Dịch Đậu Mùa Và Những Ảnh Hưởng Đối Với Xã Hội Châu Mỹ Từ Thế Kỷ XVI Đến Thế Kỷ XVIII

Khóa luận phân tích dịch đậu mùa và tác động của nó đến xã hội châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến XVIII, cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử.

• Tác giả: La Cao Mẫn
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Khánh Băng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sư phạm Lịch sử
• Đề tài: Dịch Đậu Mùa Và Những Ảnh Hưởng Đối Với Xã Hội Châu Mỹ Từ Thế Kỷ XVI Đến Thế Kỷ XVIII
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DỊCH BỆNH ĐẬU MÙA
• 1.1. Định nghĩa về bệnh đậu mùa
• 1.2. Các giai đoạn và triệu chứng của bệnh đậu mùa
• 1.3. Lịch sử lây lan của bệnh đậu mùa trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NỀN VĂN MINH CHÂU MỸ THỜI TIỀN COLUMBUS
• 2.1. Văn minh Maya (khoảng năm 2000 Trước Công nguyên đến thế kỷ XVI Sau Công nguyên)
• 2.2. Văn minh Inca (từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVI)
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH LÂY LAN VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA DỊCH BỆNH ĐẬU MÙA Ở CHÂU MỸ TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN THẾ KỶ XVIII
• 3.1. Sự lan truyền của dịch bệnh đậu mùa tại Châu Mỹ
• 3.1.1. Trận dịch đầu tiên tại Hispaniola (từ năm 1517 đến năm 1518)
• 3.1.2. Sự lây lan sang Mexico (từ năm 1520 đến năm 1521)
• 3.1.3. Dịch bệnh tiếp tục lan truyền và bùng phát ở Nam Mỹ vào thế kỷ XVI
• 3.1.4. Sự lây lan dịch đậu mùa ở khu vực Bắc Mỹ trong thế kỷ XVII, XVIII
• 3.2. Những ảnh hưởng của dịch đậu mùa ở châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII
• 3.2.1. Ảnh hưởng đến mật độ dân số và văn hóa bản địa của các dân tộc châu Mỹ
• 3.2.2. Ảnh hưởng đến niềm tin tôn giáo của các dân tộc bản địa
• 3.2.3. Ảnh hưởng đến cuộc Cách mạng Hoa Kỳ (từ năm 1775 đến năm 1783)
• 3.2.4. Ảnh hưởng đến nền kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC BIỆN PHÁP ỨNG PHÓ VỚI ĐẠI DỊCH TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN XVIII
• 4.1. Lệnh cách ly vì sức khỏe cộng đồng được một số chính quyền địa phương ban hành
• 4.2. Phương pháp can thiệp tiêm chủng đầu tiên tại Boston năm 1721
• 4.3. Tiêm chủng vaccine quy mô lớn trên khắp châu Mỹ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ảnh Hưởng Của Dịch Đậu Mùa Đến Xã Hội Châu Mỹ

Dịch đậu mùa đã có những tác động sâu sắc đến xã hội châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII. Sự lây lan của dịch bệnh này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân mà còn làm thay đổi cấu trúc xã hội, kinh tế và văn hóa của các cộng đồng bản địa. Đặc biệt, dịch đậu mùa đã gây ra sự suy giảm nghiêm trọng về dân số, dẫn đến những biến động lớn trong các nền văn minh bản địa như Maya và Aztec.

1.1. Định Nghĩa Và Lịch Sử Của Dịch Đậu Mùa

Dịch đậu mùa là một bệnh truyền nhiễm do virus Variola gây ra. Bệnh này đã tồn tại hàng ngàn năm và được ghi nhận là một trong những căn bệnh tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại. Sự lây lan của dịch bệnh này bắt đầu từ châu Âu và nhanh chóng lan rộng sang châu Mỹ, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho các cộng đồng bản địa.

1.2. Bối Cảnh Xã Hội Châu Mỹ Trước Khi Dịch Bệnh Xâm Nhập

Trước khi dịch đậu mùa xuất hiện, xã hội châu Mỹ đã có những nền văn minh phát triển mạnh mẽ. Các cộng đồng bản địa như Maya và Aztec đã xây dựng những thành phố lớn với nền kinh tế và văn hóa phong phú. Tuy nhiên, sự xuất hiện của dịch bệnh đã làm thay đổi hoàn toàn bối cảnh này.

II. Những Thách Thức Do Dịch Đậu Mùa Gây Ra Đối Với Xã Hội Châu Mỹ

Dịch đậu mùa đã tạo ra nhiều thách thức cho xã hội châu Mỹ, từ việc giảm sút dân số đến sự thay đổi trong niềm tin tôn giáo và văn hóa. Các cộng đồng bản địa đã phải đối mặt với sự mất mát lớn về nhân lực và tài nguyên, dẫn đến sự suy yếu của các nền văn minh.

2.1. Ảnh Hưởng Đến Mật Độ Dân Số Và Văn Hóa Bản Địa

Sự lây lan của dịch đậu mùa đã làm giảm đáng kể mật độ dân số của các cộng đồng bản địa. Nhiều nền văn minh như Maya và Aztec đã bị suy yếu nghiêm trọng, dẫn đến sự mất mát văn hóa và truyền thống của họ.

2.2. Thay Đổi Niềm Tin Tôn Giáo Của Các Dân Tộc Bản Địa

Dịch đậu mùa đã làm lung lay niềm tin tôn giáo của nhiều cộng đồng bản địa. Sự xuất hiện của dịch bệnh được coi là một hình phạt từ các vị thần, dẫn đến sự hoang mang và khủng hoảng trong niềm tin của họ.

III. Phương Pháp Đối Phó Với Dịch Đậu Mùa Tại Châu Mỹ

Trước sự bùng phát của dịch đậu mùa, các chính quyền địa phương đã áp dụng nhiều biện pháp để kiểm soát dịch bệnh. Những phương pháp này bao gồm cách ly, tiêm chủng và giáo dục cộng đồng về phòng ngừa dịch bệnh.

3.1. Lệnh Cách Ly Để Bảo Vệ Sức Khỏe Cộng Đồng

Một số chính quyền địa phương đã ban hành lệnh cách ly nhằm ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh. Biện pháp này đã giúp giảm thiểu số ca mắc bệnh trong cộng đồng.

3.2. Phương Pháp Tiêm Chủng Đầu Tiên Tại Boston

Tiêm chủng là một trong những phương pháp đầu tiên được áp dụng tại Boston vào năm 1721. Phương pháp này đã giúp bảo vệ nhiều người khỏi dịch đậu mùa và giảm thiểu tỷ lệ tử vong.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Dịch Đậu Mùa

Nghiên cứu về dịch đậu mùa đã chỉ ra rằng các biện pháp phòng ngừa và tiêm chủng đã có tác động tích cực đến việc kiểm soát dịch bệnh. Những kết quả này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần vào sự phục hồi của các nền văn minh bản địa.

4.1. Kết Quả Của Các Biện Pháp Phòng Ngừa

Các biện pháp phòng ngừa như tiêm chủng đã giúp giảm đáng kể số ca mắc bệnh và tử vong. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc áp dụng các phương pháp y tế trong việc kiểm soát dịch bệnh.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Sự Phục Hồi Của Các Nền Văn Minh

Sự phục hồi của các nền văn minh bản địa sau dịch đậu mùa đã diễn ra chậm chạp. Tuy nhiên, những nỗ lực trong việc bảo tồn văn hóa và truyền thống đã giúp các cộng đồng này dần hồi phục.

V. Kết Luận Về Ảnh Hưởng Của Dịch Đậu Mùa Đến Xã Hội Châu Mỹ

Dịch đậu mùa đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử xã hội châu Mỹ. Những tác động của dịch bệnh không chỉ giới hạn trong lĩnh vực y tế mà còn lan rộng ra nhiều khía cạnh khác của đời sống xã hội, văn hóa và kinh tế.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Dịch Đậu Mùa

Nghiên cứu về dịch đậu mùa vẫn còn nhiều điều cần khám phá. Việc hiểu rõ hơn về tác động của dịch bệnh sẽ giúp các nhà nghiên cứu và chính phủ có những biện pháp hiệu quả hơn trong việc phòng ngừa dịch bệnh trong tương lai.

5.2. Bài Học Rút Ra Từ Dịch Đậu Mùa

Dịch đậu mùa đã dạy cho nhân loại nhiều bài học quý giá về sự cần thiết của việc chuẩn bị và ứng phó với dịch bệnh. Những kinh nghiệm này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài xuất phát từ hệ quả của các cuộc phát kiến địa lý cuối thế kỷ XV, tiêu biểu là sự kiện Christopher Columbus đặt chân đến châu Mỹ năm 1492, mở ra thời kỳ tiếp xúc toàn cầu thường được gọi là "Sự trao đổi Columbus" (Columbian Exchange). Trước thời điểm này, châu Mỹ tồn tại biệt lập với phần còn lại của thế giới trong hàng thiên niên kỷ. Sự cô lập địa lý giúp người bản địa tránh khỏi nhiều bệnh truyền nhiễm phổ biến ở cựu lục địa Á - Âu - Phi, nhưng đồng thời khiến hệ miễn dịch của họ hoàn toàn không có sự phòng vệ tự nhiên trước các mầm bệnh ngoại lai. Khi các nhà thám hiểm, thực dân phương Tây và các tàu buôn nô lệ mang virus đậu mùa vào Tân Thế giới, căn bệnh đã bùng phát thành chuỗi đại dịch thảm khốc, cướp đi sinh mạng của 90 - 95% dân số bản địa và đẩy các nền văn minh rực rỡ như Maya, Aztec, Inca vào con đường suy tàn và diệt vong. Nghiên cứu được thực hiện nhằm phân tích có hệ thống quá trình lây lan, cơ chế tác động xã hội và các biện pháp y tế phòng chống dịch đậu mùa tại châu Mỹ giai đoạn thế kỷ XVI - XVIII.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định gồm hai nội dung chính:

1. Làm sáng tỏ khái niệm, bản chất bệnh học, các giai đoạn lâm sàng và triệu chứng của bệnh đậu mùa; khái quát lịch sử lây lan của dịch bệnh trên thế giới trước thời kỳ cận đại.
2. Tái hiện quá trình dịch đậu mùa xuất hiện, xâm nhập và lây truyền tại châu Mỹ; xác định các nguyên nhân thúc đẩy lây nhiễm quy mô lớn; phân tích toàn diện các ảnh hưởng kinh tế, văn hóa, tôn giáo, quân sự đối với xã hội châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII; đồng thời khảo sát các giải pháp y tế đã được áp dụng.

Nhiệm vụ nghiên cứu được phân định thành ba phần:

1. Khảo cứu cơ sở lý luận và bệnh học về virus đậu mùa, hệ thống hóa các triệu chứng, giai đoạn phát triển của bệnh và điểm lại một số đợt bùng phát tiêu biểu trong lịch sử nhân loại.
2. Tìm hiểu bức tranh văn minh châu Mỹ thời tiền Columbus; phân tích lộ trình xâm nhập và bùng phát của dịch bệnh qua các địa bàn trọng điểm của châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, chỉ rõ các cơ chế lây lan trong cộng đồng.
3. Đánh giá các tác động đa chiều của dịch bệnh lên cơ cấu dân số, đời sống kinh tế, niềm tin tín ngưỡng và các sự kiện chính trị - quân sự (đặc biệt là cuộc Cách mạng Hoa Kỳ); phân tích hiệu quả của các biện pháp kiểm dịch và can thiệp y tế phòng ngừa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình xuất hiện, quy luật lây lan và các chiều kích tác động của dịch bệnh đậu mùa đối với xã hội châu Mỹ.
• Phạm vi nội dung: Bản chất virus học của bệnh đậu mùa; diện mạo các nền văn minh tiền Columbus; quá trình thâm nhập và lây truyền của dịch bệnh; các biến động kinh tế - xã hội và các biện pháp can thiệp y tế.
• Phạm vi thời gian: Từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, mốc bắt đầu tính từ các đợt dịch đầu tiên xâm nhập đầu thế kỷ XVI (trận dịch Hispaniola 1517 - 1518) và kết thúc ở thế kỷ XVIII khi phương pháp cách ly kết hợp tiêm chủng tạo ra bước ngoặt kiểm soát dịch.
• Phạm vi không gian: Không gian địa lý toàn châu Mỹ (Caribe, Trung Mỹ, Nam Mỹ, Bắc Mỹ), trong đó tiêu điểm nghiên cứu sâu là vùng Boston thuộc Massachusetts - tâm dịch lớn và là nơi đi đầu trong việc thử nghiệm tiêm chủng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về khung khái niệm và lý thuyết nền tảng, khóa luận tiếp cận dịch bệnh dưới góc độ lịch sử sinh thái và y sử học. Đề tài vận dụng khái niệm "Sự trao đổi Columbus" để giải thích sự va chạm sinh học giữa hai bán cầu, đồng thời áp dụng các khái niệm dịch tễ học như hiện tượng quần thể chưa từng phơi nhiễm (virgin soil population), cơ chế miễn dịch tự nhiên và miễn dịch thu được. Về mặt bệnh học, khóa luận dựa trên định nghĩa chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC): bệnh đậu mùa là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Variola (thuộc chi Orthopoxvirus) gây ra, gồm hai biến thể lâm sàng là Variola major (thể nặng, tỷ lệ tử vong 20% - 40%) và Variola minor (thể nhẹ/alastrim, tỷ lệ tử vong khoảng 1%). Tác giả cũng phê phán các định kiến sai lệch trong lịch sử, điển hình là quan điểm của Allan R. Holmberg trong công trình Nomads of the Longbow (1950) vốn coi người bản địa châu Mỹ là lạc hậu, hoang dã; từ đó đối chiếu với các phân tích tiến bộ của Charles C. Mann, Sherburne F. Cook, Woodrow W. Borah và Henry F. Dobyns nhằm xác lập cơ sở khách quan về trình độ phát triển của văn minh châu Mỹ trước năm 1492.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm hai phương pháp lịch sử và logic:

• Phương pháp lịch sử: Dùng để khôi phục một cách hệ thống, theo trình tự thời gian và không gian các đợt bùng phát dịch bệnh, diễn biến xâm lược của thực dân phương Tây và tiến trình thay đổi chính sách y tế tại châu Mỹ suốt ba thế kỷ.
• Phương pháp logic: Dùng để phân tích mối liên hệ nhân quả giữa dịch bệnh với các chuyển biến xã hội, làm rõ cơ chế lây lan qua hành vi của con người, rút ra quy luật tương tác giữa dịch tễ và vận mệnh chính trị của các đế chế.

Nguồn tư liệu nghiên cứu:

• Các chuyên khảo và công trình học thuật quốc tế: Smallpox: A History (S.L. Kotar & J.E. Gessler, 2013), 1493: Uncovering the New World Columbus Created (Charles C. Mann, 2011), các công trình nghiên cứu y sử của F. Fenner, P. Berche, C. Theves.
• Báo cáo và tư liệu chuyên đề: Tài liệu nghiên cứu dịch đậu mùa trong Chiến tranh Cách mạng Mỹ của Cơ quan Quản lý Công viên Quốc gia Hoa Kỳ (National Park Service - NPS); các khảo cứu của Cơ quan Tin tức Đại học Brown (Brown University News Service).
• Dữ liệu y tế công cộng: Tài liệu thống kê và hướng dẫn dịch tễ từ WHO, CDC, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) và Cục Y tế dự phòng Việt Nam.
• Các công trình giáo trình, lịch sử thế giới và văn minh châu Mỹ xuất bản trong nước của các tác giả Lưu Vĩ An, Lê Thị Thu Hà, Nguyễn Kim Anh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về dịch bệnh đậu mùa

Chương này làm rõ định nghĩa, cấu trúc virus học, đặc điểm lâm sàng và lịch sử dịch tễ toàn cầu của bệnh đậu mùa:

• Đặc điểm bệnh học: Virus Variola có hình khối chữ nhật viền tròn, kích thước 280 - 320 nm x 200 - 250 nm, chứa lõi ADN và là loại virus có kích thước lớn nhất. Virus có sức đề kháng cao ở vảy khô tại nhiệt độ phòng trong nhiều tháng, nhưng bị bất hoạt bởi nhiệt độ cao trên 55°C, tia tử ngoại và hóa chất sát khuẩn.
• Triệu chứng và các giai đoạn phát triển: Bệnh trải qua thời gian ủ bệnh 10 - 14 ngày không có triệu chứng; tiếp đến là giai đoạn khởi phát 2 - 4 ngày với sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ, nôn mửa (trẻ em thường co giật); kế tiếp là giai đoạn phát ban khoảng 4 ngày, khởi phát từ vết loét trong miệng và vòm họng gây đau đớn, tiết nước bọt và phát tán virus mạnh nhất qua giọt bắn, sau đó ban lan ra mặt, tay, chân và toàn thân trong 24 giờ; tiếp theo là giai đoạn mụn mủ và đóng vảy kéo dài khoảng 10 ngày, khi các nốt đậu cứng như hạt đỗ dưới da rồi vỡ ra tạo mủ, đóng vảy; sau khoảng 3 tuần phát ban, vảy bong hoàn toàn và người bệnh hết khả năng lây truyền. Người khỏi bệnh có miễn dịch suốt đời nhưng chịu di chứng sẹo rỗ sâu hoặc mù lòa (ở thế kỷ XVIII, gần 2/3 người mù nghèo khổ là nạn nhân của đậu mùa).
• Lịch sử lây lan thế giới: Dấu vết bệnh xuất hiện từ thời cổ đại trên xác ướp Pharaoh Ramesses V (mất năm 1157 TCN); ghi chép trong y văn của Cát Hồng tại Trung Quốc (năm 342); sự tôn sùng nữ thần Sitala trong kinh Atharva Veda tại Ấn Độ; đại dịch Antonine (166 - 190) tại La Mã cướp đi sinh mạng của Hoàng đế Marcus Aurelius và làm 2.000 người chết mỗi ngày tại Rome năm 189; dịch đậu mùa tại Nara (Nhật Bản, năm 735); trận dịch tại Iceland năm 1241 làm chết 20.000 người trên tổng số 70.000 dân. Đến thế kỷ XVIII, đậu mùa trở thành bệnh đặc hữu tại châu Âu với hàng chục nghìn ca tử vong mỗi đợt dịch (năm 1723 có 20.000 người chết) và giết chết 10% trẻ sơ sinh nhiễm bệnh.

Chương 2: Các nền văn minh châu Mỹ thời tiền Columbus

Chương này phục dựng diện mạo phát triển rực rỡ của các nền văn minh bản địa trước năm 1492 nhằm bác bỏ định kiến về một Tân Thế giới lạc hậu:

• Văn minh Maya (khoảng 2000 TCN đến thế kỷ XVI): Hình thành các thành bang với trung tâm nghi lễ, kiến trúc đền tháp kim tự tháp đồ sộ bằng đá (như Tikal tại Guatemala), nghệ thuật chạm khắc phù điêu tinh xảo, hệ thống chữ viết phức tạp gồm khoảng 800 ký tự và nền nông nghiệp thâm canh các loại ngô, đậu, cà chua, bí đỏ, kết hợp thuần dưỡng gia súc, gia cầm.
• Văn minh Aztec (thế kỷ XIII/XIV đến thế kỷ XVI): Trung tâm quyền lực đặt tại kinh đô Tenochtitlan (xây dựng năm 1325 giữa hồ Texcoco) với quy mô dân số thời kỳ đỉnh cao lên tới 250.000 người. Người Aztec phát triển hệ thống vườn nổi Chinampas tận dụng mặt nước để canh tác lương thực, tổ chức thương nghiệp quy mô lớn với khu chợ Tenochtitlan thu hút tới 60.000 người tụ họp, thiết lập hệ thống trường học quy củ (trường calmecac cho tầng lớp quý tộc và telpochcalli / cuicacalli cho bình dân), sáng tạo Lịch Aztec và hệ thống sách biểu tượng hình vẽ công phu.
• Văn minh Inca (thế kỷ XIII đến thế kỷ XVI): Đế chế rộng lớn trên dãy Andes với thủ phủ Cuzco và thành phố Machu Picchu gồm 143 công trình đá cẩm thạch ghép khít không dùng vữa. Nhà nước duy trì kỷ cương nghiêm ngặt dưới quyền năng tối thượng của nhà vua - hiện thân của thần Mặt Trời (Inti). Dù không sử dụng tiền tệ và chữ viết ghi âm, người Inca quản lý kinh tế - xã hội chính xác bằng hệ thống nút thắt dây Quipus, xây dựng mạng lưới đường bộ liên kết 4 vùng lãnh thổ và đạt trình độ dệt len lạc đà, chế tác vàng bạc, ngọc lam điêu luyện.

Chương 3: Quá trình lây lan và những ảnh hưởng của dịch bệnh đậu mùa ở châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII

Chương này tập trung làm rõ lộ trình lây truyền và tác động nhiều mặt của dịch bệnh:

• Quá trình lây lan:
  • Hispaniola (1517 - 1518): Điểm bùng phát đầu tiên tại châu Mỹ bắt nguồn từ tàu buôn Bồ Đào Nha chở nô lệ châu Phi mang mầm bệnh. Dịch lan nhanh sang Puerto Rico, Cuba, quét sạch 50% dân số bản địa Caribe. Dân số Taino từ 400.000 người năm 1508 sụt xuống còn 60.000 người năm 1508 và chỉ còn 26.000 người năm 1514 do bóc lột và dịch bệnh.
  • Mexico (1520 - 1521): Do một nô lệ da đen trong đoàn quân của Pánfilo de Narváez mang đến bãi biển San Juan de Ulúa vào tháng 4/1520, sau đó dịch lan vào thung lũng Mexico và thủ đô Tenochtitlan vào tháng 9/1520. Khi Hernán Cortés chiếm thành phố vào tháng 8/1521, một nửa cư dân bản địa đã chết. Năm 1576, một đợt dịch khác làm chết thêm 2 triệu người bản địa Mexico. Dân số Mexico từ mức 25 triệu trước xâm lược giảm còn 16,8 triệu sau 10 năm, tụt xuống 1 triệu vào cuối thế kỷ XVI và còn 600.000 người vào năm 1800.
  • Nam Mỹ: Dịch lan tới đế chế Inca giai đoạn 1524 - 1527, giết chết khoảng 200.000 người trên tổng số 6 triệu dân, cướp đi sinh mạng của Hoàng đế Inca và người kế vị, châm ngòi cho cuộc nội chiến chia rẽ tạo điều kiện cho Francisco Pizarro chiếm Cuzco năm 1533. Dân số Peru giảm hơn 85%. Tại Brazil, dịch mụn nước (Peste das bexigas) bùng phát mạnh năm 1562 - 1563 tại Bahia và Ilhéus; dân số Bahia giảm từ 40.000 người (1564) xuống còn 10.000 người (1585), tỷ lệ tử vong lên tới 75% trong 20 năm.
  • Bắc Mỹ: Các đợt dịch liên tiếp tấn công bờ biển phía đông: đợt dịch 1617 - 1619 và 1634 tại Massachusetts; dịch năm 1635 do người Pháp mang tới giết chết một nửa liên minh dân tộc Huron và Iroquois; dịch 1738 - 1739 cướp đi sinh mạng một nửa dân số Cherokee. Tại Canada, dịch bùng phát các năm 1702 - 1703 (3.000 người chết), 1757, 1780. Riêng tại Boston, dịch xuất hiện theo chu kỳ khoảng 12 năm; đợt dịch ngày 22/4/1721 từ tàu Seahorse đã khiến 5.980 người mắc và 844 người chết (tỷ lệ tử vong 14,1%).
• Các khía cạnh ảnh hưởng:
  • Nhân khẩu và văn hóa: Ước tính của Dobyns chỉ ra dịch bệnh đã cướp đi 80 - 100 triệu người bản địa. Sự mất mát các già làng, thủ lĩnh và người nắm giữ tri thức làm đứt gãy cấu trúc xã hội, suy tàn tiếng nói và tập quán truyền thống.
  • Niềm tin tôn giáo: Cái chết hàng loạt của các pháp sư chữa bệnh làm lung lay thế giới quan tâm linh bản địa, khiến người dân xem dịch bệnh là sự trừng phạt của thần linh hoặc sự mất cân bằng vũ trụ, từ đó dẫn đến khủng hoảng tín ngưỡng và sự xâm nhập, pha trộn của tôn giáo phương Tây.
  • Cách mạng Hoa Kỳ (1775 - 1783): Tướng George Washington phải đối mặt đồng thời với quân đội Anh và dịch đậu mùa. Bệnh dịch trì hoãn cuộc bao vây Boston (tháng 6/1775 đến tháng 3/1776); ngày 17/3/1776, Washington chỉ cho phép 1.000 binh sĩ có sẹo đậu mùa tiến vào tiếp quản thành phố. Chiến dịch tiến đánh Quebec cuối năm 1775 của Benedict Arnold và Richard Montgomery thất bại thảm hại do dịch bệnh làm tê liệt quân đội, chỉ còn 800 lính đủ sức chiến đấu; bệnh viện dã chiến tại Fort George ghi nhận 2.000 - 3.000 binh sĩ nằm điều trị.
  • Kinh tế: Dịch bệnh làm cạn kiệt lực lượng lao động nông nghiệp, đình trệ canh tác ngô, mía, đậu nành, phá vỡ mạng lưới cung ứng lương thực, đẩy tiền lương và giá cả hàng hóa tăng cao, khiến toàn bộ nền kinh tế châu Mỹ rơi vào tình trạng suy thoái kéo dài.

Chương 4: Các biện pháp ứng phó với đại dịch từ thế kỷ XVI đến XVIII

Chương này khái quát các bước chuyển biến trong nỗ lực y tế phòng chống dịch:

• Lệnh cách ly y tế cộng đồng: Chính quyền các địa phương ban hành quy chế buộc tàu thuyền có người nhiễm bệnh phải cập cảng kiểm dịch tại các đảo ngoài khơi. Tại các đô thị như Boston, người mắc bệnh bị cách ly nghiêm ngặt trong nhà, bên ngoài cắm cờ đỏ ghi dòng chữ cảnh báo "Chúa thương xót ngôi nhà này".
• Phương pháp can thiệp tiêm chủng đầu tiên tại Boston năm 1721: Đánh dấu sự hợp tác giữa mục sư Cotton Mather và bác sĩ Zabdiel Boylston trong việc áp dụng phương pháp cấy dịch mủ thể nhẹ (variolation/tiêm chủng truyền thống), bất chấp sự chống đối quyết liệt từ dư luận đương thời, qua đó chứng minh tỷ lệ tử vong ở nhóm tiêm chủng thấp hơn rõ rệt so với nhiễm bệnh tự nhiên.
• Tiêm chủng vaccine quy mô lớn: Thực tiễn tiêm phòng bắt buộc trong quân đội của Washington và sự ra đời của vaccine đậu mùa từ virus đậu bò của Edward Jenner vào cuối thế kỷ XVIII đã tạo tiền đề khoa học vững chắc để ngăn chặn dịch bệnh bùng phát, hướng tới mục tiêu thanh toán hoàn toàn bệnh đậu mùa.

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Khóa luận đã tổng hợp các số liệu lịch sử cụ thể, phản ánh mức độ tàn phá nhân khẩu của dịch đậu mùa tại các khu vực thuộc châu Mỹ:

Khu vực / Địa bàn	Thời gian bùng phát	Thiệt hại nhân khẩu / Tỷ lệ tử vong được ghi nhận
Đảo Hispaniola	1517 – 1518	Tiêu diệt khoảng 50% dân số bản địa Caribe; dân số Taino từ 400.000 (năm 1508) giảm còn 26.000 người (năm 1514)
Mexico (Aztec)	1520 – 1521; 1576	Một nửa dân số Tenochtitlan tử vong trong đợt dịch 1520 - 1521; đợt dịch năm 1576 làm 2 triệu người chết; dân số giảm từ 25 triệu xuống 1 triệu vào cuối thế kỷ XVI
Vùng Andes (Inca)	1524 – 1527	Giết chết khoảng 200.000 người trên 6 triệu dân, cướp đi sinh mạng nhà vua và người kế vị; dân số Peru giảm trên 85% sau vài thập kỷ
Bahia (Brazil)	1562 – 1563	Dịch kéo dài đến thập niên 1580; làm giảm dân số từ 40.000 người (1564) xuống 10.000 người (1585), tỷ lệ tử vong đạt 75%
Boston (Bắc Mỹ)	1721	5.980 ca nhiễm bệnh, 844 ca tử vong trên tổng số dân cư còn lại, xác lập tỷ lệ tử vong 14,1%
Binh lính Mỹ tại Quebec	12/1775	Lực lượng viễn chinh bị vô hiệu hóa; chỉ còn khoảng 800 người đủ sức tham chiến vào ngày 30/12/1775

Về mặt giải pháp và đúc kết lịch sử, tác giả chỉ ra rằng dịch bệnh chỉ thực sự được kiềm chế khi xã hội chuyển từ các biện pháp phản ứng bị động (chạy trốn, cầu nguyện tâm linh) sang can thiệp y tế có tổ chức: thực thi cách ly kiểm dịch nghiêm ngặt kết hợp tiêm chủng diện rộng.

Đóng góp của khóa luận được tác giả tự xác định qua ba điểm chính:

1. Góp phần làm rõ nguyên nhân, cơ chế lây lan và phục dựng chi tiết lộ trình xâm nhập của bệnh đậu mùa tại châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII.
2. Phân tích một cách toàn diện và có hệ thống tác động của dịch bệnh đối với xã hội châu Mỹ trên các bình diện nhân khẩu, kinh tế, biến đổi văn hóa, niềm tin tôn giáo và cục diện chiến tranh cách mạng.
3. Góp phần đánh giá khách quan hiệu quả thực tế của công tác cách ly và các kỹ thuật tiêm chủng sơ khai trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng thời kỳ đầu cận đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn chịu một số hạn chế do tác giả tự nêu: nguồn tài liệu nghiên cứu chuyên khảo trong nước về y sử châu Mỹ còn khan hiếm; khả năng tiếp cận các văn khố gốc ở nước ngoài còn giới hạn. Bên cạnh đó, các nguồn tư liệu được sử dụng chủ yếu tập trung phản ánh hiện tượng thiếu hụt binh lực và đình trệ quân sự, chưa làm sáng tỏ được quy trình tổ chức tiêm chủng cụ thể trong nội bộ các đơn vị quân đội cũng như bài toán điều phối giữa lực lượng đang phục hồi sau tiêm và lực lượng trực chiến.

Về hướng nghiên cứu tiếp, đề tài gợi mở việc mở rộng so sánh sự khác biệt trong chính sách kiểm dịch giữa các khu vực thuộc địa của Anh, Tây Ban Nha, Pháp và Bồ Đào Nha; đồng thời khai thác sâu hơn tư liệu lưu trữ địa phương để làm rõ các tranh cãi xã hội và tôn giáo xoay quanh việc triển khai kỹ thuật tiêm chủng tại Bắc Mỹ trong thế kỷ XVIII.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên ngành Sư phạm Lịch sử, Lịch sử thế giới, Quan hệ quốc tế và Lịch sử y học. Các nội dung đáng chú ý nhất bao gồm bức tranh toàn cảnh về ba nền văn minh tiền Columbus (Chương 2), dữ liệu dịch tễ học gắn liền với quá trình sụp đổ của các đế chế bản địa và tác động bất ngờ của dịch đậu mùa đối với cục diện Cách mạng Hoa Kỳ 1775 - 1783 (Chương 3). Đây là nguồn tư liệu tổng hợp tốt cho các nghiên cứu chuyên đề về lịch sử sinh thái và y tế công cộng.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân cốt lõi nào khiến cư dân bản địa châu Mỹ chịu tỷ lệ tử vong cao chưa từng thấy khi mắc bệnh đậu mùa?
Do châu Mỹ tồn tại biệt lập với thế giới trong hàng nghìn năm, người bản địa chưa từng phơi nhiễm với virus Variola nên hoàn toàn không có kháng thể và miễn dịch tự nhiên chống lại mầm bệnh. Khi dịch tràn vào, toàn bộ cộng đồng trở thành quần thể cảm nhiễm tuyệt đối, dẫn đến tỷ lệ tử vong từ 50% đến 95%.

2. Mầm bệnh đậu mùa xâm nhập vào Mexico năm 1520 bằng con đường nào và đã hỗ trợ Hernán Cortés ra sao?
Mầm bệnh được đưa vào thông qua một nô lệ da đen mắc bệnh trên đoàn tàu thám hiểm của Pánfilo de Narváez đổ bộ tại San Juan de Ulúa vào tháng 4/1520. Đến tháng 9/1520, dịch lan tới thủ đô Tenochtitlan, làm chết một nửa dân số và nhiều tướng lĩnh Aztec; trong khi quân Tây Ban Nha cơ bản đã có miễn dịch, tạo ưu thế quyết định giúp Cortés đánh bại hoàn toàn đế chế Aztec vào tháng 8/1521.

3. Dịch đậu mùa đã cản trở chiến dịch tiến công Quebec của Quân đội Lục địa Hoa Kỳ vào cuối năm 1775 như thế nào?
Sau khi hành quân từ Cambridge tới Quebec, dịch bùng phát trong hàng ngũ quân đội Lục địa vào tháng 12/1775. Dịch bệnh làm tê liệt lực lượng và khiến binh sĩ sợ hãi không muốn tái nhập ngũ, buộc Richard Montgomery và Benedict Arnold phải tấn công sớm vào ngày 30/12/1775 với vỏn vẹn khoảng 800 lính đủ sức chiến đấu, dẫn đến thất bại, Montgomery tử trận và Arnold bị thương.

4. Dịch bệnh năm 1721 tại Boston đã kích hoạt bước tiến y tế quan trọng nào tại Bắc Mỹ?
Trận dịch bùng phát từ tàu Seahorse (khiến 5.980 người mắc và 844 người chết) đã thúc đẩy mục sư Cotton Mather và bác sĩ Zabdiel Boylston tiến hành thử nghiệm phương pháp can thiệp tiêm chủng thể nhẹ (variolation) đầu tiên tại Bắc Mỹ. Dù gặp phải làn sóng tranh cãi dữ dội, kết quả thực nghiệm đã chứng minh hiệu quả giảm tỷ lệ tử vong và đặt nền móng cho phong trào tiêm chủng phòng bệnh.

5. Hai biến thể Variola major và Variola minor khác nhau như thế nào về mức độ nguy hiểm theo số liệu văn bản?
Theo số liệu y tế trong khóa luận, biến thể Variola minor gây thể bệnh nhẹ (alastrim) với tỷ lệ tử vong chỉ khoảng 1%. Ngược lại, biến thể Variola major gây bệnh đậu mùa nặng với tỷ lệ tử vong dao động từ 20% đến 40%, để lại các di chứng vĩnh viễn như sẹo rỗ sâu trên mặt và gây mù lòa cho người sống sót.

Kết luận

Khóa luận của tác giả La Cao Mẫn đã hệ thống hóa toàn diện tiến trình xâm nhập và sức tàn phá của dịch bệnh đậu mùa đối với xã hội châu Mỹ từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII. Bằng việc kết hợp phương pháp lịch sử và logic, công trình chứng minh dịch tễ học là nhân tố trực tiếp làm sụp đổ các nền văn minh bản địa và chi phối sâu sắc tiến trình lịch sử cận đại châu Mỹ, từ các cuộc viễn chinh thuộc địa đến Cách mạng Hoa Kỳ. Đây là một chuyên đề y sử có giá trị khoa học và tư liệu cao, khẳng định vai trò sống còn của các can thiệp y tế công cộng và tiêm chủng trong lịch sử đấu tranh sinh tồn của nhân loại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TONG QUAN VỀ DỊCH BỆNH DAU MÙA 1. Dinh nghĩa về bệnh đậu mùa Trong lịch sử ngành y học, trước khi người ta biết đến sự phát triển của lý thuyết vi trùng, kinh hiên vi công suất cao và những phân tích ADN, các bác sĩ thời kỳ đầu chi có thê khám bệnh và nghiên cứu bệnh thông qua những triệu chứng. Trong quá trình khám bệnh, các bác sĩ đã lắng nghe và ghi nhận lại các phản ứng và triệu chứng của bệnh nhân, sau đó quan sát và so sánh mối tương quan giữa triệu chứng đó với những căn bệnh đã biết.

Vì lý đo đó nên trước đây trong lịch sử đã có những chân đoán sai lầm khi giải thích về bệnh đậu mùa. Vì các bác sĩ chỉ nghiên cứu dựa trên những triệu chứng của người bệnh nên cứ bat kỳ bệnh nào có thê làm bệnh nhân phát sốt kèm theo mụn mủ hoặc phát ban trên da thi nó được cho là cùng họ với bệnh đậu mùa. Bên cạnh đó cũng có ý kiến cho rằng bệnh thủy đậu và bệnh giang mai cũng có liên quan đến bệnh đậu mùa. Tuy nhiên giả định này hoản toàn không chính xác vì bệnh thủy đậu do Virus herpes gây ra, còn bệnh giang mai thi là do vi khuẩn Spirochaeta gây ra.

Theo định nghĩa của Tô Chức Y Tế Thế Giới (WHO), bệnh đậu mùa là một loại bệnh truyền nhiễm cấp tính do Virus Variola, một thành viên của họ Orthopoxvirus! gây ra. Đây lả một trong những căn bệnh tàn khốc nhất ma nhân loại biết đến. Nó được cho rằng đã ton tại ít nhất 3000 năm và gây ra hàng triệu ca tử vong trước khi nó bị loại trừ. Đây là căn bệnh được xác định là có tính lây lan từ người sang người.

Ngày nay, hầu hết những người bị mắc bệnh đậu mùa đều khỏi bệnh, nhưng cứ 10 người mắc bệnh thì có khoảng 3 người tử vong (CDC, 2016). Nhờ thành công của việc tiêm chủng, năm 1980 Hội đồng Y tế Thể giới tuyên bố bệnh đậu mùa đã được loại trừ. Bệnh đậu mùa được gây ra bởi 2 biến thé virus. Đầu tiên có thẻ ké đến là Variola minor, đây tương đối được xem là bệnh đậu mủa nhẹ (alastrim), theo Cục Y tế dự phòng ' Chi Orthopoxvirus bao gồm 13 loại và nhiều chúng phân lập đã được giải trình tự day đủ.

Các loài chia thành hai nhánh; orthopoxvirus A-Au/Chiu Phi va orthopoxvirus Bắc Mỹ. các thành viên của loãi virus Variela va virus Ectromelia chỉ lây nhiễm cho người và chuột. Đặc biết Virus Variola còn là tắc nhân gây bệnh đậu mùa, được cho là nguyên nhân gây ra cái chét của ít nhất 300 triệu người chỉ trong thé ky. 11 Việt Nam cho sé liệu nghiên cứu ty lệ tử vong của nó chỉ 1%.

Biến thé còn lại nguy hiểm hơn, nó được biết đến với cái tên Variola Major, nó được xem là bệnh đậu mùa nặng (smallpox) với ty lệ tử vong la từ 20% - 40% (Cục Y tế dự phòng, 2016). Những bệnh nhân mắc phải biến thé Variola Major sau khi được chữa trị kịp thời thì trên cơ thê van dé lại những tàn dư của nó. Đó là những vết sẹo rỗ sâu và biến dạng trên khuôn mặt, nhưng di chứng nghiêm trọng nhất đó là gây mù lòa. Vào thế ky XVII, gan hai phan ba dan số nghèo đã bị bệnh đậu mùa làm cho không thẻ nhìn thay bat cứ thứ gì (Kotar & Gessler, 2013, p.

Virus đậu mùa có dang hình khói chữ nhật với các cạnh được vê tròn, có kích thước khoảng 280 - 320 nm x 200 - 250 nm và là virus có kích thước lớn nhất. Lõi của virut là một nucleotit với vật liệu di truyền là ADN. Đặc biệt loại virus nảy có sức đề kháng cao. Ở vảy mụn đậu mùa khô và ở nhiệt độ phòng, virus sống được nhiều tháng và rất nguy hiểm.

Tuy nhiên, virus dé bị bắt hoạt bởi các chất diệt khuan, bởi nhiệt độ trên 550°C va tia tử ngoại. Virus đậu mùa có thé lưu giữ lâu dài trong điều kiện đông khô hoặc bảo quan trong glycerin. Bệnh đậu mùa còn được gọi với cái tên Latin là “Variola”. Ban đầu, giám mục Marius của Avenches lan dau tiên sử dụng từ “Variola” là vào thé kỷ thứ VI nhằm để mô tả một trận dịch khi đó đang hoành thành ở Y và Pháp.

Năm thế kỷ sau, Constantinus Africanus? đã giới hạn rõ từ này có nghĩa là bệnh đậu mùa (smallpox). Trong tác phẩm “Smallpox a history” của Kotar và Gessler đã chi ra rằng từ tiếng anh “smallpox” trên thực tế là được phỏng theo cách sử dụng của người Pháp. Vào khoảng cudi thế kỷ XV, bệnh giang mai được coi la căn bệnh giết người nguy hiểm và được người Pháp gọi là la Grosse Vérole, còn bệnh đậu mùa được người Pháp gọi là la Petite Vérole. Khi dịch sang tiếng anh bệnh đậu mùa được dich là “smallpox” , trong khi đó bệnh giang mai lại được dịch là “great pox”.

Từ “small” trong “smallpox” ding dé phân biệt kích thước những vết sẹo do bệnh đậu mùa đề lại trên cơ thé so với bệnh giang mai, đồng thời “small” cũng dùng dé ? Constantinus Africanus La một hoe gid y học thời trung cổ, người đã khởi xướng việc dich các tác phẩm v học từ tiếng A Rap sang tiếng Latin. 12 biéu thi rang bệnh đậu mùa thường được coi là bệnh của trẻ em. Trái lại từ “great” trong *ereatpox”sẽ ám chỉ tính chất trưởng thành của bệnh giang mai vì đây là một căn bệnh lây qua đường tình dục. — Các giai đoạn và triệu chứng của bệnh đậu mùa Theo CDC’, khi một người mắc bệnh đậu mùa sẽ trải qua nhiều giai đoạn khi bệnh tiền triên, qua đó mỗi giai đoạn đều có những dau hiệu va triệu chứng riêng.

Thời gian ủ bệnh trung bình kéo dài từ 10 đến 14 ngày. Thời gian ủ bệnh là khoảng thời gian mà virus ton tại trong cơ thê một người trước khi họ có biêu hiện bị 6m. Do đó, thường trong thời gian ủ bệnh, bệnh nhân sẽ trông như không có triệu chứng gi. Sau thời gian ủ bệnh, cơ thẻ bệnh nhân bắt đầu có những dau hiệu mệt mỏi.

Các triệu chứng đầu tiên bắt đầu xuất hiện như sốt cao, đau dau, nhức mỏi cơ thẻ, đôi khi còn nôn mira. Giai đoạn này thường kéo dai từ 2 đến 4 ngày, vào thời điểm này bệnh nhân suy giảm sức khỏe một cách nhanh chóng va khó có thê tiếp tục các hoạt động sinh hoạt bình thường. Ở trẻ em thường xuất hiện các cơn co giật khiến trẻ bị tử vong trước khi phát ban. Sau đó là giai đoạn phát ban kéo đải khoảng 4 ngảy.

Phát ban bắt đầu bằng những đốm nhỏ màu đỏ trên lưỡi và trong miệng. Những đốm này biến thành vết loét, sau đó vỡ ra và lây lan một lượng lớn virus vào miệng va cô họng bệnh nhân gây ra tinh trạng khan giọng, khó nuốt kèm theo tiết nhiều nước bọt (ở trẻ sơ sinh thay vì tiết nước bọt thì chúng dé bị tiêu chảy). Người bị nhiễm bệnh vẫn tiếp tục trong tinh trạng sốt. Đây là giai đoạn dé lây lan nhất khi tiếp xúc với người bệnh.

Khi vết loét trong miệng bắt đầu vỡ ra, phát ban sẽ xuất hiện trên da, bắt dau từ mặt khiến cho mí mắt bệnh nhân sưng tây và hai mắt khép lại. Sau đó tiếp tục lan sang cánh tay, cánh chân và bản tay, bàn chân của bệnh nhân. Thông thường, nó sẽ lây lan đến tat cả các bộ phận trên cơ thê trong vòng 24 giờ. Khi phát ban này xuất hiện, cơn sốt bắt đầu giảm và người bệnh có thé bat đầu cảm thay dé chịu hơn.

3 Trung tâm kiểm soát và phông ngừa địch bệnh Hoa Kỷ (Centers for Disease Control and Prevention). 13 Đền ngày thứ tư, vết loét trên da chứa đầy chat dich đặc, đục và thường có vết lõm ở giữa. Khi vết loét trên da chứa day chat long, cơn sốt có thé sẽ tăng trở lại và duy trì ở mức cao cho đến khi hình thành vảy trên vết sưng. Giai đoạn tiếp theo là cơ thê bắt đầu phát ban mủ và đóng vảy, giai đoạn này cũng kéo dài khoảng 10 ngày.

Các vết loét bắt đầu trở thành mụn mủ, nó thường nỗi rõ và có dang hình tron, cứng khi chạm vào, trông như có hạt đậu dưới lớp da. Sau khoảng 5 ngày hình thành, mụn mủ cũng bắt dau đóng vảy. Đến cuối tuần thứ hai sau khi bị phát ban, hau hết các vết loét trên cơ thé bệnh nhân đều đã đóng vay. Ba tuân sau khi phat ban xuất hiện, x 4 £ ` ` 4.

£ H « hau hệt các vay sẽ bong ra va dé lại dau vet trên da. Điều đặc biệt là một khi tat cả các vay đã bong ra, người bệnh sé không còn khả năng lây nhiễm nữa. Hay nói cách khác khi bệnh nhân đã khỏi bệnh thì phần lớn sẽ không có khả năng mắc bệnh hoặc tỷ lệ tử vong rất thấp vì họ đã có sẵn hệ miễn địch. Do đó Virus Variola chỉ có thể tồn tại và lây lan liên tục ở một cộng đồng dân cư lớn chưa bị mắc bệnh bao giờ.

Một khi tất cả người dân của một khu vực đã nhiễm bệnh và khỏi hăn thì sự lây lan của nó sẽ cham dứt. Điều nay giải thích vì sao trong quá trình mở rộng vả chỉnh phục châu Mỹ, thực dân Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha là những người đưa mầm bệnh đến người Mỹ bản địa và gây ra cái chết hàng loạt nhưng bản thân họ lại không bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh.3 Lịch sử lây lan cia bệnh đậu mùa trên thế giới Bệnh đậu mùa chỉ có thê lây lan bởi con người. Các nhà khoa học không có bằng chứng nào cho thấy bệnh đậu mùa có thê lây lan qua côn trùng hoặc động vật. Bệnh đậu mùa trở nên dé lây lan khi trên cơ thé người bệnh có triệu chứng phat ban, các vết loét xuất hiện ở miệng và cô họng.

Họ thường lây lan virus sang người khác khi ho hoặc hat hoi, những giọt nước từ mũi hoặc miệng của bệnh nhân sẽ ngay lập tức lam lây bệnh sang người khác. Bệnh đậu mùa cũng có kha năng lây nhiễm cho đến khi các lớp vảy bong ra hết hoàn ` a: - ~. Ngoài ra virus cũng có thê lây lan qua các đô vật va lam cho các đô vật nay bị nhiem 14 trùng như khăn trải giường hoặc quần áo. Do đó những người chăm sóc bệnh nhân bị bệnh đậu mùa khi giặt giũ khăn trải giường hoặc quan áo của bệnh nhân thì thường họ sẽ phải đeo găng tay can thận dé không bị nhiễm bệnh sang.

Có giả thuyết đặt ra rằng bệnh đậu mùa thật sự đã ton tai duoc 3.