CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CÔNG TÁC XỬ LÝ SAU THANH TRA. Khái quát về hoạt động thanh tra. Khái niệm, đặc điểm về hoạt động thanh tra * Khái niệm về hoạt động Thanh tra Thanh tra (tiếng Anh là Inspect) có nghĩa là “nhìn vào bên trong” chỉ “một sự xem xét từ bên ngoài vào một đối tượng nhất định”. Trong cuốn sách “Thuật ngữ pháp lý phổ thông” do Nhà xuất bản Pháp Lý in năm 1986, định nghĩa thanh tra được xem là một biện pháp (phương pháp) của kiểm tra.
Nhiệm vụ thanh tra được uỷ quyền cho các cơ quan nhà nước có trách nhiệm. Thanh tra gắn liền với chức năng quản lý nhà nước. Để thực hiện nhiệm vụ, thanh tra có bộ máy chuyên môn và quần chúng. Cơ quan thanh tra phải xem xét đơn khiếu nại, tố cáo và có giải pháp giải quyết thoả đáng trên cơ sở quy định của pháp luật.
Ngoài Thanh tra hành chính còn có Thanh tra chuyên ngành như Thanh tra xây dựng, giao thông, văn hóa. Cũng theo Từ điển Tiếng Việt phổ thông thì: “Kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét”. Để xem xét tính hợp lý của một chương trình công tác cũng như khả năng thực hiện chương trình đó thì cần phải có kiểm tra, kiểm tra luôn gắn với công việc của cơ quan, tổ chức. Như vậy, có thể thấy thanh tra có phạm vi hẹp hơn kiểm tra.
Trong quản lý nhà nước, kiểm tra mang tính nhà nước như kiểm tra việc chấp hành kỷ luật kỷ cương về lao động, pháp chế và nội quy quy chế của cán bộ, công chức nhà nước và công dân. 12 Kiểm tra và thanh tra đều là công cụ của quản lý nhà nước và có mối quan hệ chặt chẽ. Qua thanh tra, kiểm tra giúp cho các cơ quan quản lý nhà nước đánh giá quá trình hoàn thành các mục tiêu và nhiệm vụ quản lý. Tuy nhiên, kiểm tra và thanh tra có nhiều điểm khác biệt: - Đối với chủ thể tiến hành: Chủ thể của kiểm tra là Nhà nước hoặc phi Nhà nước còn thanh tra phải là Nhà nước, vì vậy chủ thể kiểm tra rộng hơn của thanh tra.
- Đối với mục đích thực hiện: Mục đích của thanh tra rộng và sâu hơn kiểm tra, nhất là đối với thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo. - Đối với phương pháp tiến hành: Khi tiến hành thanh tra, cơ quan thanh tra áp dụng nhiều biện pháp nghiệp vụ sâu, làm rõ đến cùng vấn đề và sử dụng các biện pháp cần thiết tác động lên đối tượng thanh tra theo quy định của pháp luật. - Đối với thời hạn tiến hành: Đối với hoạt động kiểm tra không có quy định cụ thể, đối với thanh tra được quy định trong Luật Thanh tra. - Đối với trình độ nghiệp vụ: Chủ thể hoạt động thanh tra phải có nghiệp vụ giỏi, có hiểu biết sâu rộng về nhiều lĩnh vực đời sống xã hội, có chuyên môn sâu về lĩnh vực thanh tra.
Hoạt động kiểm tra ít phức tạp hơn, chủ thể kiểm tra rộng hơn thanh tra nên trình độ nghiệp vụ kiểm tra không cần thiết phải như thanh tra. - Đối với nội dung, phạm vi: Nội dung hoạt động kiểm tra ít phức tạp, ít đa dạng hơn thanh tra. Phạm vi hoạt động kiểm tra rộng hơn thanh tra, phạm vi hoạt động thanh tra được quy định trong quyết định thanh tra. 13 - Đối với thời gian tiến hành: Đối với hoạt động thanh tra sử dụng nhiều thời gian hơn so với kiểm tra vì cần phải xác minh, làm rõ nhiều mối quan hệ trong quá trình thanh tra.
Sự khác biệt giữa thanh tra và kiểm tra chỉ mang tính tương đối và có mối liên hệ qua lại, gắn bó với nhau. Vì vậy, khi nói đến hoạt động thanh tra hay kiểm tra thường gắn tên gọi là thanh tra, kiểm tra hoặc ngược lại. Trong quản lý hành chính nhà nước, hoạt động kiểm tra và thanh tra có chung mục đích nhưng có sự khác nhau tương đối, phân biệt sự khác nhau giữa hoạt động kiểm tra và thanh tra góp phần quan trọng trong việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quản lý hành chính nhà nước. * Đặc điểm của hoạt động thanh tra - Thanh tra gắn liền với quản lý nhà nước: Thanh tra là một chức năng, là một giai đoạn của chu trình quản lý nhà nước.
Thanh tra gắn với vai trò của Nhà nước trong việc kiểm soát nhà nước và xã hội. Quá trình lao động xã hội đòi hỏi có sự quản lý của Nhà nước. Thanh tra luôn gắn với quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước luôn đóng vai trò chủ đạo và chi phối hoạt động của thanh tra như quy định thẩm quyền, tổ chức, quyết định, kết luận thanh tra.
Mặt khác, Hoạt động quản lý nhà nước luôn phải tuân thủ theo quy định pháp luật và trong qua trình đó cần có sự kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo cho hoạt động quản lý nhà nước tuân thủ theo quy định. Hoạt động thanh tra và quản lý nhà nước đều sử dụng quyền lực nhà nước tác động lên các đối tượng quản lý. Thanh tra là chức năng, là công cụ, phương tiện để quản lý nhà nước. - Thanh tra là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước: 14 Trong hoạt động thanh tra cơ quan thanh tra luôn sử dụng quyền lực nhà nước.
Thanh tra là công cụ của Nhà nước nhằm đảm bảo hiệu lực, hiệu quả trong quá trình quản lý nhà nước. Thanh tra là một hoạt động luôn luôn mang tính quyền lực nhà nước. Chủ thể tiến hành thanh tra luôn luôn là cơ quan nhà nước. Trong quá trình hoạt động Thanh tra nhân danh Nhà nước và sử dụng quyền lực Nhà nước của mình.
Thanh tra xuất hiện và tiêu vong cùng với sự xuất hiện và tiêu vong của Nhà nước. - Thanh tra có tính độc lập tương đối: Đây là đặc điểm vốn có, xuất phát từ bản chất của thanh tra. Nếu kiểm tra do các cơ quan, tổ chức tự thực hiện thì hoạt động thanh tra được thực hiện bởi cơ quan chuyên môn, chuyên trách của nhà nước. Ngoài chức năng quản lý nhà nước như các cơ quan nhà nước khác, cơ quan thanh tra có nhiệm vụ là xem xét, đánh giá một cách khách quan việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, tổ chức và cá nhân.
Vai trò của hoạt động thanh tra trong quản lý công - Đảm bảo trật tự, kỷ luật, kỷ cương, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Với chức năng giám sát thanh tra kịp thời phát hiện những sai phạm và đề xuất biện pháp xử lý. Với chức năng xem xét, giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính thanh tra kết luận và đề xuất xử lý kịp thời những hành vi trái pháp luật nhằm đảm bảo kỷ luật kỷ cương quản lý, góp phần làm trong sạch bộ máy nhà nước. Trong điều kiện nước ta hiện nay, vai trò của công tác thanh tra ngày càng quan trọng góp phần đảm bảo tính hiệu quả trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
15 - Thông qua hoạt động thanh tra quyền dân chủ của nhân dân được bảo đảm và mở rộng. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, Nhà nước đảm bảo và tạo mọi điều kiện để người dân thực hiện các quyền về dân chủ như: tham gia quản lý nhà nước và xã hội, quyền khiếu nại - tố cáo, quyền tự do lập hội, ngôn luận. Pháp luật không chỉ quy định các quyền của công dân mà còn quy định các cơ chế đảm bảo thực hiện các quyền, nghĩa vụ đó bằng các hình thức dân chủ (trực tiếp hoặc đại diện) thông qua hoạt động của các cơ quan đại diện, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các Ban Thanh tra nhân dân. Kịp thời phát hiện những hành vi vi phạm pháp luật, những biểu hiện cửa quyền, quan liêu, xa rời nhân dân; phát hiện những sơ hở, yếu kém trong quản lý để từ đó có các biện pháp xử lý, sửa đổi, bổ sung, khắc phục kịp thời góp phần xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý, hoàn thiện bộ máy nhà nước, củng cố trật tự, kỷ luật kỷ cương.
Đồng thời, hoạt động thanh tra cũng cần phải tạo điều kiện cho những nhân tố, cơ chế mới phát triển thì mới đáp ứng được đòi hỏi và yêu cầu của thực tiễn. - Hoạt động của các cơ quan thanh tra giúp kiểm soát quyền lực nhà nước Thông qua hoạt động thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng giúp kiểm soát quyền hành pháp. Hoạt động thanh tra bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành. Thông qua những hoạt động này, cơ quan thanh tra giúp kiểm soát việc thực thi nhiệm vụ của các cơ quan trong bộ máy hành chính nhà nước, cũng đồng thời là kiểm soát quyền hành pháp.
16 - Hoạt động của các cơ quan thanh tra giúp bảo đảm sự tuân thủ pháp luật trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Bên cạnh việc kiến nghị thu hồi tiền, tài sản vi phạm, xử lý các tổ chức, cá nhân có liên quan thì cơ quan thanh tra các cấp còn đưa ra những kiến nghị để chấn chỉnh cơ chế quản lý, kiến nghị khắc phục sơ hở, thiếu sót của cơ chế, chính sách pháp luật trên nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước. Vì vậy, hoạt động thanh tra góp phần đảm bảo cho pháp luật được tuân thủ đúng đắn, đảm bảo cho pháp luật giữ vị trí tối thượng - đây là một trong những đòi hỏi căn bản của Nhà nước pháp quyền. - Hoạt động của các cơ quan thanh tra giúp phòng, chống tệ quan liêu, tham nhũng, tiêu cực.
Thông qua hoạt động thanh tra, phòng, chống tham nhũng của các cơ quan thanh tra, nhiều hành vi tham nhũng, tiêu cực bị phát hiện và xử lý góp phần quan trọng trong việc đảm bảo cho pháp luật được tuân thủ đúng đắn, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trên các lĩnh vực, ngăn ngừa và xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, lãng phí. - Tham mưu cho chính quyền các cấp trong công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo. Thanh tra có vai trò quan trọng trong công tác quản lý nhà nước, là cơ quan tham mưu cho chính quyền các cấp trong công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và theo dõi, đôn đốc việc thực thi các quyết định giải quyết khiếu nại, tố cáo theo quy định pháp luật.