CHƯƠNG I: CÂY SEN VÀ ỨNG DỤNG TRONG Y HỌC VÀ ẢM THỰC VIỆT L1 Giới thiệu khái quát về cây sen Tổng hợp từ các bài viết Kết quả nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học của giống hoa sen Tây Ho (đăng trên trang web pgrvietnam.vn), Dan điểm sinh học và môi trường sống của sen (đăng trên trang web cenres. vn) thi hoa sen có tên khoa học là Nelumbonaceae, thuộc loài túc thảo, môi trường sống tự nhiên của hoa sen ở vùng đầm lầy, ao, hồ nông hoặc ở vùng sâu ngập nước. Theo các nhà khoa học, sen đã có mặt trên trái đất khoảng từ gần 100 triệu năm trước. Đây là một loại cây thủy sinh sống lâu năm.Trong thời kỳ cỗ đại nó đã từng là loại cây mọc phổ biến dọc theo bờ sông Nin ở Ai Cập cùng với một loài hoa súng có quan hệ họ hàng gần gũi có tên gọi là “hoa sen xanh linh thiêng sông Nin” (Nymphaea caerulea).
Người Ai Cập cỗ đại sùng kính hoa sen và sử dụng nó trong các nghi thức tế lễ. Từ Ai Cập nó đã được đem đến Assyria và sau đó được trồng rộng rãi khắp các vùng Ba Tư, Ấn Độ và Trung Quốc. Cây sen cũng có thể là loài cây bản địa ở khu vực Đông Dương, nhưng ở đây có sự nghi van về điều này. Năm 1787, lần đầu tiên nó được đưa tới Tây Âu như một loài hoa súng dưới sự bảo trợ của Joseph Banks và có thể thấy được trong các vườn thực vật hiện nay mà ở đó có sự cung cấp nhiệt.
Ngày nay nó là hiếm hoặc đã tuyệt chủng tại Châu Phi nhưng lại phát triển mạnh ở miền nam Châu Á và Australia. Nó là quốc hoa của An Độ Sen là loài thực vật thủy sinh, rễ, thân, cuốn lá đều nằm dưới mặt nước, chỉ có phiến lá nằm ngay mặt nước và cuốn hoa vươn khỏi mặt nước. Thân: Thân sen là thân ngầm dạng củ mọc trong bùn, còn được gọi là củ sen. Củ có hình thuôn dài, thịt củ màu trắng, ăn được, có nhiều ngăn trống xếp theo vòng đồng tâm với trục củ.
Ré: Rễ mọc từ củ sen hoặc từ đốt rễ, có nhiều nhánh mọc lan tỏa trong bùn. Lá: Gồm có cuốn lá hình trụ mọc từ thân ngầm, có nhiều gai, nằm trong nước. Phiến lá to hình tròn đường kính 30-60 cm, góc lõm, mọc vươn khỏi mặt nước. 11 Hoa: Hoa thường mọc trên các thân to và nhô cao vài mươi cm phía trên mặt nước.
Có nhiều giống sen được trồng, với màu hoa dao động từ màu trắng như tuyết tới màu vàng hay hồng nhạt. Quả: Là gương sen xốp, có 10-20 hạt đính trong thịt quả, quả nhô khỏi mặt nước. Hat: Hình thuôn ngắn, kích thước 10x 15 cm. Thân rễ của sen hồng mọc trong các lớp bùn trong ao hay sông, hồ còn các lá thì nổi ngay trên mặt nước.
Các thân già có nhiều gai nhỏ. Hoa thường mọc trên các thân to và nhô cao vài cm phía trên mặt nước. Thông thường sen có thé cao tới 1,5 m và có thé phát triển các thân rễ bò theo chiều ngang tới 3 m, một vài nguồn chưa kiểm chứng được cho biết nó có thé cao tới trên 5 m. Lá to với đường kính tới 60 cm, trong khi các bông hoa to nhất có thể có đường kính tới 20 em.
Có nhiều giống sen được trồng, với màu hoa dao động từ màu trắng như tuyết tới màu vàng hay hồng nhạt. Nó có thể chịu được rét tới khu vực 5 theo phân loại của USDA. Loài cây này có thé trồng bang hạt hay thân rễ. Ở Việt Nam cây sen được trồng trong ao hồ khắp cả nước.
Hoa sen rất thích hợp với môi trường có khí hậu nhiệt đới như nước ta. Từ Bắc vào Nam, nó có mặt khắp mọi nơi, gần gũi và thân thiết với mọi người như cây tre, cây đa. Nếu ở miền Bắc, hoa sen chỉ nở vào mùa hè, thì ở hầu khắp miền Nam quanh năm đâu đâu cũng thấy sen khoe sắc thắm. Ở Nam Bộ cây sen địa phương còn mọc hoang ở nhiều nơi thuộc vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên.
Mặc dù sinh ra trung bùn lầy nhưng hoa sen không bị ô nhiễm, sen có tính thanh lọc, bởi vậy những nơi mà sen sống thì nước luôn trong. Sen có sức sống mạnh mẽ, hat sen có thé đợi trong một khoảng thời gian rất dài dé chờ đợi cơ hội nay mam. Sen có mùi hương đặc trưng dịu và mát, sen có thân thẳng, lá và hoa vượt qua tang bùn và nước dày tới khi gặp được không gian khoáng đãng thì mới phát triển lá và nở hoa. Chính bởi những đặc tính mà chỉ có ở sen mà sen luôn chiếm vị trí quan trọng trong văn hóa của con người Việt.
Sen trong am thực và y học Việt Am thực và y học Việt là những tinh hoa của người Việt, là nét văn hóa tự nhiên được hình thành trong cuộc sống của người Việt. Đó không chỉ đơn thuần là 12 mm nét văn hóa vật chấ t mà đó còn là nét tỉn h túy tro ng văn hóa tỉn h thầ n, tro ng văn hóa ẩm thực và trong y hoc còn hàm chứa những phong tục, đạo lý, phép tắc, những phương tiện dé đánh giá phẩm chất của con người cũng như trình độ văn hóa của họ. Sen là nguyên liệu vừa gân gũi vừa độc đáo được sử dụng trong âm thực và y học Việt. Sen góp phần tạo ra những hương vị đậm đà, tỉnh túy và thanh tao đủ các phong vị mặn ngọt khác nhau của từng vùng miền an chứa trong các món ăn Việt, tạo nên tinh hoa trong âm thực Việt.
Ngoài ra, sen còn được ứng dụng như một nguyên liệu quý và dân giã trong các bài thuốc của người Việt bởi các bộ phận của sen có rất nhiều có công dụng tốt trong việc cải thiện sức khỏe và trị bệnh.Sen trong y học Việt Trong y học cé truyền, cha ông ta đã thấy được những công dụng tài tình của sen - một loại cây dân dã và sống ở khắp các vùng miền Việt Nam. Trong thế giới thảo dược, ít có loài cây nào mà các bộ phận đều là những vị thuốc quý như cây sen. Tổng hợp từ bài viết Cay sen-cây thuốc (đăng trên trang web ykhoa.net) thì mọi bộ phận của sen từ lá, thân, ngó, hạt,. đều có công dụng chữa bệnh khác nhau.
Trong Đông y truyền thống thì /4 sen hay còn có tên gọi khác là hà diệp, có vi đắng chát, có tính bình. Những bài thuốc dân gian từ lá sen tươi thường có tác dụng trị các bệnh cảm nắng, say nang, đau bụng tiêu chảy. Con lá sen khô, hoặc đã thiêu tồn tính, dùng để chữa các chứng xuất huyết. Theo như kết quả từ trung tâm nghiên cứu ứng dụng của Học viện Quân y về công dụng của lá sen (Bài đăng trên trang web hocvienquany.vn) thì lá sen có đến 15 alcaloid và chiếm 0,21 - 0,51%, chất chính là nuciferin (0,15%); ngoài ra còn có acid hữu cơ, tanin, vitamin C, có công dụng an thần, chống co thắt cơ trơn, chống choáng phản vệ, ức chế loạn nhịp tim.
Tác dụng an thần của lá sen mạnh hơn tâm (tim) sen, có tác dụng kéo dài giấc ngủ. Về sau này, khi mà bệnh béo phì trở nên phổ biến, thì lá sen được sử dụng rất hiệu quả để chống lại căn bệnh này. Lá sen phối hợp với các vị thuốc sơn tra, hà thủ ô và thảo quyết minh (hạt muỗồng) pha trà uống thường xuyên sẽ có tác dụng giảm cholesterol cùng các tác nhân gây béo phì. Cánh hoa sen: có mùi thơm và được sử dụng nhiều trong thâm mỹ và thư giãn.
Vò nhẹ cánh sen, thả vào bôn nước tăm rôi ngâm mình trong đó. Hương thơm 13 dịu nhẹ của cánh sen giúp thư giãn tỉnh thần. Còn tỉnh dầu từ cánh sen (nhất là cánh sen trắ ng) có thể lấy đi các tế bà o chế t trê n da và lưu th ôn g khí huy ết. Hat sen: theo tài liệu cô thì hạt sen (liên nhục) vị ngọt, sáp (làm cho chặt lại, kin lại), tính bình (không nóng, không lạnh), có tác dụng chữa di tinh, mộng tinh, ia chảy, mắt ngủ, chậm tiêu, day bụng, ăn kém, chữa khát do sốt cao, mat nước.
Hạt sen là vị thuốc quý, có tác dụng bé dưỡng lại an thần, đặc biệt dùng để trị các chứng tiêu chảy kéo dài, suy dinh dưỡng. Hạt sen có tác dụng tăng cường tì vị, bảo đảm dinh dưỡng cho toàn thân, điều hòa sự thu nạp thức ăn, tiểu đục và một số bệnh phụ nữ. Hạt sen có chứa các chất dinh dưỡng như: tinh bột, chất đường, protein, chất béo, canxi, phốt pho, sắt. là thức ăn bé dưỡng tâm, ích thận, kiện tỳ, những người lao động tri óc quá căng thang, tâm thần bat én, hay sợ sệt, hay quên nên ăn.
Vua chúa ngày trước đặc biệt thích sen, đặc biệt ở Huế, vùng đất nổi tiếng về sen. Trong cung vua, phủ chúa thường nấu chè hạt sen để đãi khách. Hạt sen phải là hạt của giống sen hồ Tịnh Tâm. Tâm sen: là tìm của hạt sen còn gọi là Liên tử tâm.
Tên khoa học Embryo Nelumbinis. Tên vị thuốc là Liên tâm. Bộ phận dùng làm thuốc là Tâm của hạt sen. Tâm sen nằm trong các hạt sen cũng được sử dụng trong y học truyền thống châu Á như là một loại thuốc có tác dụng an thần và thanh nhiệt.
Tâm sen có chứa Alcaloid, flavonoid, acid amin. Các kết quả nghiên cứu khoa học cho thấy tim sen (mam) nằm giữa hat sen có vị đăng tính hàn, tác dụng thanh tâm khử phiền, chỉ huyết sáp tỉnh. Dùng làm thuốc được ghi trong sách “Thực tính bản thảo” (đời cuối nhà Đường). Tâm sen có tác dụng hạ huyết áp thông qua cơ chế làm giãn cơ trơn thành mạch máu và giảm trợ lực huyết quản, phòng chống rối loạn nhịp tim, ức chế quá trình ngưng tập tiểu cầu, chống oxy hoá, cải thiện tinh trạng thiếu máu cơ tim nhờ khả năng làm giãn thành mạch máu, giảm lượng tiêu thụ oxy của cơ tim và cải thiện lưu lượng tuần hoàn động mạch vành.
Đặc biệt, tâm sen là phương thuốc dân gian hữu hiệu để chữa chứng mất ngủ. Đối với những trường hợp đêm ngủ không yên giấc, kèm các triệu chứng bồn chén, but rit không yên, lòng bàn tay và ban chân nóng, họng khô, miệng khát, vã mồ hôi 14 trộm., y học cổ truyền gọi là tâm âm hư. Các vị thuốc có tác dụng làm mát tâm như tâm sen rất tốt cho những bệnh nhân này, giúp họ có được giấc ngủ ngon.