Chương 1. Phong cách nghệ thuật và những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành phong cách Nguyễn Ngọc Tư. Sự vận động trong phong cách truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư nhìn từ phương diện nội dung. Sự vận động trong phong cách truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư nhìn từ phương diện nghệ thuật tự sự.
PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH PHONG CÁCH NGUYỄN NGỌC TƯ 1. PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT 1. Khái niệm phong cách nghệ thuật Phong cách nghệ thuật là một khái niệm quan trọng trong đời sống văn học. Phong cách là một phạm trù rộng, có phong cách thời đại, phong cách của trào lưu, phong cách dân tộc và phong cách cá nhân tác giả.
Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi tập trung vào phong cách nghệ thuật nhà văn. Đây không phải là một khái niệm xa lạ, có rất nhiều nhà nghiên cứu đã định nghĩa phong cách từ nhiều góc độ. Người xưa thường nói: “Văn ư kỳ nhân”. Buffon, nhà văn Pháp, cũng đã nói rằng: “Phong cách chính là người”.
Còn nữ văn sĩ Pháp Elsa Trisolet lại cho rằng: “Nhà văn là người cho máu”. Ở Việt Nam, Hàn Mặc Tử cũng nói: “Người thơ phong vận như thơ ấy”… Từ những quan niệm ấy, có thể hiểu phong cách là cá tính , là cái tôi cá thể riêng biệt của chính nhà văn được biểu đạt trong tác phẩm. Timofeep cho rằng: “Phong cách là sự thống nhất của tất cả những yếu tố trong tác phẩm kể từ kết cấu của toàn bộ đến từng định ngữ riêng biệt”. Lại Nguyên Ân trong Từ điển văn học đã định nghĩa như sau: Phong cách là “khái niệm chỉ những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó” [2,1472].
Phan Ngọc cũng đã khẳng định : “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm, hay một tác giả” [31,31]. Theo Từ 11 điển thuật ngữ văn học: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” [35,212]. Ngoài ra, “trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật đem lại cho tác phẩm, một tính chỉnh thể có thể cảm nhận được, một giọng điệu và một sắc thái thống nhất” [35,212]. Những định nghĩa của Timofeep, Lại Nguyên Ân, Phan Ngọc hay định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn học đều gặp gỡ ở chỗ xem phong cách là một hệ thống, mang tính chỉnh thể.
Chỉnh thể này bao gồm nhiều yếu tố, thuộc nhiều cấp độ từ cách nhìn đến các phương thức biểu hiện, tồn tại trong mối quan hệ mật thiết, xuyên thấm vào nhau không thể tách rời. Dù nội dung có phong phú và hình thức nghệ thuật có đa dạng đến đâu, chúng vẫn có tính thống nhất. Tính thống nhất này giúp người đọc có thể từ một yếu tố nhỏ mà nhận diện được cả tác phẩm và xác định được cây bút sáng tạo ra nó. Không phải mọi nhà văn đều có phong cách nghệ thuật mà chỉ có những nhà văn ưu tú mới khắc họa được cái tạng riêng, mới ghi dấu được cái giọng riêng của mình vào tiến trình vận động không ngừng chảy trôi của văn học.
Chỉ cần cầm bút, nhà văn nào cũng có đặc điểm sáng tác, nhưng phong cách chỉ có ở những nhà văn thật sự có tài. “Chỉ có những nhà văn có đủ tài năng, có bản lĩnh mới có phong cách riêng độc đáo. Cái nét riêng ấy thể hiện ở nhiều tác phẩm của nhà văn làm ta có thể nhận ra sự khác nhau (giữa các nhà văn)…” [35,213]. Cũng cần thấy rằng, phong cách là cái mới lạ, riêng biệt nhưng phải là nét riêng độc đáo mang phẩm chất thẩm mỹ, có giá trị nghệ thuật chứ không phải là sự lập dị, cố tình làm cho khác người một cách vô nghĩa.
Đúng như ý 12 kiến của Hoàng Ngọc Hiến: “Trong lĩnh vực văn nghệ, dẫu đổi mới thế nào, đổi mới đến đâu đi nữa thì cũng không thể ra ngoài “quy luật cái đẹp”, ra ngoài “sự thật” và “nhân bản” là những quy luật cơ bản, vĩnh cửu của văn học nghệ thuật” [42,103]. Như vậy, phong cách nghệ thuật là một khái niệm phức tạp. Việc đi đến một khái niệm thống nhất, toàn diện về phong cách nghệ thuật không phải là dễ. Trên cơ sở kế thừa và tổng hợp các thành tựu nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi có thể đưa ra một cách hiểu phong cách như sau: Phong cách nghệ thuật của nhà văn là một hệ thống những đặc điểm độc đáo có phẩm chất thẩm mỹ trong cái nhìn và cách thể hiện đời sống, con người, là yếu tố tương đối bền vững xuyên suốt các sáng tác của những nhà văn ưu tú, in đậm dấu ấn cá nhân của nhà văn, tạo nên diện mạo riêng của nhà văn đó.
Những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành phong cách nhà văn Phong cách nghệ thuật của một nhà văn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, cả khách quan lẫn chủ quan. Trong đó, cá tính con người nhà văn là yếu tố có vai trò rất quan trọng. Nữ văn sĩ Pháp Elsa Trisolet cho rằng: “Nhà văn là người cho máu”. Từ điển thuật ngữ văn học cũng khẳng định: “Ngoài thế giới quan, những phương diện tinh thần khác như tâm lí, khí chất, cá tính đều có ảnh hưởng quyết định đến sự hình thành phong cách của nhà văn” [35,213].
Có nghĩa rằng, những gì thuộc về chủ quan con người nhà văn như cá tính, khí chất, tình cảm,…đều có tác động sâu sắc đến sự hình thành phong cách nghệ thuật. Con người tác giả trong đời thực và trong văn chương không hẳn trùng khít nhau song đa phần người thế nào thì văn thế ấy. Những tiếng cười trào phúng của Nguyễn Công Hoan có nguồn gốc từ cái cười của một Nguyễn Công Hoan trong đời thực “chẳng mấy khi cười mỉm, anh đã cười thì 13 cười thành tiếng…Cái cười thành thật thể hiện tâm trạng thật của mình, hồn nhiên, không xã giao, không điệu bộ” [42,111]. Cái ngông hay phong cách tài hoa, uyên bác trong văn Nguyễn Tuân cũng bắt nguồn từ nhu cầu chơi ngông với thiên hạ của một trí thức bất mãn trước thời cuộc, dùng cái tài hoa, uyên bác hơn đời của mình chống trả lại mọi phép tắc; chẳng phải cả cái gọi là chủ nghĩa xê dịch cũng có căn nguyên từ cái máu giang hồ xê dịch của Nguyễn Tuân đấy sao? Cũng không phải ngẫu nhiên mà danh xưng “nhà văn của những người cùng khổ” được gán cho Nguyên Hồng.
Nguyễn Đăng Mạnh lý giải: “Nguyên Hồng là con người rất dễ xúc động, dễ khóc. Ai từng tiếp xúc với Nguyên Hồng đều thấy như thế. Khóc khi nhắc đến nỗi khổ của con người trong xã hội cũ…Khóc cả khi kể lại nỗi bất hạnh của những nhân vật do chính mình sáng tạo ra” [28, 160-161]. Nói tóm lại, bản chất con người, cá tính của nhà văn trong đời thực có vai trò quan trọng đối với sự hình thành phong cách.
Tuy nhiên, không thể đồng nhất với phong cách nghệ thuật của nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Bên cạnh yếu tố con người chủ quan, những yếu tố khách quan như môi trường sống, bối cảnh thời đại, văn hóa dân tộc cũng chứng tỏ ảnh hưởng của nó lên phong cách của nhà văn. “Vì tạo ra phong cách, ngoài thế giới quan, còn rất nhiều nhân tố khác, như truyền thống gia đình, hoàn cảnh sống, môi trường sống thiên nhiên, môi trường văn hóa,… Những động tác ấy, những thói quen ấy không dễ gì thay đổi. Có ảnh hưởng lớn đến phong cách của một nhà văn thường lại là những ấn tượng của ông ta về môi trường sống của mình từ tuổi ấu thơ” [26,9].
Xuân Diệu đã thừa nhận ảnh hưởng sâu đậm của quê hương, gia đình đối với hồn thơ mình: “Cha đàng ngoài, mẹ ở đàng trong/ Hai phía đèo ngang: một mối tơ hồng./ Quê cha Hà Tĩnh đất hẹp khô rang/ Quê mẹ gió nồm thổi lên tươi mát…” (Cha đàng ngoài, mẹ ở đàng trong – Xuân Diệu). Chính ông tâm sự: “Biển Quy Nhơn có núi Phương Mai 14 ở phía bên trái và có hòn Cù Lao Xanh, những cái đó đã vào tâm hồn tôi từ thơ bé, nhất là khi tôi qua Gành Ráng sóng biển cứ vỗ vào bờ và nhịp điệu của biển vào trong thơ tôi” [37, 41-42]. Nguyễn Công Hoan sinh ra trong một gia đình quan lại khoa bảng thất thế. Từ nhỏ ông đã được nghe và thuộc rất nhiều câu thơ, câu đối và những giai thoại có tính chất trào lộng, châm biếm, đả kích tầng lớp quan lại.
Ông căm ghét xã hội thực dân nửa phong kiến, căm ghét bọn quan lại ôm chân đế quốc để mưu cầu phú quý. Ông nhìn đời như một sân khấu hề. Điều đó ảnh hưởng mạnh mẽ đến phong cách văn chương của ông sau này. Nguyễn Đăng Mạnh đã có những nhận xét rất đúng đắn về phong cách Nguyễn Công Hoan: “Phong cách Nguyễn Công Hoan không thiên về lối thâm trầm kín đáo.
Ông thích bốp chát, đánh vỗ ngay vào mặt đối phương. Tiếng cười đả kích của Nguyễn Công Hoan, vì thế thường là những đòn đơn giản mà ác liệt” [28,100]. Ngoài quê hương, gia đình, thời đại sống cũng là yếu tố có tác động quan trọng đến quá trình hình thành phong cách nhà văn. Theo Từ điển thuật ngữ văn học,“Phong cách của nhà văn cũng mang dấu ấn của dân tộc và thời đại” [35,213].
Dù có sáng tạo, có độc đáo thế nào, “mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời” (Tô Hoài). Suy cho cùng, nhà văn vẫn tồn tại trong một thời đại với hoàn cảnh lịch sử - xã hội nhất định và nhà văn “không có phép thần thông để vượt ra khỏi thế giới này”, điều quan trọng là “thế giới này trong con mắt nhà văn phải có một hình sắc riêng” (Hoài Thanh). Ta thấy những bức tranh xã hội rộng lớn và nhốn nháo trong tiểu thuyết Số đỏ, Giông tố hay những phóng sự Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô,. Ở đó, các nhân vật như bị ném vào một cái động bát nháo, hỗn loạn.