Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Dẫn nhập Ẩn dụ cho đến nay đã nhận được sự quan tâm của nhiều ngành khoa học như văn học, triết học và tâm lí học tri nhận chứ không chỉ là từ ngôn ngữ học. Trong văn học, ẩn dụ truyền thống là một biện pháp tu từ gọi tên sự vật hiện tượng này bằng tên sự vật hiện tượng khác có nét tương đồng nhằm tăng sức gợi hình gợi cảm, tạo nên những sáng tạo nghệ thuật bất ngờ mang tính thẩm mĩ cao. Trong những năm gần đây, ngôn ngữ học tri nhận ra đời đã đưa đến cách nhìn mới về ẩn dụ, không chỉ xem ẩn dụ là sự trang trí hoa mĩ trên bề mặt của ngôn ngữ mà là một hiện tượng trong quá trình tư duy của con người.
Do đó, ẩn dụ tri nhận đã trở thành tâm điểm của ngôn ngữ học, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới mẻ góp phần lí giải mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa - tư duy. Trong chương này, chúng tôi tập trung đi vào giới thiệu khái quát về ngôn ngữ học tri nhận, cung cấp những thông tin cơ bản về ẩn dụ ý niệm cùng các khái niệm có liên quan. Khái quát về ngôn ngữ học tri nhận 1. Các khái niệm có liên quan 1.
Tri nhận và ngôn ngữ học tri nhận Theo Trần Văn Cơ, “tri nhận - là khái niệm trung tâm của khoa học tri nhận” [4, tr. Từ tri nhận (cognition) có nguồn gốc từ tiếng La Tinh cognition (the action or faculty of knowing or learning), là một trong những lĩnh vực quan trọng của nghiên cứu tâm lý học, có nghĩa là: quá trình học tập hay quá trình để đạt được tri thức của con người. Theo Hà Ninh, “Tri nhận là kiến thức hoặc sự hiểu biết trong nghĩa rộng nhất của nó, tức là quá trình não người thực hiện thao tác xử lý về thế giới khách quan và các quan hệ của nó (cảm giác, tri giác, biểu tượng, ý niệm hóa, phạm trù hóa…), qua đó nhận thức sống động về thế giới” [dẫn theo 26, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nghiên cứu người Mĩ P.Houston đã tổng kết năm định nghĩa về tri nhận như sau: (1) Tri nhận là xử lí thông tin.
(2) Tri nhận là việc tính toán các tín hiệu về tâm lí. (3) Tri nhận là giải quyết vấn đề. (4) Tri nhận là tư duy. (5) Tri nhận là nhóm các hoạt động có liên quan như tri giác, kí ức, phán đoán, suy luận, hình thành ý niệm, sử dụng ngôn ngữ… Dù hiểu theo ý nào thì đều thống nhất ở một điểm: tư duy là hạt nhân của tri nhận.
Chính vì vậy, Trần Văn Cơ đã tổng kết lại: “Tri nhận biểu hiện một quá trình nhận thức hoặc là tổng thể những quá trình tâm lí (tinh thần, tư duy) - tri giác, phạm trù hóa, tư duy, lời nói… phục vụ cho việc xử lí và chế biến thông tin. Nó bao gồm cả việc con người nhận thức và đánh giá bản thân trong thế giới xung quanh và xây dựng bức tranh thế giới đặc biệt- tất cả những cái tạo thành cơ sở cho hành vi của con người. Tri nhận là tất cả các quá trình trong đó những dữ liệu cảm tính được cải biến khi truyền vào trong não dưới dạng những biểu tượng tinh thần (hình ảnh, mệnh đề, khung, cảnh…) để có thể lưu lại trong trí nhớ con người. Theo Macnoba (2005), tri nhận bao quát cả tri thức và tư duy được thể hiện bằng ngôn ngữ, vì vậy tri nhận, tri nhận luận có liên quan mật thiết tới ngôn ngữ học, cụ thể: (1) Tri nhận là cơ sở của ngôn ngữ, ngôn ngữ là cửa sổ của tri nhận.
(2) Ngôn ngữ có thể thúc đẩy tri nhận phát triển. (3) Ngôn ngữ là công cụ củng cố và truyền tải thành quả tri nhận. Ngôn ngữ học tri nhận mới chỉ xuất hiện trong khoảng 20 năm trở lại đây, dù còn rất non trẻ nhưng nó đã dần xác định được đối tượng và phạm vi nghiên cứu của mình. Do vậy, để nắm bắt được bản chất của tri nhận, chúng ta Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cần phải hiểu ngôn ngữ học tri nhận là gì? Lý Toàn Thắng cho rằng: “đó là một trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở kinh nghiệm và sự cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cái cách thức mà con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó.
Theo Trần Văn Cơ [4, tr.101], “Ngôn ngữ học tri nhận là một nhánh của khoa học tri nhận. Nếu tri nhận luận có đối tượng nghiên cứu là trí tuệ, tư duy và các quá trình tinh thần của con người, thì ngôn ngữ học tri nhận thiết lập mối quan hệ giữa đối tượng ấy với ngôn ngữ tự nhiên mà con người sử dụng trong giao tiếp thường nhật”. Cũng theo tác giả này, “Ngôn ngữ học tri nhận là một nhánh của khoa học tri nhận. Nếu tri nhận luận có đối tượng nghiên cứu là trí tuệ, tư duy và các quá trình tinh thần của con người, thì ngôn ngữ học tri nhận thiết lập mối quan hệ giữa đối tượng ấy với ngôn ngữ tự nhiên mà con người sử dụng trong giao tiếp thường nhật”[4, tr.
Đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ tự nhiên của con người trong mối quan hệ với con người, thực hiện chức năng làm công cụ của tư duy, công cụ xử lý và chế biến thông tin để tạo ra tri thức và cảm xúc của con người. Với đối tượng như vậy, ngôn ngữ học tri nhận thực hiện hai nguyên lí sau: (1) Ngôn ngữ học tri nhận giương cao ngọn cờ “hướng tới con người” (dĩ nhân vi trung). Nó nghiên cứu ngôn ngữ trong mối quan hệ với con người. Đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ tự nhiên của con người với tư cách là một bộ phận cấu thành của nhận thức.
(2) Ngôn ngữ phản ánh mối tương quan giữa những nhân tố tâm lí, giao tiếp, chức năng và văn hóa. Nhiệm vụ của ngôn ngữ học tri nhận được cụ thể hóa bằng những vấn đề sau đây: (1) Nghiên cứu các quá trình tạo sinh và hiểu ngôn ngữ tự nhiên (2) Nghiên cứu vấn đề phạm trù hóa ngôn ngữ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (3) Nghiên cứu khái quát vấn đề ý niệm và ý niệm hóa thế giới (4) Nghiên cứu các siêu phạm trù ngữ nghĩa tri nhận (5) Nghiên cứu những ý niệm cảm xúc của con người (6) Nghiên cứu ý niệm con người với bộ nhị nguyên xác/hồn (7) Nghiên cứu các quan hệ ẩn dụ tri nhận trong ngôn ngữ Tóm lại, ngôn ngữ học tri nhận xuất phát từ quan điểm mới về ngôn ngữ học cho rằng không thể phân tách ngôn ngữ với tri nhận, ngôn ngữ tự nhiên là kết quả của hoạt động trí tuệ, năng lực của con người, đồng thời là một bộ phận cấu thành nên tri nhận của nhân loại. Ngôn ngữ học tri nhận coi ngôn ngữ là một hoạt động tri nhận, với xuất phát điểm là tri nhận để từ đó nghiên cứu hình thức, ý nghĩa của ngôn ngữ cũng như quy luật của nó, “là khoa học nghiên cứu ngôn ngữ dựa trên phương thức mà chúng ta trải nghiệm về thế giới và cách chúng ta cảm giác và ý niệm hóa về thế giới” (F. Như vậy, có thể thấy, ngôn ngữ học tri nhận là hướng nghiên cứu ngôn ngữ hoàn toàn mới nhưng cũng đã đạt được nhiều thành tựu trong việc lí giải những bí ẩn của ngôn ngữ.
Phạm trù và phạm trù hóa Phạm trù và phạm trù hóa chính là những khái niệm trung tâm của ngôn ngữ, là “thứ mà được ưu tiên trên hết tất thảy các thứ khác” (M. Ellis) khi nghiên cứu ngôn ngữ. Cho đến nay đã tồn tại hai cách tiếp cận vấn đề phạm trù và phạm trù hóa: Theo cách tiếp cận truyền thống, đứng đầu là Aristotle, sau được phát triển bởi Jakobson, Fant và Helle (1951), Chomsky và Helle (1968), F.Saussure (1964), khi nghiên cứu vấn đề phạm trù đã phân biệt bản chất của một vật đối với các biến thể của nó. Theo đó, bản chất là thành phần cốt lõi để tạo nên một vật nào đó: “bản chất là tất cả các phần nội tại trong sự vật được tìm hiểu và biểu thị không thể chia nhỏ được, và phá hủy chúng sẽ gây ra sự phá hủy toàn bộ”; còn biến thể là cách thành tố phụ, không giữ vai trò quyết định trong việc tạo nên một vật nào đó “Biến thể là cái áp dụng và nói rõ sự thực cho một số thứ nhưng không cần thiết cũng như không thường xuyên”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lí thuyết này được ứng dụng trong rất nhiều công trình như Kats và Foder (1963), Nida (1975)… Trần Văn Cơ trong “Ngôn ngữ học tri nhận” sau khi dựa vào sự phát triển của lịch sử nghiên cứu vấn đề phạm trù đã chỉ ra rằng: “Phạm trù là khái niệm chung nhất và nền tảng nhất phản ánh những thuộc tính và những quan hệ cơ bản và phổ biến của các hiện tượng của hiện thực và nhận thức. Phạm trù là kết quả của sự khái quát hóa sự phát triển lịch sử của nhận thức và của thực tiễn xã hội” [4, tr. Không chỉ trong khoa học chúng ta mới dùng đến khái niệm phạm trù. Trong đời sống thường nhật con người luôn luôn phải động chạm đến phạm trù, bởi lẽ con người suy nghĩ bằng phạm trù.
Theo các nhà ngôn ngữ học tri nhận, thế giới xung quanh ta bao gồm vô số sự vật và hiện tượng mà con người phải nhận diện, phân loại và đặt tên cho chúng; điều này không phải lúc nào cũng dễ dàng. Sự phân loại này là một quá trình tinh thần phức tạp thường được gọi là “sự phạm trù hóa” mà sản phẩm của nó là “các phạm trù tri nhận” hay các “ý niệm”. Quá trình phạm trù hóa có mục đích tập hợp những hiện tượng giống nhau về mặt nào đó thành những lớp lớn hơn. Vậy theo quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận, phạm trù là một trong những hình thái nhận thức của tư duy con người cho phép khái quát hóa kinh nghiệm của nó và việc phân loại nó.
Phạm trù và phạm trù hóa là những khái niệm trung tâm của ngôn ngữ học tri nhận.