Chương 1: Khái niệm cái kì ảo và những tiền đề xuất hiện yếu tố kì ảotrong tiểu thuyết Hồ Anh Thái. Chương 2: Yếu tố kì ảo trong thế giới hình tượng tiểu thuyết Hồ Anh Thái Chương 3: Yếu tố kì ảo trong kết cấu và ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Anh Thái 12 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái CHƢƠNG 1. KHÁI NIỆM CÁI KÌ ẢO VÀ TIỀN ĐỀ XUẤT HIỆN YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 1. Khái niệm cái kì ảo Từ xa xưa, khi con người gắn bó và hòa mình vào thế giới tự nhiên, yếu tố kỳ ảo đã xuất hiện và “ẩn náu” trong những mối quan hệ tương tác.
Từ những sáng tác thuở bình minh thể hiện niềm tin ngây thơ vào vào sự linh thiêng, huyền bí của vũ trụ, vào sức mạnh của những thế lực siêu nhiên, các vị thần…hay những sùng tín trên con đường hành hương về miền đất thánh, sự sợ hãi trước ác quỷ, yêu ma…con người đã dần có ý thức hơn về cái kì ảo trong cuộc sống và trong văn học. Yếu tố kì ảo đã trở thành một công cụ quyền năng, có lúc đã trở thành thủ pháp, hay niềm tin giúp con người giải quyết những hữu hạn về nhận thức, về cái bất khả giải. Trải qua thời gian, cho đến hôm nay, khi con người có khả năng tri nhận hầu hết nhiều sự vật, hiện tượng, yếu tố kì ảo vẫn không mất đi, nó luôn tồn tại trong các tác phẩm văn học như là cứu cánh cho khát vọng khám phá nhận thức thế giới, cho sự hoang mang trước cuộc sống hiện đại bộn bề. Vậy cái kì ảo là gì?Đây vẫn là một khái niệm được giải thích khá nhiều trong các loại Từ điển cũng như đặc biệt hấp dẫn giới nghiên cứu phê bình văn học.
Năm 1963, Hiệp hội “Những người nghiên cứu văn học” đã được thành lập tại Bruxenlles (Bỉ), với mục đích hợp tác nghiên cứu và công bố các phát hiện liên quan đến vấn đề này. Vì thế các công trình nghiên cứu về cái kì ảo cũng đã ra đời. Việc chuyển dịch thuật ngữ “Le Fantastique” (tiếng Pháp) sang tiếng Việt có nhiều cách gọi khác nhau, điều này cũng cho thấy sự đa dạng và phong phú trong cách nhìn nhận một vấn đề. Trong đề tài này, chúng tôi dựa trên cách gọi và dịch của Lê Nguyên Cẩn là “cái kì ảo”.
Khái niệm về cái kì ảo được trình bày trong nhiều Từ điển thuật ngữ và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Từ điển Tiếng Việt cho rằng kì ảo 13 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái là “kì lạ, tựa như không có thật mà chỉ có trong tưởng tượng” [57, tr. Khái niệm này mới dừng lại ở việc định nghĩa cái kì ảo một cách chung chung, chưa lột tả hết bản chất của cái kì ảo. Từ điển Hán Việt từ nguyên chiết tự từng chữ một cách khá chi tiết: “Kì”: (8 nét) có nghĩa là lạ lùng khác thường, bất ngờ.
“Ảo”: Không thực. Sự kết hợp của hai yếu tố trên thành từ “kì ảo” mang ý nghĩa “có một vẻ lạ lùng, không thực, bí ẩn” [37, tr. Còn Lê Nguyên Cẩn trong cuốn chuyên luận “Cái kì ảo trong tác phẩm của Balzac” đã đưa ra nhận định dựa trên sự tổng hợp các ý kiến trên, tác giả đã đưa ra kết luận rất xác đáng về khái niệm cái kì ảo: “Cái kì ảo là một phạm trù tư duy nghệ thuật. Nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng và được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên khác lạ, phi thường, độc đáo… Nó có mặt trong văn học dân gian, văn học viết qua các thời đại.
Nó tồn tại trên trục thực - ảo, và tồn tại độc lập, không hòa tan vào các dạng thức khác của trí tưởng tượng” [9, tr. Ngoài ra đáng chú ý là sự quan tâm của nhà văn Ngô Tự Lập về sự xuất hiện trở lại của “thể loại” truyện ma, truyện kỳ ảo trong văn học sau 1975. Tác giả đã khá dụng công trong quá trình phân biệt “ truyện ma, truyện kỳ ảo và truyện truyền kỳ” để cuối cùng đọng lại ở một quan niệm về cái kỳ ảo trong chuyên luận “Những đường bay của mê lộ”: “Kì ảo đó chính là mê lộ nghệ thuật và cũng như trong lĩnh vực khác, nó xuất hiện ở mọi nơi khi trật tự đã trở nên bó buộc vừa đáng ghét vừa đáng sợ và tính hợp lý của trật tự ấy đã trở thành câu hỏi. Tuy nhiên những thiết chế văn minh càng chặt chẽ, càng ráo riết thì sự xuất hiện của nó cùng kịch tính như những gì chứng kiến ở phương Tây” [44, tr.
Tất nhiên đây là “cái kì ảo” trong “văn học bác học” còn kì ảo của văn học dân gian là sản phẩm của trí tưởng tượng hồn nhiên ngây thơ của nhân dân lao động trước những điều bất khả tri, bất khả giải của đời sống tự nhiên và xã hội. Cái kì ảo theo quan niệm của Ngô Tự Lập là sự 14 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái “vô tận, hỗn loạn và vĩnh cửu” của nghệ thuật, được xem xét trong quan hệ đối nghịch với quy luật tự nhiên, thông thường của xã hội. Lê Nguyên Long cũng là học giả quan tâm nhiều tới khái niệm cái kì ảo.Theo nhà nghiên cứu này: “Về mặt từ nguyên học, chữ “fantastic” (tiếng Pháp “fantastique”, tiếng Latin “fantasticus”), xuất hiện trong tiếng Anh trung cổ thế kỷ XIV, vốn có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp phantastikos có nghĩa là “tạo ra những hình ảnh thuộc về tinh thần”, chữ phantazein có nghĩa là “xuất hiện trong tâm trí” [49, tr. Tiếp đó, tác giả dẫn ý kiến của Allienne Backer trong bài giới thiệu tuyển tập nghiên cứu về cái kì ảo trong hội nghị thường niên lần thứ 15 tổ chức tại Florida của Hiệp hội cái kỳ ảo nghệ thuật quốc tế thì lý thuyết về cái kì ảo phải đến tận thế kỷ XIX mới hình thành do người Pháp dịch tác phẩm của nhà văn Đức Hoffmann vào năm 1828.
Trong khi Hoffmann cho rằng tác phẩm của mình là hoàn toàn hư ảo: fantasy, thì do các dịch của Contes: fantastique, đã định hình một thể loại văn học. Trước đó, Joseph Addison (1672 - 1791) trên tờ Spectactor năm 1712 đã cho đăng Những khoái cảm của sự tưởng tượng đề cập đến “lối viết theo kiểu truyện cổ tích thần kì, tức là những sáng tác hiện đại viết theo cách thức bắt chước những câu chuyện cổ tích và những khúc ballad có tính chất siêu nhiên cổ xưa” đã giúp cho thuật ngữ fantastic “tạo ra một loại khoái cảm về nỗi sợ hãi trong tâm trí độc giả và làm thỏa mãn trí tưởng tượng của độc giả bởi cái lạ lùng và tính chất khác thường của những con người được miêu tả trong đó” [49, tr. Như vậy, cái kì ảo là một sản phẩm của trí tưởng tượng được biểu hiện theo một logic riêng, khác thường trong văn học từ cổ chí kim. Điều này hẳn không tránh khỏi cảm nhận thuật ngữ này quá rộng và nằm vào hướng tứ nhất trong chỉ trích của Lê Nguyên Long khi phê phán Marshall B.
Tymm, tác giả công trình Fantasy literature: A core Collection and refernce guide đã chia 15 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái thể loại này thành fantasy cấp cao và fantasy cấp thấp. Fantasy cấp thấp là sự cùng tồn tại của cái lý tính và phi lý tính; fantasy cấp cao bao gồm kiểu huyền thoại và truyện thần tiênHóa thân (Kafka) và Kinh thánh. Nhà nghiên cứu cho rằng: “Thực ra những hình thức mà Marshall B. Tymm gọi là fantasy cao cấp đó chỉ có tư cách như là cội nguồn và tiêu đề cho một sự thay đổi về chất dẫn đến sự ra đời của cái kì ảo thực thụ trong kỷ nguyên hiện đại khi có sự vươn lên thống trị của lý tính và các tiến bộ khoa học kỹ thuật cho phép con người thôi tin vào các phép màu huyền diệu, còn các nhà văn thì sáng tạo nên những chuyện thần kì quái đản chỉ vì những mục tiêu thuần túy nghệ thuật của mình” [49,tr.
Xung quanh khái niệm kì ảo của các học giả trong nước, khái niệm cái kì ảo được các học giả nước ngoài thảo luận nhiều, nhưng tập trung nhất vẫn là thông qua ý kiến của Todorov từ những năm 1970 trong công trình Dẫn luận về văn chương kì ảo. Theo ông, cái kì ảo là “sự kiện không thể giải thích được bằng những quy luật của chính cái thế giới quen thuộc này (…) người cảm nhận sự kiện phải lựa chọn một trong hai giải pháp: hoặc đây chỉ là ảo ảnh của giác quan, một sản phẩm của trí tưởng tượng và những quy luật của thế giới vẫn vậy; hoặc quả thật sự kiện đã diễn ra, nó là một bộ phận củ toàn bộ thực tế, nhưng bây giờ thực tế ấy lại được điều hành bởi những quy luật mà chúng ta không biết.Cái kì ảo chiếm lĩnh thời gian của sự mơ hồ ấy: tới khi chọn lấy một trong hai giải đáp, ta đã rời bỏ cái kì ảo để đi vào một thể loại cận kề, cái lạ hoặc cái thần tiên. Cái kì ảo đó là sự lưỡng lự cảm nhận bởi một con người chỉ biết có các quy luật tự nhiên, đối diện với một hiện tượng bên ngoài mang tính siêu nhiên” [95, tr. Todorov xác định sự lưỡng lự của độc giả là điều kiện thứ nhất của cái kì ảo, sau đó thứ hai là độc giả hóa thân và đồng nhất với nhân vật lưỡng lự, cuối cùng là phải tồn tại một lối đọc không theo lối thơ hoặc ngụ ngôn.
Như 16 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái vậy, văn học kì ảo hay cái kì ảo muốn đạt chân giá trị của nó thì phải được duy trì để không thoái hóa thành chuyện đời thường hay thần thoại, ngụ ngôn. Điều đó có nghĩa là cái kì ảo nằm trong một độ căng nhất định mà vị thế của nó không phải không bấp bênh, nhưng Todorov chấp nhận điều đó. Có thể thấy ý kiến của Todorov khá hẹp, chủ yếu trong văn học cận đại, chính xác hơn là khi ý thức về cái kì ảo đã được định hình và người ta buộc phải chấp nhận yêu cầu khá kiêu kì của cái kì ảo đặt ra cho sự tồn tại của mình.
