MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế kỷ XX đã lùi vào quá khứ gần hai thập niên, với nhiều sự kiện kiện trọng đại trong quan hệ chính trị quốc tế. Một trong những sự kiện đó là sự kết thúc chiến tranh lạnh với sự tan rã của Chủ nghĩa Xã hội ở Liên Xô và Đông Âu. Sự kiện này cũng dẫn đến sự tan rã của trật tự thế giới hai cực đƣợc hình thành từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, đã tác động không nhỏ đến tƣơng quan lực lƣợng trên thế giới, đồng thời tạo nên những chuyển biến nhanh chóng trong đời sống quan hệ quốc tế trên phạm vi toàn cầu, mở ra cho thế giới bƣớc vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên hô ̣i nhâ ̣p và toàn c ầu hóa.
Điều này đã dẫn đến khác biệt giữa hai hệ thống chiến tranh lạnh và toàn cầu hóa ở chỗ: nếu nhƣ chiến tranh lạnh là một cục diện đông cứng thì toàn cầu hóa là một quá trình phát triển năng động có tính liên kết. Trong bối cảnh toàn cầu hóa buộc các quốc gia phải mở cửa, hội nhập. Muốn vậy các quốc gia đều muốn có một môi trƣờng hòa bình, ổn định để phát triển đây là điều kiện thuận lợi để cho các quốc gia vƣơn lên, khẳng định vị thế của mình và trở thành các quốc gia lớn mạnh, các quốc gia có điều kiện cải thiện, giải quyết các vấn đề trong quan hệ song phƣơng hay đa phƣơng. Ở thời kỳ chiến tranh lạnh, khi Mỹ và Liên Xô căng thẳng về mặt chính trị và quân sự, yếu tố “chiến tranh” ở đây thể hiện sự đối đầu sâu sắc về mặt quyền lực và ý thức hệ giữa hai nƣớc.
Trên thực tế, chiến tranh lạnh là giai đoạn đầu tiên trong lịch sử tồn tại hệ thống lƣỡng cực, mà Mỹ và Liên Xô là đại diện, thì sau khi kết thúc quan hệ giữa các quốc gia dân tộc không còn bị chi phối nặng nề bởi ý thức hệ, thay vào đó là lợi ích dân tộc đƣợc đặt lên hàng đầu trong quan hệ chính trị quốc tế. Sự tan rã của Liên Xô đã tạo ra cho Mỹ một lợi thế là cực duy nhất còn lại, Mỹ ra sức củng cố vị trí siêu cƣờng, mƣu đồ giữ vai trò chi phối bá chủ thế giới. Mặt khác, Mỹ không muốn sự phát triển của thế giới theo chiều hƣớng đa cực, nhƣng tình hình thế giới lại không phải là thế giới một cực mà tồn tại "một siêu cƣờng, nhiều cƣờng quốc", đó là các nƣớc Mỹ, Tây Âu (EU) Nhật Bản, Nga và Trung Quốc. Mỹ, 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ra sức điều chỉnh chính sách đối nội và đối ngoại, tăng cƣờng năng lực cạnh tranh, xây dựng trật tự thế giới mới do Mỹ lãnh đạo, làm cho sự thay đổi của thế giới đi theo quỹ đạo có lợi cho Mỹ.
Với các nƣớc lớn cũng có những điều chỉnh quan trọng. Xuất phát từ lợi ích quốc gia các cƣờng quốc tiến hành điều chỉnh lại chính sách đối ngoại để tìm chỗ đứng tốt nhất, xây dựng khuôn khổ quan hệ mới ổn định lâu dài, xác lập các điều kiện quốc tế có lợi hơn. Trƣớc những mâu thuẫn tranh chấp với nhau, các nƣớc lớn đều tìm kiếm các biện pháp thông qua đối thoại, thỏa hiệp và tránh xung đột. Bƣớc sang thế kỷ XXI bối cảnh quốc tế đang có nhiều biến động,phức tạp.
Đặc biệt là ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng thậm chí gây bất ổn cho tình hình chính trị khu vực nhƣ vấn đề hạt nhân trên Bán Đảo Triều Tiên, giữa Trung Quốc và Đài Loan liên quan đến vấn đề lãnh thổ và độc lập của Đài Loan; các tranh chấp lãnh thổ giữa Trung Quốc và Nhật (quần đảo Senkaku), giữa Nga và Nhật (quần đảo Kuril), giữa Trung Quốc với một số nƣớc ASEAN (quần đảo Trƣờng Sa), giữa Singapore và Malaysia (đảo Pulau Batu Butih), giữa Malaysia và Philppines (Sabah).nhƣng bù lại Châu Á lại đƣợc đánh giá là khu vực phát triển năng động vào bậc nhất thế giới và sẽ đóng vai trò trụ cột trong nền kinh tế thế giới trong thế kỷ 21, chính vì vậy các nƣớc trong khu vực này đều muốn có một môi trƣờng ổn định để phát triển hơn là các mâu thuẫn, tranh chấp. Nhật Bản và Trung Quốc là hai cƣờng quốc có mố i quan hê ̣ thăng trầ m tƣ̀ lâu đời trên nhiề u mă ̣t trong lich ̣ sƣ̉. Mă ̣t khác Trung Quố c và Nhâ ̣t Bản là hai quố c gia lớn ma ̣nh về mă ̣t k inh tế không chỉ trên thế giới mà đă ̣c biê ̣t có tầ m ảnh hƣởng rấ t quan tro ̣ng tới môi trƣờng phát triể n chung của khu vƣ̣c. Sự phát triển của mỗi nƣớc cùng sự thay đổi quan hệ giữa họ có tác động rất lớn đến nền kinh tế, chính trị, an ninh.trong đó đă ̣c biê ̣t là liên quan đế n điề u chỉnh chính sách đối ngoại của một số nƣớc lớn trên thế giới và nh ất là v ới các nƣớc trong khu vực trong khu vực Đông Á.
Việt Nam là quốc gia nằm trong khu vực Đông Á cùng với Trung Quốc và Nhật Bản. Thực tế lịch sử phát triển của Việt Nam chịu ảnh hƣởng rất lớn và hiện đây là hai đối tác hàng đầu của Việt Nam. Chính vì vậy, Việt Nam và 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các nƣớc trong khu vực cùng với Trung Quốc và Nhật Bản sẽ ít nhiều cũng bị tác động từ mối quan hệ của hai nƣớc này. Từ sau chiến tranh lạnh đến nay, Trung Quốc, Nhật Bản đã có những cải cách, điều chỉnh trong chiến lƣợc, chính sách phát triển tạo cơ sở cho mỗi nƣớc, đồng thời tạo điều kiện cho khu vực có mô ̣t môi trƣờng hòa biǹ h để phát triển.
Tuy nhiên quan hệ hai quốc gia, nhất là về mặt chính trị còn tiềm ẩn nhiều yếu tố gây mất ổn định và xu hƣớng của mối quan hệ chính trị hai nƣớc này cũng còn là một ẩn số do tình hình chính trị trên thế giới hiện nay có những biến đổi đa chiều khó lƣờng trƣớc đƣợc. Tuy nhiên xuất phát từ những điều kiện thế giới hiện nay có những biến đổi phức tạp, mối quan hệ chính trị của hai nƣớc này cũng sẽ dần có nhiều thay đổi theo tình hình chung của khu vực và của thế giới. Chính vì vậy Nghiên cứu sinh lựa chọn luận án với đề tài: Xu hướng vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật những thập niên đầu thế kỷ XXI. Đề tài của luận án mang tính chất dự báo xu hƣớng vận động của mối quan hệ Trung - Nhật trong khoảng thời gian hai thập niên đầu thế kỷ XXI.
Việc dự báo xu hƣớng vận động của mối quan hệ chính trị Trung - Nhật trong thời gian tới là hết sức quan trọng để từ đó sẽ cho chúng ta thấy đƣợc tác động cũng nhƣ những ảnh hƣởng của xu hƣớng vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật tới chính sách đối ngoại của Việt Nam với hai quốc gia này nói riêng và với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới nói chung. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Phân tích xu hƣớng vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật những thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc độ nghiên cứu quan hệ chính trị quốc tế, từ đó rút ra đƣợc đặc điểm, xu hƣớng của mối quan hệ chính trị Trung - Nhật và đƣa ra dự báo triển vọng cũng nhƣ những tác động của của mối quan hệ này tới khu vực và Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để giải quyết đƣợc những nội dung của mục đích nghiên cứu, luận án tập chung vào những nhiệm vụ sau: 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các tác giả trong và ngoài nƣớc.
- Luận án luận giải các khái niệm, một số quan điểm lý thuyết và phân tích bối cảnh khu vực cũng nhƣ bối cảnh nội tại hai nƣớc làm cơ sở nghiên cứu mối quan hệ chính trị của hai nƣớc Trung Quốc và Nhật Bản. - Phân tích những nhân tố chính tác động tới quan hệ chính trị Trung - Nhật để có thể đánh giá đƣợc tiến trình và đặc điểm của sự vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật những thập niên đầu thế kỷ XXI. - Đƣa ra một số kịch bản, để phân tích dự báo (đâu sẽ là xu hƣớng chủ đạo) của sự vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật trong thời gian tới và những tác động của nó đối với khu vực và Việt Nam. Từ đó đƣa ra khuyến nghị, định hƣớng chính sách cho Việt Nam trong sự vận động của mối quan hệ chính trị giữa hai quốc gia này.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án - Đối tượng nghiên cứu: Xu hƣớng vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật - Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu quan hệ Trung - Nhật trong quan hệ chính trị giữa hai nƣớc. Luận án cũng nghiên cứu sự tác động của quan hệ chính trị Trung - Nhật đối với khu vực đặc biệt là những tác động tới Việt Nam. - Về mặt thời gian: Luận án nghiên cứu mối quan hệ chính trị Nhật - Trung giai đoạn từ đầu thế kỷ XXI đến nay và dự báo xu hƣớng vận động của quan hệ này trong 10 năm tới. Phƣơng pháp nghiên cứu Phƣơng pháp nghiên cứu nghiên cứu sinh sử dụng là phƣơng pháp nghiên cứu chính trị học gồm phƣơng pháp duy vật biện chứng cho phép xem xét đời sống chính trị trong sự vận động, phát triển và phƣơng pháp duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin cho phép nghiên cứu các chế độ chính trị đặt trong bối cảnh lịch sử của nó.
Ở đó có bức tranh sinh động về các cuộc cách mạng xã hội của các giai cấp, hay nhà nƣớc trong việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nƣớc. Ngoài ra, luận án đƣợc thực hiện trên cơ sở vận dụng một cách tổng hợp các phƣơng pháp nghiên cứu giữa phƣơng pháp 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com logic - lịch sử với những bằng chứng lịch sử sẽ là những lý lẽ hùng hồn nhât cho những luận thuyết đúng đắn về chính trị. Kết hợp với phƣơng pháp tổng hợp, phân tích, so sánh, cho phép phân tích các diễn biến của đời sống chính trị, những khía cạnh khác riêng lẻ, khác nhau hoặc lặp đi lặp lại của đời sống chính trị và tổng hợp thành các nhận định mang tính quy luật về đời sống chính trị.