Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam, cây ăn quả đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn dinh dưỡng, vitamin, đồng thời là nông sản có giá trị kinh tế cao phục vụ tiêu dùng nội địa, chế biến công nghiệp và xuất khẩu. Cây nhãn (Dimocarpus longan) là một trong những cây ăn quả chủ lực, dễ trồng, thích ứng với nhiều điều kiện lập địa và mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nông hộ vùng trung du, miền núi.
Tại tỉnh Sơn La, địa hình chủ yếu là đồi núi có độ dốc cao và hiểm trở, canh tác cây ăn quả, đặc biệt là cây nhãn, được xác định là hướng đi phù hợp với trình độ canh tác của người dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần thực hiện mục tiêu chuyển đổi cơ cấu cây trồng và giảm nghèo. Huyện Sông Mã nói chung và xã Mường Cai nói riêng đã hình thành các vùng chuyên canh cây nhãn. Tuy nhiên, Mường Cai là một xã biên giới có địa hình chia cắt phức tạp bởi hệ thống khe suối và đồi núi cao, diện tích đất canh tác manh mún, độ phì nhiêu thấp, hệ thống thủy lợi chưa được đầu tư đồng bộ. Năng suất và chất lượng sản phẩm nhãn trên địa bàn còn chịu ảnh hưởng bởi biến động thời tiết, sâu bệnh hại, thị trường tiêu thụ và tác động của đại dịch Covid-19. Xuất phát từ bối cảnh đó, khóa luận thực hiện đề tài "Đánh giá hiệu quả kinh tế của cây Nhãn tại địa bàn xã Mường Cai – huyện Sông Mã - Tỉnh Sơn La" (trong phần mở đầu nêu là "Đánh giá hiệu quả kinh tế và đề xuất phương hướng phát triển cho cây Nhãn trên địa bàn xã Mường Cai, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La").
Mục tiêu nghiên cứu:
- Mục tiêu chung: Đánh giá hiệu quả kinh tế, phân tích tình hình và hiệu quả sản xuất cây nhãn trên địa bàn xã Mường Cai, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La; từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho hộ nông dân, góp phần đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp và tăng sản lượng hàng hóa đáp ứng thị trường.
- Mục tiêu cụ thể:
- Tìm hiểu tình hình sản xuất cây nhãn tại xã Mường Cai, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La.
- Đánh giá hiệu quả sản xuất nhãn tại các hộ điều tra trên địa bàn.
- Xác định những thuận lợi và khó khăn trong quá trình sản xuất nhãn của người dân địa phương.
- Đề xuất các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của cây nhãn trong thực tiễn sản xuất.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả kinh tế của cây nhãn và các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế cho các hộ trồng nhãn.
- Phạm vi không gian: Địa bàn xã Mường Cai, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La (tập trung khảo sát tại 2 bản: Bản Nà Kham và Bản Nà Dòn).
- Phạm vi thời gian: Thời gian thực hiện nghiên cứu từ ngày 17/01/2022 đến ngày 03/06/2022; số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2019 – 2021; số liệu sơ cấp thu thập năm 2021.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ kinh tế nông nghiệp kết hợp khảo sát thực chứng tại nông hộ:
1. Khung lý thuyết và khái niệm:
- Hiệu quả kinh tế (HQKT): Bản chất là mối quan hệ tương quan so sánh giữa kết quả đầu ra đạt được và chi phí nguồn lực đầu vào bỏ ra. Tác giả tổng hợp 4 công thức xác định hiệu quả:
- Công thức 1: $H = Q - C$ (Hiệu quả tuyệt đối, trong đó $Q$ là kết quả thu được, $C$ là chi phí).
- Công thức 2: $H = Q / C$ hoặc $H = C / Q$ (Hiệu quả tương đối phản ánh mức sinh lợi trên một đơn vị chi phí).
- Công thức 3: $H = \Delta Q - \Delta C$ (Hiệu quả tăng thêm từ việc đầu tư bổ sung).
- Công thức 4: $H = \Delta Q / \Delta C$ hoặc $H = \Delta C / \Delta Q$ (Mức độ sinh lợi của chi phí biên đầu tư theo chiều sâu).
- Hệ thống chỉ tiêu đánh giá kinh tế nông hộ:
- Giá trị sản xuất (GO): $GO = \sum (Q_i \times P_i)$ (tổng giá trị bằng tiền của toàn bộ sản phẩm nhãn thu được).
- Chi phí trung gian (IC): Tổng chi phí vật chất thường xuyên và dịch vụ (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật...).
- Giá trị gia tăng (VA): $VA = GO - IC$.
- Thu nhập hỗn hợp (MI): $MI = VA - (A + L)$ (thu nhập thuần của hộ gồm công lao động gia đình và lợi nhuận, với $A$ là khấu hao/chi phí phân bổ, $L$ là chi phí thuê lao động ngoài).
- Lợi nhuận ($Pr$): $Pr = GO - TC$ (với tổng chi phí $TC = IC + L + A$).
- Các chỉ tiêu tỷ suất: $GO/IC$, $VA/IC$, $Pr/IC$.
- Đặc điểm sinh học và yêu cầu sinh thái của cây nhãn: Nghiên cứu sự sinh trưởng của rễ (tập trung 84% ở độ sâu 0–60 cm khi đủ ẩm), thân tán, 3–5 đợt cành/năm (cành xuân, cành hè, cành thu, cành đông; trong đó cành thu là cành mẹ mang quả quan trọng nhất), sự phân hóa mầm hoa (tháng 1, cần thời kỳ nhiệt độ thấp khoảng 15°C và khô hạn), yêu cầu nhiệt độ (21–27°C, nở hoa 25–31°C), lượng mưa thích hợp từ 1.600 mm, đất có pH từ 5,5–6,5.
2. Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu:
- Phương pháp nghiên cứu lịch sử: Kế thừa và tổng hợp kinh nghiệm sản xuất nhãn từ các địa phương.
- Phương pháp chọn mẫu: Toàn xã Mường Cai có 15 bản, trong đó 13 bản có diện tích trồng nhãn với 169 hộ. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản để điều tra 60 hộ nông dân tại 2 bản đại diện là Bản Nà Kham và Bản Nà Dòn.
- Phương pháp thu thập số liệu:
- Số liệu thứ cấp: Báo cáo kinh tế - xã hội, địa chính, thống kê giai đoạn 2019 – 2021 từ UBND xã Mường Cai.
- Số liệu sơ cấp: Sử dụng bảng hỏi điều tra hộ trực tiếp và phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA).
- Phương pháp phân tích số liệu: Phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh kinh tế (so sánh hiệu quả cây nhãn với cây lúa cạn), phương pháp tổng hợp phân tích và ma trận SWOT.
Nội dung chính theo từng chương
Phần 1: Mở đầu
Trình bày tính cấp thiết của việc phát triển cây nhãn tại vùng cao Sơn La, các câu hỏi nghiên cứu về hiệu quả kinh tế của cây nhãn so với cây trồng khác tại xã Mường Cai, mục tiêu nghiên cứu chung và cụ thể, ý nghĩa khoa học - thực tiễn, đóng góp mới của khóa luận và bố cục 5 phần của công trình.
Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn
- Hệ thống hóa lý luận về hiệu quả kinh tế, phân loại hiệu quả theo phạm vi (quốc dân, ngành, lãnh thổ, doanh nghiệp), bản chất mục tiêu (kinh tế, xã hội, môi trường) và yếu tố nguồn lực (đất đai, lao động, vốn, kỹ thuật).
- Phân tích nguồn gốc, đặc tính thực vật học, sinh trưởng rễ, chu kỳ ra lộc, phân hóa mầm hoa, thụ phấn chéo và yêu cầu sinh thái của cây nhãn.
- Nêu thực tiễn sản xuất và tiêu thụ nhãn tại Việt Nam (diện tích cả nước ước khoảng 70.000 – 80.000 ha, miền Nam chiếm 2/3), tình hình xuất khẩu quả tươi sang Singapore, Anh, Australia, Trung Quốc. Đánh giá vùng trồng nhãn tỉnh Sơn La (toàn tỉnh có 17.300 ha nhãn trên tổng số 80.500 ha cây ăn quả) và huyện Sông Mã (hơn 7.000 ha nhãn, diện tích cho thu hoạch 4.500 ha). Rút ra bài học kinh nghiệm về quy hoạch vùng trồng, liên kết HTX và chế biến sâu (long nhãn).
Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu
Xác định đối tượng là hiệu quả kinh tế và giải pháp phát triển cho hộ trồng nhãn tại xã Mường Cai; địa điểm nghiên cứu tại xã Mường Cai từ 17/01/2022 đến 03/06/2022. Thiết lập quy trình chọn mẫu 60 hộ tại 2 bản Nà Kham và Nà Dòn; mô tả phương pháp PRA, điều tra bảng hỏi, phương pháp thống kê, so sánh, phân tích SWOT và hệ thống công thức tính $GO, IC, VA, MI, Pr, GO/IC, VA/IC, Pr/IC$.
Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
- Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Mường Cai: Tổng diện tích tự nhiên 15.176,66 ha, đất nông nghiệp chiếm 10.353,58 ha (68,22%). Cơ cấu kinh tế: nông lâm nghiệp chiếm 68%, dịch vụ thương mại 12%, tiểu thủ công nghiệp và xây dựng 20%. Thu nhập bình quân đầu người năm 2021 đạt 8,43 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo là 34,6%. Toàn xã có 1.131 hộ thuộc 5 dân tộc (Mông 64,02%, Thái 21,78%, Sinh Mun 7,17%, Khơ Mú 5,73%, Kinh 1,27%).
- Thực trạng sản xuất nhãn xã Mường Cai giai đoạn 2019 – 2021: Tổng diện tích trồng nhãn ổn định ở mức 143 ha. Do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 và hạn chế trong chăm sóc, năng suất giảm từ 15,3 tấn/ha (năm 2019) xuống 13,0 tấn/ha (năm 2020) và đạt 10,4 tấn/ha (năm 2021); sản lượng tương ứng giảm từ 2.187,9 tấn xuống 1.487,2 tấn. Phân bổ diện tích tập trung lớn nhất tại Bản Nà Dòn (35 ha, chiếm 24,5%), Bản Mường Cai (15 ha, 10,5%), Bản Nà Kham (14 ha, 9,8%).
- Kỹ thuật và tiêu thụ: Giống cây chủ yếu mua qua thương lái hoặc tự chiết ghép theo kinh nghiệm; thu hoạch hoàn toàn thủ công. Tiêu thụ qua 4 kênh, trong đó kênh thương lái mua gom tại vườn rồi bán cho người tiêu dùng chiếm tỷ trọng lớn nhất (70%), kênh bán trực tiếp cho khách qua đường chiếm 10%, kênh bán qua cửa hàng bán lẻ chiếm 5%, kênh thương lái phân phối lại cho đại lý bán lẻ chiếm 15%.
- Đặc điểm mẫu 60 hộ điều tra: Tuổi bình quân chủ hộ là 55 tuổi; trình độ tiểu học chiếm 50,32%, THCS chiếm 35,90%, THPT chiếm 10,78%, trình độ khác chiếm 3,00%; quy mô nhân khẩu bình quân 6 người/hộ, lao động bình quân 4 người/hộ.
Phần 5: Phương hướng và giải pháp
Đề xuất 7 nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế cây nhãn: tạo vốn cho nông dân; hoàn thiện nguồn giống và kỹ thuật canh tác; phòng trừ sâu bệnh hại; mở rộng và ổn định kênh tiêu thụ kết hợp chế biến long nhãn; vận dụng chính sách hỗ trợ của Nhà nước; tăng cường công tác khuyến nông; mở rộng diện tích gắn với thâm canh tăng năng suất.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đã lượng hóa thực trạng phát triển nông nghiệp và sản xuất nhãn tại xã Mường Cai qua các hệ thống số liệu cụ thể:
| Chỉ tiêu đất đai xã Mường Cai (Năm 2021) |
Diện tích (ha) |
Cơ cấu (%) |
| Tổng diện tích đất tự nhiên |
15.176,66 |
100,00 |
| 1. Đất nông nghiệp |
10.353,58 |
68,22 |
| - Đất sản xuất nông nghiệp |
7.652,35 |
50,44 |
| + Đất trồng cây hàng năm |
4.556,34 |
30,02 |
| + Đất trồng cây lâu năm |
3.073,01 |
20,25 |
| - Đất lâm nghiệp (rừng sản xuất, phòng hộ) |
8.874,60 |
-- |
| - Đất nuôi trồng thủy sản |
23,00 |
0,13 |
| 2. Đất phi nông nghiệp |
254,56 |
1,68 |
| - Đất chuyên dùng |
156,87 |
1,03 |
| 3. Đất chưa sử dụng |
4.568,52 |
30,10 |
| Tiêu chí sản xuất nhãn toàn xã Mường Cai |
Năm 2019 |
Năm 2020 |
Năm 2021 |
So sánh 2020/2019 (%) |
So sánh 2021/2020 (%) |
| Tổng diện tích (ha) |
143,0 |
143,0 |
143,0 |
100,0 |
100,0 |
| Năng suất bình quân (tấn/ha) |
15,3 |
13,0 |
10,4 |
85,0 |
80,0 |
| Tổng sản lượng (tấn) |
2.187,9 |
1.859,0 |
1.487,2 |
85,0 |
80,0 |
| Phân bổ diện tích nhãn theo bản năm 2021 |
Diện tích (ha) |
Tỷ lệ cơ cấu (%) |
| Bản Nà Dòn |
35,0 |
24,5 |
| Bản Mường Cai |
15,0 |
10,5 |
| Bản Nà Kham |
14,0 |
9,8 |
| Bản Huổi Co |
13,0 |
9,1 |
| Bản Co Bay |
12,0 |
8,4 |
| Bản Co Phường |
11,0 |
7,7 |
| Bản Háng Lìa |
8,0 |
5,6 |
| Bản Huổi Mươi |
8,0 |
5,6 |
| Bản Huổi Hưa |
7,0 |
4,9 |
| Bản Sài Khao |
6,0 |
4,2 |
| Bản Huổi Khe |
6,0 |
4,2 |
| Bản Ta Lát |
5,0 |
3,5 |
| Bản Xia Kia |
3,0 |
2,1 |
| Bản Phiêng Piềng / Bản Pá Vẹ |
0,0 |
0,0 |
| Tổng cộng toàn xã |
143,0 |
100,0 |
| Đặc điểm mẫu điều tra nông hộ (n = 60) |
Đơn vị tính |
Giá trị |
| Số hộ điều tra |
Hộ |
60 |
| Tuổi bình quân của chủ hộ |
Tuổi |
55 |
| Trình độ học vấn: Tiểu học |
% |
50,32 |
| Trình độ học vấn: Trung học cơ sở |
% |
35,90 |
| Trình độ học vấn: Trung học phổ thông |
% |
10,78 |
| Trình độ học vấn khác |
% |
3,00 |
| Quy mô nhân khẩu bình quân |
Khẩu/hộ |
6 |
| Quy mô lao động bình quân |
Lao động/hộ |
4 |
| Đơn giá quy đổi công lao động thực tế |
Đồng/công |
200.000 |
Giải pháp đề xuất từ tác giả:
- Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật chuyển giao quy trình đốn tỉa cành, bón phân cân đối, kích thích phân hóa mầm hoa và xử lý ra hoa đậu quả.
- Tăng cường kiểm soát chất lượng cây giống thông qua các đơn vị cung ứng giống chính quy, hạn chế việc sử dụng giống trôi nổi không rõ nguồn gốc.
- Đẩy mạnh liên kết sản xuất thông qua mô hình hợp tác xã, liên kết tiêu thụ sản phẩm quả tươi và phát triển các lò sấy chế biến long nhãn nhằm giảm thiểu rủi ro khi thị trường quả tươi biến động.
- Tạo điều kiện thuận lợi để hộ nông dân tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi phục vụ đầu tư thâm canh và cải tạo vườn nhãn già cỗi.
Đóng góp của đề tài:
- Cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ số liệu cụ thể về thực trạng phát triển cây nhãn tại một xã biên giới vùng sâu vùng xa của huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La.
- Phân tích chi tiết chuỗi kênh tiêu thụ nông sản của nông hộ miền núi trong bối cảnh chịu tác động từ dịch bệnh và khoảng cách địa lý.
- Làm cơ sở thực tiễn cho chính quyền địa phương và cán bộ khuyến nông xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, quy hoạch vùng chuyên canh nhãn bền vững.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Đề tài được thực hiện trong khoảng thời gian ngắn (từ tháng 01/2022 đến tháng 06/2022); phạm vi khảo sát sơ cấp tập trung tại 60 hộ ở 2 bản (Nà Kham và Nà Dòn) trên tổng số 13 bản có nhãn của xã; số liệu chi phí sản xuất tại hộ nông dân phụ thuộc nhiều vào khả năng ghi chép và trí nhớ của người trả lời phiếu điều tra; chưa theo dõi liên tục chi phí đầu tư trong toàn bộ chu kỳ kiến thiết cơ bản kéo dài nhiều năm của cây nhãn.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điều tra trên toàn bộ các bản trồng nhãn của huyện Sông Mã; theo dõi chuỗi giá trị và đánh giá chi tiết biên lợi nhuận của từng tác nhân tham gia thị trường (thương lái, cơ sở chế biến long nhãn, nhà phân phối bán lẻ); phân tích sâu hiệu quả tài chính của các mô hình nhãn ghép giống mới và nhãn chín muộn rải vụ.
Giá trị tham khảo
- Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Kinh tế phát triển, Phát triển nông thôn; cán bộ nông nghiệp, cán bộ khuyến nông cấp xã/huyện; các nhà nghiên cứu quan tâm đến kinh tế nông hộ và phát triển cây ăn quả tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc.
- Các phần nội dung đáng chú ý: Khung chỉ tiêu kinh tế nông hộ ($GO, IC, VA, MI, Pr$); phương pháp thiết kế mẫu điều tra và bảng hỏi khảo sát nông thôn miền núi; sơ đồ và tỷ lệ phân chia các kênh tiêu thụ nông sản tươi; phương pháp phân tích điều kiện tự nhiên, tài nguyên đất đai và cơ sở hạ tầng cấp xã.
Câu hỏi thường gặp
1. Diện tích và sản lượng nhãn tại xã Mường Cai biến động như thế nào trong giai đoạn 2019 – 2021?
Tổng diện tích trồng nhãn của xã duy trì ổn định ở mức 143 ha qua cả 3 năm. Tuy nhiên, năng suất bình quân giảm liên tục từ 15,3 tấn/ha (năm 2019) xuống 13,0 tấn/ha (năm 2020) và 10,4 tấn/ha (năm 2021). Do đó, tổng sản lượng nhãn toàn xã giảm từ 2.187,9 tấn (2019) xuống 1.859,0 tấn (2020) và đạt 1.487,2 tấn (2021).
2. Cấu trúc kênh tiêu thụ nhãn tươi của các nông hộ tại xã Mường Cai được phân bổ ra sao?
Sản phẩm nhãn tươi của xã được tiêu thụ qua 4 kênh chính:
- Kênh 1 (Hộ trồng nhãn bán trực tiếp cho người tiêu dùng đi đường): chiếm 10%.
- Kênh 2 (Hộ trồng nhãn bán cho thương lái thu mua tại vườn để bán trực tiếp cho người tiêu dùng): chiếm 70%.
- Kênh 3 (Hộ trồng nhãn bán cho các quán hoa quả ven đường để bán lẻ): chiếm 5%.
- Kênh 4 (Hộ trồng nhãn bán cho thương lái tại vườn, thương lái bán buôn lại cho các quán bán lẻ): chiếm 15%.
3. Quy mô chọn mẫu khảo sát thực tế của khóa luận được thực hiện như thế nào?
Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản, tiến hành phát phiếu hỏi và phỏng vấn trực tiếp 60 hộ nông dân trồng nhãn tại 2 bản đại diện là Bản Nà Kham và Bản Nà Dòn, trên tổng số 169 hộ trồng nhãn thuộc 13 bản của xã Mường Cai.
4. Đặc điểm nhân khẩu và trình độ học vấn của các chủ hộ trong mẫu điều tra có gì đáng chú ý?
Mẫu khảo sát 60 chủ hộ cho thấy độ tuổi bình quân là 55 tuổi; quy mô nhân khẩu bình quân 6 người/hộ và lao động bình quân 4 người/hộ. Trình độ học vấn của chủ hộ ở mức thấp: tiểu học chiếm 50,32%, trung học cơ sở chiếm 35,90%, trung học phổ thông chiếm 10,78% và các trình độ khác chiếm 3,00%.
5. Những nguyên nhân chính nào khiến năng suất và sản lượng nhãn của xã sụt giảm trong giai đoạn 2019 – 2021?
Sự sụt giảm xuất phát từ ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 làm gián đoạn chuỗi cung ứng vật tư và xuất khẩu nông sản; tập quán chăm sóc chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, bón phân chưa cân đối và đốn tỉa cành chưa đúng kỹ thuật; khó khăn về nguồn nước tưới trên địa hình đất dốc; cùng với sự già cỗi của một số diện tích cây trồng nhưng chưa được cải tạo, ghép giống mới đồng bộ.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Sộng A Li đã phản ánh chi tiết thực trạng sản xuất và tiêu thụ cây nhãn tại xã Mường Cai, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La trong giai đoạn 2019 – 2021. Dựa trên số liệu thống kê địa phương và khảo sát thực chứng 60 nông hộ, công trình đã làm rõ đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội, cơ cấu đất đai và hệ thống phân phối nhãn tại vùng biên giới. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học và thực tiễn để địa phương định hướng quy hoạch thâm canh, ứng dụng kỹ thuật và liên kết thị trường nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế từ cây nhãn cho người nông dân.
