mở đầu của xuất bản vì số lượng phát hành là chỉ báo về nhu cầu của xã hội đối với xuất bản phẩm, nó thực hiện trọn vẹn mục đích của xuất bản, tạo động lực cho xuất bản để bắt đầu một chu trình xuất bản mới. Trong cơ chế bao cấp, phát hành chỉ là khâu nối tiếp, khâu kết thúc của xuất bản, phục vụ cho xuất bản, thụ động với xuất bản. Trong cơ chế thị trường, phát hành vừa là hoạt động kinh doanh thương mại, khâu tiêu thụ sản phẩm xuất bản, vừa là hoạt động truyền bá văn hóa. Thị trường, quy luật thị trường điều tiết phát hành.
Phát hành điều tiết trở lại biên tập, xuất bản. Bởi không giải quyết đầu ra, xuất bản cũng không tồn tại. Có cầu, có thỏa mãn được cầu thì cung mới tồn tại và phát triển. Phát hành không còn là người “ăn theo” của biên tập xuất bản.
Quá trình phát hành vừa là quá trình thực hiện giá trị xuất bản phẩm vừa là công việc tuyên truyền, phổ biến văn hóa, tạo ra nhiều nhu cầu văn hóa mới, mở rộng thị trường xuất bản. Phát hành xuất bản phẩm vừa tuân theo quy luật thị trường, vừa có vai trò điều tiết thị trường, xây dựng thị trường văn hóa lành mạnh, theo định hướng phát triển của xã hội. Tóm lại, Xuất bản là công việc đứng trung gian giữa tác giả với độc giả. Xuất bản thực hiện một chức năng gồm ba mặt là: Chức năng tri thức (văn hóa) để tuyển chọn, tham gia hoàn chỉnh tác phẩm văn hóa và phát hiện tài năng sáng tạo văn hóa tinh thần; chức năng mỹ thuật và kỹ thuật để thiết kế, đồ họa bản in, vật chất hóa các tác phẩm tinh thần thành các xuất bản phẩm; chức năng thương mại để lưu hành, tiêu thụ (bán) xuất bản phẩm cho những người có nhu cầu.
Xuất bản là hoạt động truyền bá xã hội. Nó không sáng tác ra tác phẩm mới, mà chọn lọc, sử dụng các tác phẩm đã có (hoặc sẽ có) để truyền bá, phổ biến. Ngày 16 nay, xuất bản còn chủ động tìm tới những tác giả đã thành danh, tác giả đang “ăn khách” để đặt hàng về những đề tài cụ thể, thậm chí xây dựng cả đề cương để tác giả viết theo khảo sát của công tác tiếp thị. Xuất bản là khâu nối tiếp, nâng cao các giá trị văn hóa, nhân rộng và mang chúng đến với quảng đại quần chúng trong xã hội.
Vì vậy, ở chừng mực nhất định, xuất bản còn góp phần định hướng xã hội, nhất là định hướng văn hóa đọc. Xuất bản là một tổ hợp hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần, là một quá trình nối tiếp, đồng bộ hoàn chỉnh, gồm ba khâu: biên tập, in (nhân bản) và phát hành các xuất bản phẩm trong xã hội. Trong thực tế hiện nay có hai cách hiểu về hoạt động xuất bản. Cách hiểu thông thường, theo nghĩa rộng, là cách hiểu khái quát vừa nêu, tức là tổng hợp các hoạt động gia công biên tập ở nhà xuất bản, in (nhân bản), phát hành xuất bản phẩm đến tay bạn đọc.
Cách thứ hai hiểu xuất bản theo nghĩa hẹp, đó là toàn bộ công việc của một nhà xuất bản nào đó, mà chủ yếu là chỉ hoạt động gia công biên tập trong nhà xuất bản. Ngược lại, cũng có những người hiểu sai về xuất bản, coi xuất bản là việc đưa in các tác phẩm, hay đánh đồng nhà xuất bản với nhà in. Các lĩnh vực của hoạt động xuất bản Xuất bản theo nghĩa đầy đủ là một quá trình hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa - tư tưởng thông qua việc sản xuất, phổ biến những xuất bản phẩm đến nhiều người. Đó là một quá trình hoạt động đồng bộ, hoàn chỉnh của ba khâu: biên tập, nhân bản và phát hành.
Xuất bản là một tổ hợp hoạt động phức tạp. “Làm công việc đứng trung gian giữa tác giả với độc giả, hoạt động xuất bản bảo đảm một chức năng ba mặt: chức năng kỹ thuật và mỹ thuật về thiết kế đồ họa bản in và thực hiện vật chất cho cuốn sách; chức năng thương mại để lưu hành, phổ cập và bán; chức năng tri thức để tuyển chọn sách, tham gia hoàn chỉnh tác phẩm và phát hiện tài năng”. 1 Bản chất của xuất bản phẩm là tác phẩm văn hóa tinh thần, bởi chính các giá trị văn hóa tạo nên giá trị sử dụng của xuất bản phẩm, giá trị sử dụng tinh thần, đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người. Trên phương diện này, xuất bản chính là một quá trình sáng tạo, truyền bá các giá trị văn hóa, mang tính chất văn hóa rõ rệt.
Mặt khác, xuất bản còn là quá trình thực hiện vật chất hóa các giá trị văn hóa tinh thần, 1 Michel Fragonard: Văn hóa thế kỷ XX: Từ điển lịch sử văn hóa, Nxb Chính trị quốc gia, H. 17 biến các tác phẩm văn hóa thành các vật phẩm để lưu giữ và truyền bá các giá trị văn hóa. Ở khía cạnh này, xuất bản phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, của nền sản xuất vật chất. Sản xuất xuất bản phẩm đòi hỏi phải có sự đầu tư, chi phí về vật chất, phải trao đổi, mua bán như hàng hóa trong nền kinh tế hàng hóa.
Đồng thời, xuất bản cũng có thể tạo ra lợi nhuận, đóng góp trực tiếp về kinh tế cho sự phát triển nền kinh tế. Về phương diện này, xuất bản thật sự là ngành kinh tế - kỹ thuật. Ngành kinh tế này nằm trong tổ hợp kinh tế truyền thông ngày càng có vai trò to lớn trong thời đại kinh tế tri thức. Như vậy, xuất bản vừa là quá trình sản xuất tinh thần (sản xuất, hoàn thiện tác phẩm tinh thần của những người biên tập ở các nhà xuất bản), vừa là sản xuất vật chất (khâu chế bản, nhân bản xuất bản phẩm), vừa là hoạt động thương mại để phân phối, truyền bá các xuất bản phẩm trong xã hội.
Quá trình hoạt động này gồm ba bộ phận cơ bản: biên tập, nhân bản, phát hành, có quan hệ hữu cơ, phụ thuộc, tác độngo0 và quyết định lẫn nhau. Tuy nhiên, mỗi bộ phận đó mang bản chất sáng tạo khác nhau, có tính chất nghề nghiệp khác nhau. Mỗi bộ phận đó là một lĩnh vực riêng bị chi phối bởi hai thuộc tính văn hóa và kinh tế. Biểu hiện tính chất văn hóa và tính chất kinh tế ở mỗi lĩnh vực của hoạt động xuất bản rất khác nhau.
Điều 1 của Luật Xuất bản năm 2004 của nước ta ghi rõ: “Hoạt động xuất bản bao gồm các lĩnh vực xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm”. Trong luật này, thuật ngữ xuất bản đã được dùng theo nghĩa hẹp để chỉ một bộ phận của hoạt động xuất bản diễn ra trong các nhà xuất bản là công tác biên tập. Do vậy, thể hiện chính xác hơn câu này phải viết là: Hoạt động xuất bản bao gồm các lĩnh vực biên tập, in và phát hành. Cả ba lĩnh vực này hợp lại thành một chỉnh thể mới đúng và đầy đủ nghĩa của khái niệm hoạt động xuất bản.
Xuất bản là một chỉnh thể hữu cơ các hoạt động ở cả góc độ sáng tạo, truyền bá văn hóa và góc độ kinh tế-kỹ thuật. - Quan hệ giữa biên tập, in và phát hành dưới góc độ sáng tạo văn hóa. Đời sổng văn hóa của xã hội bao gồm một tổng thể các hoạt động với các chức năng khác nhau do nhiều đơn vị xã hội thực hiện. Văn hóa theo nghĩa hẹp là một lĩnh vực hoạt động đầy sáng tạo của con người nhằm biến lý tưởng làm đẹp cuộc sống của mình thành hiện thực, biến sự sáng tạo độc đáo của cá nhân thành tài sản của xã hội, làm nền tảng tinh thần cho sự tồn tại và phát triển của xã hội.
18 Hoạt động xuất bản là bộ phận thiết yếu vì là công cụ để thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ cơ bản của văn hóa. Để làm được vai trò này trong đời sống văn hóa, các bộ phận của xuất bản phải gắn bó với nhau trong một chỉnh thể hữu cơ. Biên tập chính là công việc tổ chức sáng tạo, lựa chọn, khai thác các tác phẩm văn hóa tinh thần đã được các tác giả làm ra, phù hợp với yêu cầu truyền bá thông tin của xã hội. Biên tập không phải là sáng tác, nhưng là tiếp nối sự sáng tác, biến thành tựu sáng tác thành các tác phẩm hoàn chỉnh đáp ứng được yêu cầu truyền thông.
Biên tập cũng là quá trình đánh giá, thẩm định các tác phẩm mới sáng tạo, gia công sửa chữa để nâng cao giá trị của tác phẩm, làm cho nó phù hợp với nhu cầu, đặc điểm của đổi tượng truyền thông. Biên tập là hoạt động sáng tạo tinh thần, mang những đặc điểm và tuân theo quy luật sản xuất tinh thần. Kết quả của lao động biên tập là các tác phẩm văn hóa tinh thần có đủ giá trị và tiêu chuẩn để truyền bá. Bản thảo hoàn thiện là tác phẩm truyền thông chứa đựng các tác phẩm văn hóa tinh thần của tác giả và những sáng tạo tiếp nối của biên tập viên.
Nó là đứa con tinh thần không chỉ của tác giả mà còn của cả người biên tập xuất bản. Biên tập viên không những là người thiết kế mà còn là người thi công để tạo ra các giá trị văn hóa tinh thần của xuất bản phẩm. Chế bản, nhân bản (in) là công việc vật chất hóa các tác phẩm tinh thần, tạo cho chúng một dạng vật chất (cái vỏ) để truyền tải nhằm phổ biến, trao đổi rộng rãi trong xã hội. Chế bản là cố định lại các giá trị sáng tạo tinh thần của tác giả trong một dạng vật chất cụ thể (tờ báo, cuốn sách, băng đĩa nhạc hình, đĩa CD-ROM, ebook).
Nhân bản là dùng các biện pháp khoa học - công nghệ để biến một xuất bản phẩm từ một bản thành nhiều bản giống hệt nhau, để có thể truyền bá nhanh chóng cho nhiều người, phổ biển ở mọi nơi trong xã hội. Chế bản và nhân bản xuất bản phẩm là tiếp tục một quá trình sáng tạo văn hóa để tạo ra một sản phẩm văn hóa dưới dạng vật chất (vật phẩm văn hóa). Thiết kế tổng thể xuất bản phẩm là công việc sáng tạo nghệ thuật. Người họa sỹ đồ họa thiết kế xuất bản phẩm là việc sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật, “lâu đài trí tuệ” trong đó chứa đựng giá trị văn hóa tinh thần.
Người thiết kế, chế bản xuất bản phẩm tạo ra các tác phẩm có giá trị văn hóa độc lập. Các giá trị đó tôn vinh, nâng cao các tác phẩm văn hóa mà xuất bản phẩm truyền tải.