mở đầu cho thời kỳ truyền giáo của Đàng Trong ở Đàng Ngoài nói chung và Ninh Bình nói riêng. Dưới thời kỳ các giáo sĩ Dòng Tên, đạo Công giáo đã đặt được cơ sở trong một số làng xã vùng ven biển tỉnh Ninh Bình. Năm 1665, tất cả các giáo sĩ bị trục xuất khỏi Đàng Ngoài, chấm dứt thời kỳ độc quyền truyền giáo của Dòng Tên ở Việt Nam và tỉnh Ninh Bình. - Thời kỳ các đại diện Tông Tòa (1665-1802).
Năm 1666, Hội truyền giáo Nước ngoài Paris (MEF) cử giáo sĩ đến Đàng Ngoài hoạt động truyền giáo. Năm 1669 Giám mục Lambert đại diện Tông tòa địa phận Đàng Trong và Đàng Ngoài, thụ phong linh mục cho các thầy giảng người Việt, triệu tập Công đồng phố Hiến (1670), chia giáo phận thành các giáo sứ và lập Dòng Mến Thánh giá. Cũng năm 1699, các giáo sĩ Dòng Tên trở lại hoạt động song 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com song với các thừa sai Pháp ở Miền Bắc. Dưới thời các thừa sai người Pháp và Dòng Tên, công cuộc truyền giáo đạt được kết quả tốt.
Năm 1679, địa phận Đàng Ngoài được chia hai địa phận Đông Đàng Ngoài và Tây Đàng Ngoài. Địa phận Tây Đàng Ngoài gồm các địa phận: Hà Nội, Hưng Hóa, Phát Diệm, Thanh Hóa, Vinh ngày nay. Đến cuối thế kỷ XVIII, ở Ninh Bình có nhiều họ đạo được thiết lập cả ở vùng ven biển và vùng nội địa với ba giáo xứ gồm Hảo Nho, Bạch Bát, Phúc Nhạc và Dòng Mến Thánh giá Bạch Bát (1674). Thời kỳ này, ngoài các thừa sai Dòng Tên, Hội Thừa sai Paris còn có đội ngũ linh mục, nữ tu, thầy giảng, kẻ giảng người Việt cùng tham gia truyền giáo, phát triển đạo.
- Thời kỳ nhà Nguyễn (1802-1862). Sang thế kỷ XIX, công cuộc truyền giáo ở Ninh Bình hoàn toàn do các thừa sai người Pháp và giáo sĩ, tu sĩ người Việt đảm nhận. Dưới thời Gia Long và những năm thời đầu Minh Mạng, Công giáo không được ưu ái, nhưng cũng không bị cấm cản nên đã có điều kiện phát triển, nhất là từ khi huyện Kim Sơn được thành lập (1829). Bởi vậy, dưới thời vua Minh Mạng, đặc biệt đầu thời vua Tự Đức, mặc dù bị chính quyền cấm đạo quyết liệt song Công giáo ở Ninh Bình vẫn được duy trì và phát triển.
- Thời kỳ từ năm 1862 đến năm 1900. Sau khi nhà Nguyễn bỏ lệnh cấm đạo (1862), đặc biệt từ khi linh mục Trần Lục làm chánh xứ Phát Diệm (11865-1899), dựa vào chế độ của thực dân phong kiến, ông đã tìm cách chiếm đoạt ruộng đất để lôi kéo người vào đạo, nên đạo Công giáo ở Ninh Bình phát triển mạnh mẽ theo hai tuyến chính: Thứ nhất, từ xứ Phúc Nhạc, Yên Vân và Phát Diệm phát triển ra vùng đồng bằng ven biển và khu trung tâm của tỉnh gồm các huyện Kim Sơn, Yên Khánh, Yên Mô và thị xã Ninh Bình. Đây là tuyến đạo Công giáo phát triển nhanh và mạnh nhất. Thứ hai, từ hai xích đạo Bạch Bát và Đồng Chưa phát triển vào vùng sâu miền núi, vùng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồng bào Mường các huyện Gia Viễn, Nho Quan, một phần huyện Yên Mô, Gia Khánh.
Đồng thời, tổ chức giáo hội, cơ sở vật chất được xây dựng, nhất là việc hoàn thiện quần thể kiến trúc nhà thờ Phát Diệm đã chuẩn bị mọi điều kiện cho sự ra đời của giáo phận Phát Diệm. Ngày 15-4-1901, Giáo Hoàng Lêô XIII ban sắc lệnh chia địa phận Tây Đàng Ngoài (Hà Nội), thành lập địa phận Bắc Kỳ Duyên Hải, quen gọi là giáo phận xứ Thanh do giám mục Alexandre Marcou (Thành) coi sóc. Tòa giám mục và nhà thờ chính tòa đặt tại Phát Diệm. Dưới thời giám mục Marcou Thành, Công giáo ở Phát Diệm phát triển rất mạnh.
Năm 1932, giáo phận Thanh Hóa được thành lập trên cơ sở tách khỏi giáo phận Phát Diệm. Từ đây, địa giới hành chính của giáo phận Phát Diệm nằm trọn trong tỉnh Ninh Bình và huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình hiện nay. - Thời kỳ từ năm 1933 đến năm 1954. Giáo phận Phát Diệm có sự chuyển biến khá mạnh mẽ, không chỉ tăng nhanh về số lượng tín đồ, đội ngũ giáo sĩ, tu sĩ người Việt, mà tổ chức xứ, họ đạo, cơ sở vật chất, tổ chức giáo hội cũng được xây dựng hoàn thiện từ Tòa Giám mục xuống các xứ, họ đạo.
Đây là giáo phận đầu tiên ở Việt Nam được giao cho hàng giáo sĩ người Việt cai quản. Những năm đầu sau cách mạng Tháng 8, Công giáo ở Kim Sơn phát triển khá nhanh, nhiều xứ, họ đạo mới được thiết lập. Khi thực dân Pháp chiếm đóng Kim Sơn, sự phát triển của Công giáo dường như chững lại, thậm chí có chiều hướng giảm sút. Công giáo ở Phát Diệm bị phân hóa sâu sắc, một số chức sắc, tín đồ bị thực dân lợi dụng chống phá cách mạng, song vẫn có đông đảo tín đồ, giáo sĩ tích cực tham gia kháng chiến thể hiện rõ trách nhiệm của một công dân đối với dân tộc.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thời kỳ 1954-1990. Sau khi hiệp định Giơnevơ được ký kết (7/1954), các thế lực thù địch đã cưỡng ép trên 40% giáo dân, 76,55% linh mục và 72,35% tu sĩ của giáo phận Phát Diệm di cư vào Nam. Trong giai đoạn này, đạo Công giáo không phát triển mạnh như giai đoạn trước, song khá ổn định và từng bước thích nghi với chế độ mới. Từ những năm 1990, Công giáo ở giáo phận Phát Diệm được củng cố, phát triển, nhìn chung sự phát triển của đạo Công giáo trong giai đoạn này chủ yếu do sự tăng dân số tự nhiên.
Lợi dụng chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước ta, Tòa Giám mục Phát Diệm tích cực đẩy mạnh đường hướng canh tân, thích nghi để truyền giáo, phát triển đạo theo tinh thần Công đồng Vatican II và của Giáo hội Công giáo Việt Nam. Nhiều xứ, họ đạo mới được thành lập, nhiều hội đoàn Công giáo mới ra đời, các dòng tu hoạt động trở lại, việc đào tạo chức sắc được đẩy mạnh. Như vậy, Đạo Công giáo qua các giáo sĩ Dòng Tên chính thức du nhập vào Ninh Bình từ 1627. Tuy nhiên, Công giáo Ninh Bình chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ XIX nhất là sau khi huyện Kim Sơn được thành lập (1829).
Dưới thời kỳ Pháp thuộc, đạo Công giáo ở Phát Diệm không chỉ phát triển mạnh ở vùng ven biển huyện Kim Sơn mà đã lan rộng vào nội địa, vùng đồng bằng chiêm trũng Gia Viễn và lấn sâu vào vùng miền núi, khu vực đồng bào dân tộc Mường ở Nho Quan (Ninh Bình), Lạc Thủy (Hòa Bình). Hiện nay, đạo Công giáo trên địa bàn tỉnh có Tòa Giám mục Phát Diệm, với 77 gíao xứ, 358 giáo họ, 336 nhà thờ giáo xứ, giáo họ; có 01 Giám mục, 80 linh mục; có 02 dòng tu là Dòng Mến Thánh giá Phát Diệm với 138 nữ tu, 100 dự tu và Dòng Xi tô Châu Sơn có 01 Giám mục nghỉ hưu, 10 linh mục, 106 tu sĩ, tập tu. Có 25 loại hội đoàn với 1. [76] Thời gian qua, Tòa Giám mục Phát Diệm tập chung chỉ đạo các chức sắc, chức việc trong giáo phận tăng cường các hoạt động củng cố đức tin cho 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo dân; tổ chức nhiều hoạt động tôn giáo lớn để thu hút giáo dân tham gia; tổ chức cho giáo dân hành hương về viếng nhà thờ chính tòa Phát Diệm để lĩnh ơn toàn xá.
Tòa Giám mục Phát Diệm quan tâm đến việc tổ chức tĩnh tâm thường xuyên cho linh mục, Ban chấp hành các giáo xứ, giáo họ, giáo dân theo quy mô giáo hạt, giáo xứ; tổ chức tĩnh tâm riêng cho các giới: y bác sĩ, giáo chức, doanh nhân qua đó nhằm hướng các giới này phục vụ tốt hơn cho các mục đích của giáo hội; tổ chức gặp mặt chủng sinh, học sinh, sinh viên, doanh nhân, giới trẻ Công giáo Phát Diệm,…Đồng thời Tòa Gíam mục tăng cường củng cố tổ chức của giáo hội như kiện toàn các Ủy ban thuộc giáo phận, Ban chấp hành giáo họ, giáo xứ, giáo hạt; thành lập các hội đoàn Công giáo với nhiều loại hình khác nhau, phù hợp với từng lứa tuổi. Mở rộng các hoạt động bồi dưỡng, đào tạo với nhiều hình thức như tổ chức các khóa thường huấn cho chức sắc, chức việc; lớp học giáo lý, dâng hoa, đàn hát,… Nhìn chung các hoạt động tôn giáo nói trên của Công giáo đều thực hiện theo đúng quy định của pháp luật và được sự quan tâm hướng dẫn, tạo điều kiện của các cấp chính quyền. Do vậy, đồng bào theo đạo Công giáo ngày càng phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc, sống tốt đời đẹp đạo theo tinh thần thư chung 1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam “Sống Phúc âm giữa lòng Dân tộc”. Quá trình tồn tại và phát triển, đạo Công giáo ở Ninh Bình đã có những bước thăng trầm gắn liền với lịch sử dân tộc.
Trong quá trình tồn tại và phát triển, Công giáo Ninh Bình cũng đã tạo cho mình những đặc điểm riêng biệt, có thể khái quát một số đặc điểm đó như sau: Một là, phần lớn giáo dân là nông dân, sống ở vùng nông thôn, có lòng yêu nước, cần cù lao động, đã góp phần cùng toàn dân đấu tranh giành độc lập dân tộc và bảo vệ Tổ quốc. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, hàng ngàn thanh niên theo đạo Công giáo ở Ninh 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bình đã tham gia bộ đội, nhiều người đã hi sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhiều giáo dân, giáo sĩ đã thể hiện tinh thần yêu nước, tham gia các hoạt động xã hội, vận động quần chúng tín đồ thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Ngày nay, trong công cuộc đổi mới và dân chủ hóa đời sống xã hội do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, phần đông giáo dân đã phấn khởi, tin tưởng vào chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước.
Sinh hoạt tôn giáo ở Ninh Bình có xu hướng phát triển, số người vào đạo và đi lễ gia tăng, nhà thờ được tôn tạo, tu sửa ngày càng to, đẹp. Hai là, dân cư đa dạng, phức tạp với nhiều thành phần xã hội, tôn giáo tín ngưỡng khác nhau. Đó là kết quả của việc khai hoang lập ấp, họ từ khắp các tỉnh (thành phố), đủ mọi thành phần, vì nhiều lý do mà tới đây, nhưng họ vẫn hướng về tổ tiên, lập đình chùa miếu mạo, bên cạnh những nhà thờ Thiên chúa giáo. Lương giáo đan xen, không có sự thù hằn đố kị.