 79kJ, carbohydrat 4. Theo Đông y, mướp đắng có vị đắng, tính hàn, công dụng thanh nhiệt, sáng mắt, giải độc, thích hợp với các chứng nhiệt sinh ra nóng, khát, làm sáng mắt, mát tim, nhuận tràng, hạt bổ thận tráng dương… Năm 1990, Liên Hợp Quốc đã đưa mướp đắng vào danh sách thảo dược chữa bệnh, nằm trong danh mục 6 loại dược thảo có tác dụng tốt nhất. Với những lợi ích to lớn mà mướp đắng như vậy, đây chính là loại nông sản cần được các nước quan tâm, nghiên cứu để có thể phát triển, nâng cao chất lượng.
1 Thông thường người dân sẽ gieo trồng mướp đắng trực tiếp trên đồng ruộng nhưng nếu thời tiết xảy ra các hiện tượng xấu như mưa bão, ngập úng thì chúng ta có thể thực hiện gieo trồng mướp đắng ở giai đoạn cây con trong nhà mái che để tránh các điều kiện ngoại cảnh ảnh hưởng xấu đến cây trồng.Tuy nhiên mướp đắng được trồng trong các bầu đất thì cần phải sử dụng giá thể để tạo độ thông thoáng, tơi xốp, giữ ẩm tốt tránh hiện tượng chặt bí làm cho bộ rễ của cây kém phát triển khiến cho cây bị còi cọc, năng suất kém, chất lượng quả thấp. Do đó cần phải lựa chọn giá thể nào cho phù hợp, giúp cho cây sinh trưởng và phát triển mạnh, cho năng suất cao, chất lượng quả tốt đối với các loại giống mướp đắng được sử dụng phổ biến. Đó cũng chính là mục đích đặt ra của đề tài “Đánh giá ảnh hưởng của thành phần giá thể đến sự sinh trưởng, phát triển và năng suất của một số giống mướp đắng (Momordica charantia L.) trong vụ xuân hè 2022 tại Gia Lâm - Hà Nội”.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích Tìm được công thức phối trộn giá thể phù hợp cho giai đoạn trồng cây con của một số giống mướp đắng và các giống mướp đắng có năng suất cao thích hợp với điều kiện sản xuất tại Hà Nội.2 Yêu cầu - Đánh giá sinh trưởng, phát triển của mướp đắng trên một số công thức phối trộn giá thể. - So sánh đánh giá khả năng cho năng suất của các giống mướp đắng khi trồng trên các công thức phối trộn giá thể khác nhau.
- Đánh giá tình hình nhiễm một số sâu bệnh hại chính trên các mẫu giống mướp đắng. 2 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Nguồn gốc, phân loại và phân bố của cây mướp đắng 2.1 Nguồn gốc, phân loại Theo như các nhà phân loại thực vật học cho rằng mướp đắng bắt nguồn từ vùng Châu Phi, Châu Mỹ, Châu Á như Nhật Bản, Trung Quốc và các nước Đông Nam Á. Ngày nay Cây mướp đắng được trồng rộng rãi ở các nước có khí hậu nhiệt đới như Việt Nam, Ấn Độ, Châu Phi, …Do tại những vùng giáp ranh người ta tìm thấy quần thể hoang dại và quần thể tự nhiên của mướp đắng nên loài cây này được coi là đã được thần hóa ở Châu Á. Sau này, sự phổ biến của mướp đắng được lan truyền sang Nam Mỹ thông qua việc buôn bán nô lệ và phân tán hạt của các loài chim.
Ở vùng nhiệt dới và cận nhiệt đới từ Brazin đến Đông Nam nước Mỹ mướp đắng cũng rất phát triển. Về phân loại khoa học: Mướp đắng (Momordica charantia L. charantia Loài mướp đắng (Momordica Caharantia L.) có nhiễm sắc thể 2n=22, được biết đến như một loại cây trồng đã được thuần hóa từ lâu.C Reyes và cộng sự (1993) thì loài này tồn tại ở 2 quần thể hoang dại và trồng trọt. Dạng trồng trọt đã trở nên khá phong phú, đây là dạng cây có hoa đơn tính cùng gốc (monoecious) và là cây hàng năm.
Dựa vào kích thước và màu sắc bên ngoài của quả, M.C Reyes đã chia trồng trọt thành hai nhóm chính: 3 Nhóm (var. minima Williams et Ng) quả xanh, đường kính nhỏ hơn 5 cm, hạt có chiều dài 13 – 14,5mm. Nhóm này được phân chia thành 3 nhóm nhỏ hơn: - Nhóm quả ngắn: chiều dài quả 6 – 7,5 cm. - Nhóm quả trung bình: chiều dài quả 8 – 12 cm.
- Nhóm quả dài: chiều dài quả 12 – 22 cm. maxima Williams et Ng) quả màu trắng hay xanh, đường kính lớn hơn 5 cm, chiều dài hạt 14,8 – 18mm. Nhóm này được chia thành 2 nhóm nhỏ hơn: - Nhóm quả dài: màu xanh hoặc trắng, chiều dài quả hơn 20 cm. - Nhóm quả trung bình: màu trắng, chiều dài quả 12 – 17 cm.
Keraudren đã công bố ở Campuchia, Việt Nam và Lào chỉ có 4 loài mướp đắng. Còn theo Phạm Hoàng Hộ (1991) mướp đắng ở Việt Nam có 3 loài là Momordica charantia L.; Momordica cochinchinensis (lour) Spreng, và Momordica subangulata Blumem. Điểm chung của các tác giả là đều thống nhất cây mướp đắng trồng ở Việt Nam cũng như các nước trong khu vực Đông Nam Á thì phổ biến nhất là loại Momoradica charantia L.2 Phân bố Hiện nay, mướp đắng được trồng rộng rãi ở các nước có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới như Châu Phi, Châu Á và Châu Mỹ. Ở Trung Quốc, mướp đắng được trồng nhiều ở các tỉnh miền Nam Trung Quốc do nơi đây có khí hậu nhiệt đới như: Chiết Giang, Quảng Đông, Phúc Kiến, … Ở Việt Nam, mướp đắng được người dân trồng trải dải trên cả nước do đặc tính dễ trồng, giá trị dinh dưỡng cao, chịu nhiệt tốt phù hợp với khí hậu nhiệt đới của nước ta.
Nhưng do khí hậu lạnh ở vùng núi cao như Sapa, Hà Giang, Đà Lạt thì loài cây này lại không phổ biến, trồng rất ít.2 Đặc điểm thực vật học 2.1 Rễ Cũng giống như các cây họ bầu bí, mướp đắng có bộ rễ phát triển rộng nhưng ăn nông. Ở giai đoạn nảy mầm của hạt cây phát triển ngay một rễ cái (rễ cọc), rễ cái đó ăn sâu vào trong đất ở độ sâu 90cm hoặc 120 - 180cm. Các rễ con phát triển ra sau rất nhiều, phát triển nhanh theo chiều ngang và lan rộng trong lòng đất, tuy nhiên các nhánh rễ con này không ăn sâu quá 60cm.2 Thân Mướp đắng thuộc dạng cây thân leo, khả năng sinh trưởng rất mạnh, thân phát triển có thể dài tới 5m, mảnh, không có lông hoặc ít lông. Khả năng phân nhánh của mướp đắng rất mạnh.
Khi thân trên bị lụi đi, các mầm mới từ gốc lưu niên phát triển thành thân.3 Lá Lá mướp đắng được mọc so le, cuống lá dài từ 3 - 5cm, lá hình tim có xẻ thùy, mức độ xẻ thùy nông hay sâu tùy thuộc vào đặc điểm của từng giống. Trên lá có lông, nhất là ở mặt dưới của lá. Các tua cuốn không phân nhánh, vươn dài tới 20cm.4 Hoa Hoa đơn tính cùng gốc (monoecious), rất hiếm có hoa lưỡng tính. Hoa đực và hoa cái mọc riêng lẻ ở kẽ lá, màu vàng, đường kính hoa: 1,5 – 2,0 cm.
Hoa đực có cuống dài 3 – 8 cm, có long; lá bắc hình thận, mép hơi có thuỳ nông, đính ở khoảng 1/3 về phía gốc cuống hoa, lá bắc hình ô van, mặt ngoài có long; 5 cánh hoa hình thìa, rời, mỏng có 5 -7 gân mờ, 3 nhị rời; bao phấn màu vàng đậm thường dính nhau và vặn hình chữ “S”. Hoa cái có cuống dài 4 – 10 cm có long; lá bắc xẻ thuỳ, đính sát gốc cuống hoa; đài và cánh hoa giống như ở hoa đực; nhuỵ ngắn, đầu nguỵ gồm 3 khối màu vàng đậm, đính nhau ở dưới tạo thành hình nón tù. Bầu hình thoi dài, có nhiều gai nhỏ, kích thước bầu (1,5 – 3,0) x (8 -20,0) mm.5 Quả Quả mướp đắng có nhiều màu sắc khác nhau, quả non có màu trắng, xanh nhạt tới xanh đậm, có nhiều hàng gờ phân bố dọc theo chiều dài quả, có các u vấu phân bố rải rác khắp trên bề mặt vỏ quả. Quả có các hình thoi, hình trụ, hình cầu nhọn hai đầu hoặc hình quả lê.
Có một số giống thương mại có quả dài tới 25 cm, nhưng có giống hoang dại quả chỉ dài khoảng 5cm. Khi chín quả chuyển sang màu vàng, da cam và nứt ra, thường quả mướp đắng chín từ đuôi quả và để lộ ra màu đỏ chói.6 Hạt Hạt mướp đắng có hình răng ngựa hay hơi giống hình con rùa, dẹt, thắt lại đột ngột ở hai đầu. Vỏ hạt cứng, màu nâu vàng hay nâu nhạt, có nốt sần nhỏ và các nếp nhăn ở cả 2 mặt, vùng giữa hạt nhẵn xung quanh là những răng tù. Kích thước của hạt thay đổi theo từng giống 4-8 x 6-13 x 1,5-2,5 mm.
Khối lượng 1000 hạt của mướp đắng khoảng 60-170 gam.3 Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh của cây mướp đắng Nhiệt độ Mướp đắng có thể trồng quanh năm ở vùng nhiệt đới, ở những vùng cận nhiệt đới nó có thể trồng hai vụ trong năm, trong khi đó ở những vùng có khí hậu ôn hoà mướp đắng chỉ có thể trồng được trong vụ hè. Cũng như các cây trong họ bầu bí, mướp đắng rất mẫn cảm với sương giá đặc biệt là nhiệt độ thấp dưới 0oC. Vì mướp đắng là cây trồng có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới nên sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu ấm áp, nhiệt độ thích hợp (24-27)°C (Desai và Musmade, 1998).