CHƯƠNG 1 1. Phân tích khái niệm hệ thống giáo dục? 2. Hãy phân tích khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân của Việt Nam hiện nay? 3. Phân tích đặc điểm chương trình giáo dục ? 4.
Phân tích những điểm kế thừa trong chương trình giáo dục phổ thông mới? 5. Phân tích khái niệm sách giáo dục và phân loại sách giáo dục Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SÁCH GIÁO KHOA, GIÁO TRÌNH 2. Khái niệm, phân loại sách giáo khoa, giáo trình 2. Khái niệm, phân loại sách giáo khoa 2.
Khái niệm sách giáo khoa Nghiên cứu về sách nói chung và sách giáo khoa nói riêng đã trải qua một quá trình lâu dài. Trong những thời kỳ khác nhau với những đặc điểm khác nhau đã xuất hiện nhiều quan điểm, định nghĩa về sách giáo khoa. Theo từ điển Văn Tân, NXB. Khoa học xã hội, 1967 định nghĩa: Sách giáo khoa là sách học của học sinh.
Theo Việt Nam văn tân tự điển, Lê Văn Đức, 1970 định nghĩa: Sách giáo khoa là loại sách biên soạn theo chương trình ấn định và đúng theo phương pháp dạy học, cho học trò dùng. Từ điển Hoàng Phê, NXB.Văn hoá Thông tin, 1988: Sách giáo khoa là sách soạn theo chương trình giảng dạy ở trường học. Đại từ điển, Nguyễn Như Ý (chủ biên), NXB. Giáo dục, 1991: Sách giáo khoa là sách soạn theo chương trình dùng để dạy và học trong nhà trường phổ thông.
Tất cả những quan niệm trên đây đều đúng nhưng chưa đủ. Có những quan niệm sách giáo khoa nghiêng về chức năng dành cho học sinh, có những quan niệm sách giáo khoa nghiêng về chức năng dành cho giáo viên. Hiện nay, quan niệm về sách giáo khoa đã được hiểu một cách toàn diện và đầy đủ hơn. Sách giáo khoa là một bộ phận hợp thành của tổng thể sách của xã hội, đó là hệ thống sách của học trò dùng để học và là tài liệu để thầy dạy trong các trường lớp.
Hiểu theo nghĩa rộng sách giáo khoa là những tài liệu cơ bản phục vụ học tập bao gồm sách viết cho học sinh, các giáo trình cao đẳng, đại học và trung học chuyên nghiệp dạy nghề, sách tham khảo, sách hướng dẫn. Tập hợp các cuốn sách giáo khoa và các sách tham khảo có liên quan đến giáo viên và học sinh tạo thành một tổ hợp giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học đối với một môn học ở một lớp. Hiểu theo nghĩa hẹp, sách giáo khoa là loại sách đặc biệt dùng trong nhà trường để dạy và học, được biên soạn theo một chương trình do nhà nước ban hành cho những loại trường, lớp nhất định và những đối tượng người học, người dạy nhất định nhằm đạt những mục tiêu giáo dục nhất định. (Biên tập các loại sách chuyên ngành, tập 1, PGS,TS.Trần Văn Hải, NXB.
Chính trị quốc gia, 2000). Nghị quyết 40 của Quốc hội (năm 2000) quan niệm sách giáo khoa gồm cả sách (do Bộ Giáo dục và Đào tạo biên soạn) dùng cho học sinh, sách dùng cho giáo viên, sách (bài tập) dùng cho cả học sinh lẫn giáo viên. Trong Công văn số 1372 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013) phân định và quan niệm: “Sách giáo khoa do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Sách giáo khoa là tài liệu chính thức để giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh và là tài liệu chính để học sinh học tập.
Khi giáo viên, học sinh sử dụng sách giáo khoa, nếu gặp tình huống có các cách hiểu khác nhau về một nội dung nào đó giữa sách giáo khoa và chương trình thì lấy chương trình làm căn cứ để dạy học”. Dự thảo Chương trình Giáo dục Phổ thông tổng thể (2016) định nghĩa: “Sách giáo khoa là tài liệu chính để dạy và học trong nhà trường, đáp ứng được những tiêu chí do Nhà nước quy định, có tác dụng hướng dẫn hoạt động dạy và hoạt động học, chủ yếu về nội dung và phương pháp dạy học”. Theo PGS,TS. Trần Đức Tuấn và nhóm nghiên cứu đề tài, Viện Nghiên cứu Sách và Học liệu giáo dục, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã đưa ra quan niệm mới về sách giáo khoa như sau: - Sách giáo khoa là công cụ đắc lực để hình thành và phát triển năng lực hành động; - Sách giáo khoa vừa là sản phẩm, vừa là công cụ của chông nghệ giảng dạy; - Sách giáo khoa là công cụ chủ chốt của dạy học lấy học sinh làm trung tâm Trong giáo trình này, chúng tôi vận dụng khái niệm sách giáo khoa theo cách hiểu nghĩa hẹp như trên, nghĩa là đề cập đến sách giáo khoa phổ thông (từ lớp 1 đến lớp 12) với bộ phận cấu thành cơ bản là sách học sinh.
Phân loại sách giáo khoa Hiện nay có rất nhiều tiêu chí khác nhau để tiến hành phân loại sách giáo khoa. * Dựa vào nội dung sách giáo khoa, có thể chia ra 3 loại như sau: - Sách giáo khoa khoa học cơ bản như các sách giáo khoa thuộc các bộ môn Ngữ văn, Sử, Toán, Lý, Hoá, Sinh. - Các sách giáo khoa kỹ thuật hướng nghiệp, dạy nghề, trong đó nội dung chủ yếu là kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo của một ngành, một nghề nào đó. Ví dụ: các sách giáo khoa lao động kỹ thuật công nghiệp, kỹ thuật nông nghiệp.
- Sách giáo khoa nghệ thuật, trong đó những kiến thức về thẩm mĩ, về hình tượng nổi lên hàng đầu. Thí dụ, các sách giáo khoa âm nhạc, hội hoạ. * Dựa vào đối tượng sử dụng, sách giáo khoa có thể chia ra các loại: - Sách giáo khoa phổ thông các cấp tiểu học, phổ thông cơ sở và phổ thông trung học. - Sách giáo khoa dùng cho các trường đại học, trung học chuyên nghiệp, dạy nghề.
- Sách giáo khoa, giáo trình đại học, cao đẳng. - Sách giáo khoa bổ túc văn hoá. * Dựa vào hình thức lưu trữ, thể hiện và truyền thụ kiến thức gồm có: - Sách giáo khoa truyền thống in trên giấy, đóng thành quyển hiện đang sử dụng rộng rãi. - Sách giáo khoa điện tử dưới dạng băng ghi âm, ghi hình, đĩa CD-ROM, ebook.
Trong các cách phân loại nói trên, phổ biến nhất là cách phân loại theo đối tượng sử dụng vì nó mang tính chất bao quát hơn cả, về nội dung cũng như phương pháp. Thành phần của sách giáo khoa phổ thông đã được chỉ rõ trong Điều lệ trường phổ thông trung học gồm có: sách học sinh, sách bài tập và sách giáo viên. Theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì không phải môn học nào sách học sinh cũng phải có sách bài tập ( lớp 6 thí điểm: 14 môn có sách học sinh nhưng chỉ có 4 môn có sách bài tập) và không phải môn học nào cũng có sách học sinh. Khái niệm sách giáo trình Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), Nxb.
KHXH, 1988: Giáo trình là toàn bộ những bài giảng về một môn khoa học, kỹ thuật. Theo cách định nghĩa này thì giáo trình là “một từ chỉ các loại sách dành cho các môn học được dùng ở trường học”. Theo Đại từ điển Tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên), Nxb. VHTT, 1988: Giáo trình là sách viết có hệ thống về vấn đề được giảng dạy ở bậc đại học.
Từ điển Xuất bản, Nxb.TĐBK, 2007: Giáo trình là “tài liệu giảng dạy - học tập chủ yếu được dùng trong các trường đại học, chuyên nghiệp, chỉ có tính chất nội bộ, chưa được công nhận chính thức. Giáo trình luôn có tính chất chuyên khoa, chuyên ngành, thậm chí rất hạn hẹp, ít có giáo trình tổng hợp đa ngành. Việc tổ chức biên soạn và xuất bản giáo trình được thực hiện xuất phát từ nội dung chương trình đào tạo của các bộ môn, các khoa, các trường, việc thẩm định chủ yếu được thực hiện ở phạm vi cấp trường. Khi các chuyên ngành giống nhau ở các trường khác nhau thì có thể tham khảo, sử dụng giáo trình của nhau hoặc có thể xây dựng giáo trình chung.” Sách giáo trình là hệ thống chương trình giảng dạy của một môn học trong trường đại học, cao đẳng.
Nó là tài liệu học tập hoặc giảng dạy được thiết kế và biên soạn dựa trên cơ sở chương trình môn học, dùng để làm tài liệu giảng dạy chính thức cho giảng viên, hoặc/ và làm tài liệu học tập chính thức cho sinh viên. Như vậy, sách giáo trình là loại sách cung cấp kiến thức, kinh nghiệm phục vụ dạy và học; là một loại sách chuẩn cho một ngành học; là thể hiện cụ thể hóa yêu cầu về nội dung kiến thức, kỹ năng quy định trong chương trình giáo dục đối với mỗi môn học, ngành học, trình độ đào tạo. Đặc trưng sách giáo khoa, giáo trình 2. Đặc trưng sách giáo khoa 2.
Tính sư phạm Nội dung và hình thức của sách giáo khoa có tính sư phạm thể hiện ở chỗ nó trình bày hệ thống tri thức về từng môn học theo một chương trình đã xác định, bao gồm: kiến thức cơ bản, kỹ năng, kỹ xảo, cũng như hệ thống phương pháp giảng dạy, học tập của từng môn. Hệ thống sách giáo khoa phải tuân thủ mọi yêu cầu của sư phạm , các nguyên lý giáo dục. từ cách minh hoạ, trình bày cho đến ngôn ngữ, đặc biệt là các kiến thức khoa học. Kiến thức trong sách giáo khoa phải là những kiến thức khoa học được thừa nhận, nhằm cung cấp những thông tin cần thiết, có hệ thống cho người học theo những thang bậc nhận thức, theo lứa tuổi và sự gắn kết giữa các môn học trong từng lớp và từng cấp học.
Tính sư phạm còn biểu hiện ở tính chuẩn mực, bắt buộc về các tiêu chuẩn kiến thức, kỹ năng kỹ xảo mà người học phải đạt được và người dạy phải quán triệt nhằm thống nhất việc học tập và giảng dạy đối với từng loại trường, lớp trong cả nước. Sách giáo khoa quy định học sinh phải tiếp thu các khái niệm, các quy tắc, các công thức, các sự việc, hệ thuật ngữ. Sách giáo khoa còn làm rõ những kỹ năng, những năng lực vận dụng và những thái độ ứng xử; tập tổng kết, tổ chức các tri thức, thu thập thông tin. Sách giáo khoa còn giúp củng cố những điều đã học, đó là việc luyện tập trong những điều kiện, những tình huống khác nhau để đảm bảo sự bền vững nhất định của tri thức.
Những bài luyện tập, ứng dụng trong sách giáo khoa đã thể hiện rõ điều này. Nội dung sách giáo khoa trình bày hệ thống tri thức của môn học theo một chương trình đã xác định Nội dung bao gồm kiến thức cơ bản, kĩ năng cũng như hệ phương pháp giảng dạy và học tập bộ môn.