Áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự: Lợi ích và thách thức

Áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự mang lại hiệu quả, tiết kiệm thời gian và nâng cao tính minh bạch trong quy trình pháp lý.

• Tác giả: Trịnh Công Bằng
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Hoài Trâm
• Trường học: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC XÉT XỬ TRỰC TUYẾN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự
• 1.2. Cơ sở áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.4. Khó khăn và lợi ích của áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA VỀ VIỆC ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC XÉT XỬ TRỰC TUYẾN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ - KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
• 2.1. Về phạm vi xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự
• 2.2. Phạm vi xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự theo quy định của pháp luật một số quốc gia
• 2.3. Thực tiễn phạm vi xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự theo quy định của một số quốc gia
• 2.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.5. Về cách thức tham gia phiên tòa tố tụng dân sự trực tuyến
• 2.6. Cách thức tham gia phiên tòa tố tụng dân sự trực tuyến theo quy định của một số quốc gia
• 2.7. Cách thức tham gia phiên tòa tố tụng dân sự trực tuyến theo từ thực tiễn của một số quốc gia
• 2.8. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.9. Về việc thực hiện tranh tụng trực tuyến trong tố tụng dân sự
• 2.10. Tranh tụng trực tuyến theo quy định của một số quốc gia
• 2.11. Thực tiễn triển khai tranh tụng trực tuyến theo quy định của một số quốc gia
• 2.12. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.13. Về việc xác định, sử dụng chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự
• 2.14. Quy định pháp luật đề xác định, sử dụng chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự
• 2.15. Thực tiễn vấn đề xác định, sử dụng chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự theo quy định một số quốc gia
• 2.16. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự

Xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự là một phương thức mới, được áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong quá trình xét xử. Phương thức này đã trở thành một xu hướng tất yếu trong bối cảnh phát triển của công nghệ thông tin và sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Việc áp dụng xét xử trực tuyến không chỉ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các bên tham gia. Tuy nhiên, để thực hiện thành công, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt pháp lý và công nghệ.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của xét xử trực tuyến

Xét xử trực tuyến là hình thức tổ chức phiên tòa qua mạng internet, cho phép các bên tham gia không cần có mặt tại tòa án. Đặc điểm nổi bật của phương thức này là tính linh hoạt, khả năng tiếp cận dễ dàng và tiết kiệm thời gian. Theo Nghị quyết số 33/2021/QH15, việc tổ chức phiên tòa trực tuyến được quy định rõ ràng, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai.

1.2. Lợi ích của xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự

Xét xử trực tuyến mang lại nhiều lợi ích như giảm thiểu chi phí đi lại, thời gian chờ đợi và tăng cường tính minh bạch. Theo báo cáo của Tòa án nhân dân tối cao, số vụ án được xét xử trực tuyến đã tăng đáng kể, cho thấy sự hiệu quả của phương thức này trong việc giải quyết tranh chấp.

II. Thách thức trong việc áp dụng xét xử trực tuyến

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc áp dụng xét xử trực tuyến cũng gặp phải không ít thách thức. Các vấn đề về công nghệ, bảo mật thông tin và sự chấp nhận của người dân là những yếu tố cần được xem xét kỹ lưỡng. Đặc biệt, trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19, nhu cầu xét xử trực tuyến tăng cao nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế trong việc triển khai.

2.1. Khó khăn về công nghệ và hạ tầng

Hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ và thiếu hụt thiết bị cần thiết là một trong những thách thức lớn. Nhiều tòa án vẫn chưa được trang bị đầy đủ công nghệ để thực hiện xét xử trực tuyến một cách hiệu quả.

2.2. Vấn đề bảo mật và quyền riêng tư

Bảo mật thông tin trong quá trình xét xử trực tuyến là một vấn đề quan trọng. Cần có các biện pháp bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin nhạy cảm của các bên tham gia để đảm bảo quyền lợi hợp pháp.

III. Phương pháp triển khai xét xử trực tuyến hiệu quả

Để triển khai xét xử trực tuyến một cách hiệu quả, cần có các phương pháp và quy trình rõ ràng. Việc đào tạo nhân sự, nâng cao nhận thức của các bên liên quan và cải thiện hạ tầng công nghệ là những yếu tố quan trọng.

3.1. Đào tạo và nâng cao nhận thức

Đào tạo cho cán bộ tòa án và các bên tham gia về quy trình xét xử trực tuyến là cần thiết. Điều này giúp họ làm quen với công nghệ và quy trình mới, từ đó nâng cao hiệu quả xét xử.

3.2. Cải thiện hạ tầng công nghệ

Đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin là yếu tố then chốt. Cần có các hệ thống phần mềm và thiết bị hiện đại để hỗ trợ cho việc tổ chức phiên tòa trực tuyến.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về xét xử trực tuyến

Nghiên cứu về xét xử trực tuyến đã chỉ ra rằng phương thức này có thể cải thiện đáng kể hiệu quả giải quyết tranh chấp. Các quốc gia đã áp dụng thành công mô hình này có thể là bài học quý giá cho Việt Nam trong việc hoàn thiện pháp luật và quy trình xét xử.

4.1. Kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nhiều quốc gia như Mỹ, Canada đã áp dụng xét xử trực tuyến thành công. Họ đã xây dựng các quy định pháp lý và công nghệ hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai.

4.2. Kết quả thực tiễn tại Việt Nam

Tại Việt Nam, số lượng vụ án được xét xử trực tuyến đã tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, cần có thêm nghiên cứu và cải tiến để tối ưu hóa quy trình này.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của xét xử trực tuyến

Xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự là một bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa hệ thống tư pháp. Với sự phát triển của công nghệ và sự chấp nhận của xã hội, phương thức này hứa hẹn sẽ trở thành xu hướng chủ đạo trong tương lai.

5.1. Tương lai của xét xử trực tuyến

Dự báo rằng trong tương lai, xét xử trực tuyến sẽ trở thành phương thức chính trong việc giải quyết tranh chấp. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích để phát triển mô hình này.

5.2. Đề xuất cải tiến pháp luật

Cần hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến xét xử trực tuyến để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Các quy định này cần được cập nhật thường xuyên để phù hợp với thực tiễn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự" của tác giả Trịnh Công Bằng (Khoa Luật Dân sự, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, khóa 44, hoàn thành tháng 6 năm 2023 dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Thị Hoài Trâm) được thực hiện trong bối cảnh cải cách tư pháp và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ.

Về bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài, tác giả phân tích rằng nếu trong tố tụng hình sự, Tòa án nhân danh Nhà nước xét xử các hành vi xâm phạm trật tự công cộng thì trong tố tụng dân sự, Tòa án đóng vai trò là cơ quan tài phán bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, giữ vững sự ổn định xã hội. Dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình hội nhập quốc tế, các quan hệ dân sự phát sinh ngày càng nhiều và tính chất tranh chấp ngày càng phức tạp. Trên thế giới, phương thức xét xử trực tuyến đã được nghiên cứu và áp dụng từ sớm. Tại Việt Nam, phương thức này chỉ thực sự được chú trọng khi đại dịch COVID-19 bùng phát, dẫn tới việc áp dụng các biện pháp giãn cách xã hội (như Chỉ thị số 16/CT-TTg và Công văn số 125/TANDTC-VP ngày 11/5/2021 của Tòa án nhân dân tối cao về tạm ngừng xét xử), khiến phương thức xét xử truyền thống bị ngưng trệ.

Nhằm thích ứng với tình hình, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 33/2021/QH15 ngày 12/11/2021 về tổ chức phiên tòa trực tuyến, tiếp đó là Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP ngày 15/12/2021 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành. Tuy nhiên, theo Báo cáo tổng kết công tác năm 2022 của Tòa án nhân dân tối cao, trong tổng số 3.614 vụ án được xét xử trực tuyến trên cả nước tính đến năm 2022, đa số là các vụ án hình sự; việc áp dụng trong lĩnh vực tố tụng dân sự còn rất hạn chế. Từ thực tế này, tác giả lựa chọn nghiên cứu đề tài nhằm hoàn thiện pháp luật, thúc đẩy xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự hướng đến mục tiêu xây dựng Tòa án điện tử vào năm 2030.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể qua bốn nhiệm vụ:

1. Xây dựng khái niệm và chỉ ra các đặc điểm pháp lý cơ bản của việc áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự.
2. Phân tích các cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn, cơ sở pháp lý cùng những thuận lợi và khó khăn khi triển khai mô hình này.
3. Rà soát, phân tích các quy định pháp luật thực định của Việt Nam hiện hành, chỉ rõ những bất cập, vướng mắc trong quá trình áp dụng.
4. Nghiên cứu, so sánh kinh nghiệm lập pháp và thực tiễn triển khai xét xử trực tuyến tại một số quốc gia; từ đó đối chiếu với thực tiễn Việt Nam nhằm đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định tại Nghị quyết số 33/2021/QH15, Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS), Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS) cùng các văn bản quy phạm pháp luật, án lệ và quy tắc tư pháp của một số quốc gia.
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào các vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn của xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự sơ thẩm và phúc thẩm. Về mặt nội dung, khóa luận đi sâu vào bốn khía cạnh nghiệp vụ cụ thể: xác định phạm vi xét xử trực tuyến, cách thức tham gia phiên tòa trực tuyến, hoạt động tranh tụng trực tuyến và việc xác định, sử dụng chứng cứ điện tử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về khung lý thuyết, khóa luận dựa trên nền tảng phép duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất và sự vận động của pháp luật. Pháp luật là hiện tượng thuộc kiến trúc thượng tầng, biến đổi cùng với sự phát triển của cơ sở kinh tế - xã hội; sự ra đời của các phương thức tố tụng mới tuân theo quy luật phát triển kế thừa và vận động đi lên. Đồng thời, nghiên cứu gắn liền với quan điểm chỉ đạo của Đảng về cải cách tư pháp và ứng dụng công nghệ thông tin, gồm: Nghị quyết số 48/NQ-TW, Nghị quyết số 49/NQ-TW (năm 2005) của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp; Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 của Bộ Chính trị về chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; và Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII về chuyển đổi số quốc gia.

Về mặt học thuật, tác giả tiếp thu và phân tích các khái niệm nền tảng từ Từ điển Tiếng Việt, Từ điển Luật học (Viện Khoa học Pháp lý, 2006), quan điểm lý luận về chức năng xét xử của Đào Trí Úc và Nguyễn Thu Trang (2014); tham khảo các định nghĩa quy chuẩn quốc tế về phiên tòa từ xa tại Quy tắc xử lý nghiệp vụ xét xử trực tuyến số 1753 của Hàn Quốc (2020), Quy chế tố tụng trực tuyến của Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc (2021) và hướng dẫn tư pháp của Tòa án tối cao bang Victoria (Úc). Tác giả kế thừa kết quả từ các công trình nghiên cứu trong nước của Phan Võ Kiều Oanh (2021) về khởi kiện trực tuyến, Lê Thị Minh Ngọc (2021) về giải quyết vụ án dân sự trực tuyến, Lê Thị Hòa (2021) về chứng cứ điện tử, Trương Thế Khoa (2022) về xét xử hình sự trực tuyến, Trần Phương Anh (2020) về giải quyết tranh chấp trực tuyến ngoài tòa án, Nguyễn Thị Thu Hà (2020) và Bùi Tiến Đạt cùng các cộng sự (2021).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai theo từng phần nội dung:

• Tại Chương 1: Tác giả áp dụng phương pháp phân tích, tổng hợp kết hợp với phương pháp lịch sử và logic nhằm hệ thống hóa các giai đoạn phát triển của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam (từ Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989, BLTTDS 2004, sửa đổi 2011 đến BLTTDS 2015); sử dụng phương pháp duy vật biện chứng để phân tích cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn.
• Tại Chương 2: Phương pháp so sánh luật học (so sánh đối chiếu quy định và thực tiễn của Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Vương quốc Anh, Úc, Bhutan, Rwanda) được sử dụng chủ đạo, kết hợp với phương pháp phân tích quy phạm và tổng hợp thực tiễn để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam; Báo cáo tổng kết công tác năm 2022 của TANDTC; số liệu thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông công bố tháng 9/2022 ghi nhận Việt Nam đạt 70 triệu người dùng Internet (chiếm khoảng 70% dân số, xếp thứ 12 toàn cầu và thứ 6/35 tại châu Á); Sách trắng Thông tin và Truyền thông Nhật Bản (2009); cùng các văn kiện quy tắc tố tụng quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự

Tại chương mở đầu, tác giả làm rõ nội hàm lý luận và khung pháp lý thực định ban đầu của mô hình xét xử mới này tại Việt Nam.

Trước hết, tác giả phân tích khái niệm dựa trên sự kết hợp bốn yếu tố: "áp dụng", "phương thức", "xét xử trực tuyến" và "tố tụng dân sự". Khóa luận khẳng định bản chất của xét xử trực tuyến là hoạt động chuyển đổi một phần hoặc toàn bộ hoạt động xét xử từ không gian thực lên không gian số, trong đó hạt nhân là phiên tòa trực tuyến kết hợp với các hoạt động tố tụng điện tử phụ trợ. Từ đó, tác giả đưa ra định nghĩa: Áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự là khả năng tổ chức xét xử mà không cần có sự tham gia đầy đủ của các bên tham gia tố tụng dân sự tại Tòa án trong thời gian diễn ra phiên tòa, thay vào đó các bên tham gia tố tụng tham gia phiên tòa tại địa điểm từ xa thông qua các thiết bị điện tử, các phương tiện truyền dẫn âm thanh, hình ảnh có thể kết nối với nhau qua môi trường mạng cùng lúc.

Khóa luận chỉ ra 4 đặc điểm pháp lý cơ bản để phân biệt xét xử trực tuyến với xét xử truyền thống:

1. Có sự hỗ trợ của công cụ, phương tiện điện tử và thực hiện trên không gian mạng: Phiên tòa đòi hỏi hệ thống hạ tầng đồng bộ theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều 4 Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT, bao gồm thiết bị hiển thị hình ảnh, hệ thống âm thanh, camera giám sát toàn cảnh, thiết bị giải mã truyền hình, máy chiếu vật thể và đường truyền chuyên dùng bảo đảm không gian trang nghiêm, không gián đoạn.
2. Sự không có mặt trực tiếp của đương sự hoặc người tham gia tố tụng khác tại phòng xử án của Tòa án: Khác với nguyên tắc triệu tập bắt buộc có mặt trực tiếp tại Điều 227 BLTTDS 2015 (nếu vắng mặt lần hai mà không có đơn thì bị đình chỉ hoặc xét xử vắng mặt), khoản 2 Điều 1 Nghị quyết số 33/2021/QH15 cho phép đương sự tham gia từ các điểm cầu ngoài phòng xử án mà vẫn thực hiện đầy đủ các quyền, nghĩa vụ tố tụng liên tục, công khai.
3. Loại bỏ rào cản về khoảng cách địa lý: Giúp giải quyết nhanh chóng các vụ án có đương sự ở nước ngoài (khắc phục tình trạng né tránh cung cấp địa chỉ, giảm thiểu việc ủy thác tư pháp kéo dài), các đương sự ở vùng sâu, biên giới, hải đảo hoặc trong điều kiện thiên tai, dịch bệnh.
4. Phụ thuộc chặt chẽ vào năng lực công nghệ của các chủ thể: Phiên tòa đặt ra yêu cầu mới đối với Thẩm phán chủ tọa trong việc vừa duy trì kỷ cương tố tụng, vừa xử lý các sự cố kỹ thuật số phát sinh; đồng thời đòi hỏi kỹ năng sử dụng công nghệ của Kiểm sát viên, Luật sư và đương sự.

Phân tích về cơ sở áp dụng, tác giả chứng minh xét xử trực tuyến có nền tảng vững chắc từ:

• Cơ sở pháp lý: Nghị quyết số 33/2021/QH15 (có hiệu lực từ 01/01/2022) và Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT (có hiệu lực từ 01/02/2022). Tuy nhiên, BLTTDS năm 2015 hiện vẫn chưa có điều khoản chính thức quy định về phiên tòa trực tuyến.
• Cơ sở thực tiễn: Các bất cập trong đại dịch COVID-19 khi Điều 259 BLTTDS 2015 quy định tạm ngừng phiên tòa do "trở ngại khách quan" nhưng lại không giải thích rõ nội hàm, buộc phải đối chiếu sang Điều 156 BLDS 2015 mà chưa có hướng dẫn chính thức. Cùng với đó là nền tảng hạ tầng Internet phát triển tại Việt Nam (70 triệu người dùng, chiếm 70% dân số vào tháng 9/2022).

Về khó khăn, tác giả xác định rào cản lớn nhất nằm ở yếu tố con người: thói quen tố tụng truyền thống, sự hạn chế kỹ năng công nghệ ở một bộ phận cán bộ tư pháp trung niên và cao tuổi, cùng tâm lý e ngại của người dân về tính bảo mật và sự trang nghiêm của phiên tòa số.

Chương 2: Thực trạng áp dụng quy định pháp luật của một số quốc gia về việc áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự - Kinh nghiệm cho Việt Nam

Chương 2 chiếm dung lượng lớn nhất trong khóa luận, khảo cứu kinh nghiệm lập pháp và thực tiễn áp dụng tại nhiều quốc gia trên 4 nhóm vấn đề then chốt:

1. Về phạm vi xét xử trực tuyến:

• Nhật Bản: Tiếp cận theo hướng sửa đổi trực tiếp Bộ luật Tố tụng dân sự (được Hạ viện thông qua ngày 18/5/2022), cho phép gửi đơn khởi kiện trực tuyến dạng văn bản (bắt buộc đối với luật sư), sử dụng hội nghị truyền hình để tranh luận bằng miệng, kiểm tra nhân chứng và giải quyết thủ tục hòa giải ly hôn từ xa; đặt ra lộ trình hoàn thành tin học hóa tố tụng dân sự vào năm 2025.
• Singapore: Áp dụng phiên tòa trực tuyến cho Tòa án dân sự, Tòa án gia đình, Tòa án thanh niên và Tòa án hình sự thông qua hội nghị từ xa (teleconference) hoặc hội nghị truyền hình đối với Tòa cấp cao và Tòa phúc thẩm.
• Vương quốc Anh: Báo cáo "Đánh giá cấu trúc tòa án dân sự" của Lord Justice Briggs đề xuất mô hình Tòa án trực tuyến chuyên giải quyết các tranh chấp không phức tạp, có giá trị yêu cầu bồi thường lên tới £25 để hỗ trợ công dân và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận công lý nhanh chóng.
• Úc: Triển khai phòng xử án điện tử (eCourtroom) xử lý cả các tranh chấp thương mại có quy mô lớn, cho phép nộp chứng cứ từ xa qua điện thoại hoặc truyền hình trực tuyến.
• Bài học cho Việt Nam: Hiện tại khoản 1 Điều 1 Nghị quyết số 33/2021/QH15 giới hạn xét xử trực tuyến ở các vụ án "có tình tiết, tính chất đơn giản; tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ vụ án rõ ràng". Tác giả cho rằng quy định này còn mơ hồ, phụ thuộc định tính vào thẩm phán. Tác giả đề xuất kinh nghiệm lập pháp:
  • Cụ thể hóa tiêu chí thông qua loại tranh chấp và giá trị tranh chấp: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp về dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động. Về giá trị ngạch, áp dụng cho các vụ án không có giá ngạch hoặc có giá ngạch từ 90.000 đồng trở xuống (căn cứ theo mức phân loại thu nộp tạm ứng án phí tại Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14).
  • Về kỹ thuật lập pháp: Cần đưa toàn bộ chế định xét xử trực tuyến thành một chương riêng độc lập trong BLTTDS sửa đổi, thay vì chỉ duy trì dưới dạng văn bản nghị quyết hướng dẫn tạm thời.

2. Về cách thức tham gia phiên tòa trực tuyến:

• Hàn Quốc: Quy tắc về sử dụng văn bản điện tử trong tố tụng dân sự số 2980 (Điều 4) quy định thủ tục tố tụng điện tử không mang tính bắt buộc; đương sự tự nguyện tham gia phải đăng ký người dùng trên hệ thống quốc gia bằng chứng chỉ chữ ký điện tử hợp chuẩn.
• Trung Quốc: Điều 7 Quy chế tố tụng trực tuyến năm 2021 quy định đương sự bắt buộc phải đăng ký tên thật trên nền tảng tố tụng, hệ thống đối soát dữ liệu căn cước công dân, hộ chiếu, số điện thoại và mã tín dụng xã hội thống nhất để cấp tài khoản định danh duy nhất. Tòa án Internet Bắc Kinh xây dựng quy trình 5 bước trực tuyến cho nguyên đơn (chuẩn bị tài liệu, đăng nhập, nộp đơn, xem xét đơn, thực hiện toàn bộ tranh tụng) và bị đơn (nhận thông báo và mã vụ án, đăng ký, liên kết vụ án, phản hồi trực tuyến, tham gia tranh tụng). Tại Thẩm Quyến, Tòa án nhân dân quận Longgang tích hợp các chức năng hòa giải, nộp hồ sơ, đóng án phí và kiểm tra chéo chứng cứ trên cổng thông tin điện tử.
• Singapore: Vận hành Hệ thống nộp hồ sơ điện tử (EFS) từ năm 2000, xử lý trên 84% khối lượng hồ sơ từ 400 công ty luật (số liệu năm 2009); vận hành phòng xử án điện tử từ tháng 1/2013; ban hành quy chuẩn chi tiết về trang phục, không gian phông nền, tên hiển thị và cấm quay phim, chụp ảnh.
• Vương quốc Bhutan: Dự thảo Quy tắc và Quy định về Tố tụng điện tử năm 2020 (các điều 5, 6, 8, 22) cho phép đương sự tùy chọn đăng ký điều trần từ xa qua Mẫu E-1, đồng thời chấp nhận mô hình hỗn hợp (một bên xuất hiện trực tiếp, một bên xuất hiện từ xa).
• Úc: Tại New South Wales, Tòa Hành chính và Dân sự (NCAT) thí điểm năm 2014 chương trình giải quyết tranh chấp trực tuyến 13 tuần cho các khiếu nại tiêu dùng dưới 5.000 AUD. Ở cấp liên bang, Tòa án tối cao liên bang ban hành hướng dẫn sử dụng eCourtroom và Microsoft Teams (mục 3.1, 4.1), yêu cầu cung cấp email cá nhân riêng biệt, hiển thị đầy đủ họ tên (First Name và Surname) và bảo mật tài khoản.
• Rwanda: Tích hợp hệ thống EFS vào Hệ thống quản lý hồ sơ điện tử tích hợp (IECMS) liên thông 5 cơ quan (Tư pháp, Bộ Tư pháp, Viện Công tố, Cảnh sát điều tra, Cơ quan cải huấn); cấp mã số định danh duy nhất cho từng vụ án, gửi thông báo qua SMS/email, hỗ trợ thanh toán phí tư pháp qua tiền di động.

3. Về tranh tụng trực tuyến và xác định, sử dụng chứng cứ điện tử: Khóa luận khái quát quy định pháp luật và thực tiễn của các nước về bảo đảm nguyên tắc tranh tụng bình đẳng khi các bên ở các không gian vật lý khác nhau; chuẩn hóa thủ tục số hóa, đối chiếu tính nguyên bản của chứng cứ điện tử (tin nhắn, dữ liệu số, tài liệu quét) nhằm bảo đảm giá trị chứng minh trước tòa.

Quốc gia	Khung pháp lý / Nền tảng áp dụng	Phạm vi áp dụng	Đặc điểm cách thức tham gia
Trung Quốc	Quy chế tố tụng trực tuyến (16/6/2021); Nền tảng Tòa án Internet	Các vụ án theo quy chế tố tụng; không bắt buộc, cần đương sự đồng ý	Xác thực danh tính qua tên thật, CMND, mã tín dụng xã hội; cấp tài khoản riêng; quy trình 5 bước
Nhật Bản	Luật sửa đổi BLTTDS (thông qua 18/5/2022)	Mở rộng các vụ án dân sự, hòa giải ly hôn (lộ trình đến 2025)	Nộp đơn trực tuyến (bắt buộc với luật sư); tranh luận bằng miệng, hỏi nhân chứng qua hội nghị truyền hình
Singapore	Hệ thống EFS (năm 2000), phòng xử án điện tử (2013)	Tòa dân sự, gia đình, thanh niên, hình sự; Tòa cấp cao, Tòa phúc thẩm	Xử lý nộp đơn qua EFS (>84% năm 2009); quy chuẩn nghiêm ngặt về trang phục, phông nền, hiển thị tên
Úc	Nền tảng eCourtroom; ứng dụng Microsoft Teams; hệ thống NCAT	Áp dụng từ vụ việc tiêu dùng dưới 5.000 AUD đến vụ án thương mại lớn	Cấp tài khoản/mật khẩu riêng; định danh bằng họ tên; quy định kỹ thuật đường truyền, trình chiếu tài liệu
Hàn Quốc	Quy tắc tố tụng điện tử số 1753 (2020), Quy tắc số 2980	Các vụ án dân sự theo sự tự nguyện của các bên	Đăng ký thành viên trên cổng tố tụng điện tử bắt buộc bằng chứng chỉ chữ ký điện tử
Vương quốc Anh	Đề án Tòa án trực tuyến của Lord Justice Briggs	Vụ việc nhỏ, không phức tạp; mức bồi thường lên tới £25	Nộp hồ sơ và giải quyết trực tuyến qua cổng bảo mật nhằm giảm tải cho hệ thống tòa án
Bhutan	Dự thảo Quy tắc và Quy định Tố tụng điện tử 2020	Đương sự tự nguyện chọn điều trần từ xa hoặc phòng xử án	Nộp đơn đăng ký theo Mẫu E-1; Tòa án cho phép mô hình hỗn hợp (bên trực tiếp, bên trực tuyến)
Rwanda	Hệ thống nộp đơn điện tử tích hợp IECMS	Liên thông toàn diện ngành tư pháp (5 cơ quan)	Cấp mã hồ sơ duy nhất; gửi thông báo qua SMS/Email; hỗ trợ thanh toán phí qua ví điện tử/tiền di động

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp các phát hiện nghiên cứu và đề xuất hệ thống giải pháp xuất phát từ số liệu văn bản:

1. Kết quả nghiên cứu chính kèm dữ liệu văn bản:

   • Chỉ rõ thực trạng áp dụng tại Việt Nam: Tính đến năm 2022 cả nước đã tổ chức 3.614 phiên tòa trực tuyến nhưng đa phần là án hình sự, số lượng vụ án dân sự rất thấp.
   • Đánh giá hệ thống hạ tầng xã hội: Việt Nam sở hữu nền tảng người dùng Internet cao (khoảng 70 triệu người, chiếm 70% dân số vào tháng 9/2022), là điều kiện khách quan thuận lợi để triển khai tố tụng điện tử diện rộng.
   • Làm rõ sự thiếu đồng bộ của pháp luật thực định: Quy định tạm ngừng phiên tòa do "trở ngại khách quan" tại Điều 259 BLTTDS 2015 thiếu vắng định nghĩa cụ thể; các văn bản điều chỉnh trực tiếp phiên tòa trực tuyến mới dừng ở mức Nghị quyết của Quốc hội (Nghị quyết số 33/2021/QH15) và Thông tư liên tịch của các ngành (TTLT số 05/2021/TTLT), chưa được tích hợp vào văn bản luật gốc là BLTTDS.

2. Hệ thống giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

   • Về mặt lập pháp: Đề xuất bổ sung một chương riêng biệt về "Xét xử trực tuyến" vào BLTTDS năm 2015 trong kỳ sửa đổi sắp tới, chấm dứt tình trạng điều chỉnh tản mạn qua các văn bản dưới luật, tạo hành lang pháp lý vững chắc hướng tới Tòa án điện tử năm 2030.
   • Về thu hẹp và lượng hóa phạm vi xét xử: Thay thế khái niệm định tính "vụ án có tình tiết đơn giản, tài liệu chứng cứ rõ ràng" bằng tiêu chí định lượng:
     • Giới hạn nhóm tranh chấp: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động.
     • Giới hạn giá trị tranh chấp: Áp dụng đối với các tranh chấp không có giá ngạch; trường hợp có giá ngạch thì giới hạn giá trị tranh chấp từ 90.000 đồng trở xuống (dựa trên mức thu tạm ứng án phí quy định tại Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14).
   • Về phương thức tham gia và hạ tầng: Xây dựng cổng dịch vụ tố tụng điện tử tập trung, yêu cầu đăng ký định danh cá nhân gắn với chữ ký số hoặc mã định danh công dân theo mô hình của Trung Quốc và Hàn Quốc; ban hành quy chuẩn kiểm tra, số hóa chứng cứ điện tử.

3. Đóng góp so với các công trình nghiên cứu trước:

   • Khắc phục sự phân mảnh của các đề tài tiền nhiệm: Trong khi công trình của Phan Võ Kiều Oanh (2021) chỉ giới hạn ở khâu khởi kiện và thụ lý; công trình của Lê Thị Hòa (2021) chỉ nghiên cứu chứng cứ điện tử; công trình của Trương Thế Khoa (2022) giới hạn ở tố tụng hình sự; và luận văn của Lê Thị Minh Ngọc (2021) chủ yếu tập trung vào mô hình Trung Quốc.
   • Khóa luận của Trịnh Công Bằng là công trình nghiên cứu tổng hợp chuyên sâu dành riêng cho lĩnh vực tố tụng dân sự, mở rộng phạm vi khảo cứu so sánh sang 8 quốc gia thuộc nhiều hệ thống pháp luật khác nhau (Civil Law, Common Law và các quốc gia đang phát triển), kết hợp hài hòa giữa các khía cạnh lý luận tố tụng và giải pháp lập pháp cụ thể.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do giới hạn phạm vi nghiên cứu của khóa luận cử nhân, tác giả chỉ tập trung phân tích 4 vấn đề kỹ thuật pháp lý trọng tâm (phạm vi, cách thức tham gia, tranh tụng, chứng cứ điện tử) tại các phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm. Đề tài chưa nghiên cứu sâu các giai đoạn tố tụng đặc biệt như thủ tục xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật (giám đốc thẩm, tái thẩm) hoặc giai đoạn thi hành án dân sự trên môi trường số. Bên cạnh đó, số liệu thực tiễn xét xử dân sự trực tuyến trong nước được tác giả trích dẫn mới dừng lại ở các báo cáo ban đầu của ngành Tòa án năm 2022.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản gợi mở việc tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn thi hành Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT khi số lượng án dân sự trực tuyến gia tăng; nghiên cứu xây dựng quy chế tố tụng điện tử đồng bộ từ khâu nộp đơn trực tuyến, tống đạt văn bản tố tụng điện tử, xác thực chứng cứ công nghệ cao (như chuỗi khối, dữ liệu lớn) đến thi hành án số nhằm phục vụ lộ trình xây dựng Tòa án thông minh trong thập kỷ tới.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Tố tụng dân sự, Luật So sánh, cũng như các cán bộ nghiên cứu xây dựng chính sách tư pháp.

Các phần nội dung có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm:

• Phần lý luận tại Chương 1: Đưa ra hệ thống khái niệm, đặc điểm pháp lý chặt chẽ giúp phân định giữa "xét xử trực tuyến" và "phiên tòa trực tuyến", hỗ trợ nghiên cứu học thuật về sự chuyển dịch của tư pháp trong kỷ nguyên số.
• Phần luật học so sánh tại Chương 2: Cung cấp tư liệu chi tiết về quy tắc tố tụng điện tử, các bước đăng ký tài khoản và kinh nghiệm vận hành Tòa án Internet của các nước (đặc biệt là quy trình 5 bước của Trung Quốc, hệ thống EFS của Singapore và kinh nghiệm sửa đổi BLTTDS của Nhật Bản năm 2022).
• Hệ thống đề xuất hoàn thiện pháp luật: Gợi ý giải pháp lập pháp cụ thể về việc đưa chương riêng vào BLTTDS và phương pháp lượng hóa tiêu chí án đơn giản qua ngạch giá trị tranh chấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính đến năm 2022, kết quả tổ chức phiên tòa trực tuyến tại Việt Nam theo số liệu của Tòa án nhân dân tối cao được ghi nhận như thế nào? Theo Báo cáo tóm tắt tổng kết công tác năm 2022 và phương hướng, nhiệm vụ năm 2023 của Tòa án nhân dân tối cao được trích dẫn trong văn bản, cả nước đã tổ chức xét xử trực tuyến tổng cộng 3.614 vụ án. Tuy nhiên, phần lớn các vụ việc được đưa ra xét xử trực tuyến là án hình sự, việc triển khai trong lĩnh vực tố tụng dân sự còn rất ít và chưa được đẩy mạnh.

2. Tác giả đề xuất tiêu chí cụ thể nào để giới hạn phạm vi vụ án dân sự được xét xử trực tuyến? Để khắc phục quy định mơ hồ "vụ án có tình tiết, tính chất đơn giản; tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ vụ án rõ ràng" tại Nghị quyết số 33/2021/QH15, tác giả kiến nghị giới hạn theo hai tiêu chí:

• Về loại tranh chấp: Chỉ áp dụng đối với các tranh chấp về dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động.
• Về giá trị tranh chấp: Áp dụng đối với các tranh chấp không có giá ngạch; đối với tranh chấp có giá ngạch thì giá trị tranh chấp phải từ 90.000 đồng trở xuống (dựa trên căn cứ tính mức thu nộp tạm ứng án phí tại Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14).

3. Quy chế tố tụng trực tuyến năm 2021 của Trung Quốc quy định cách thức tham gia của đương sự ra sao? Theo Điều 7 Quy chế tố tụng trực tuyến ban hành ngày 16/6/2021 của TANDTC Trung Quốc, đương sự phải hoàn thành đăng ký tên thật trên nền tảng tố tụng. Tòa án xác minh số chứng minh nhân dân, số điện thoại, hộ chiếu và mã tín dụng xã hội thống nhất để cấp tài khoản đặc biệt. Mọi thao tác từ tài khoản này được coi là hành vi tố tụng của chính đương sự (trừ khi chứng minh được bị đánh cắp tài khoản hoặc lỗi hệ thống). Đồng thời, việc tham gia tố tụng trực tuyến phải có sự đồng ý của các bên (Điều 4).

4. Nhật Bản đã thực hiện lộ trình lập pháp như thế nào để áp dụng công nghệ thông tin vào tố tụng dân sự? Nhật Bản lựa chọn phương thức sửa đổi trực tiếp Bộ luật Tố tụng dân sự. Luật sửa đổi đã được Hạ viện thông qua ngày 18/5/2022 với sự ủng hộ của Đảng Dân chủ Tự do và Đảng Komeito Mới. Luật cho phép khởi kiện trực tuyến (bắt buộc với luật sư), sử dụng hội nghị trực tuyến để tranh luận miệng, kiểm tra nhân chứng và hòa giải ly hôn từ xa, hướng tới mục tiêu hoàn thành tin học hóa toàn diện tố tụng dân sự vào năm 2025.

5. Khóa luận chỉ ra khó khăn căn bản nhất về yếu tố con người khi áp dụng xét xử dân sự trực tuyến là gì? Khó khăn căn bản xuất phát từ thói quen tố tụng truyền thống của đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên, đặc biệt là những cán bộ ở độ tuổi trung niên và cao tuổi vốn ít có điều kiện cập nhật công nghệ thông tin, dẫn tới hạn chế trong kỹ năng điều hành và xử lý sự cố kỹ thuật số phát sinh. Về phía đương sự, nhiều người lo ngại việc xét xử từ xa qua màn hình làm giảm tính nghiêm minh, trang nghiêm của Tòa án và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của họ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trịnh Công Bằng là một nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về việc áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự tại Việt Nam. Bằng việc phân tích cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý và đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của 8 quốc gia, tác giả đã làm rõ bản chất của phiên tòa trực tuyến và khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch hoạt động xét xử sang không gian số. Đề tài đóng góp những kiến nghị lập pháp xác đáng, trọng tâm là việc bổ sung chương riêng vào Bộ luật Tố tụng dân sự và định lượng cụ thể phạm vi tranh chấp được xét xử trực tuyến. Đây là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị chuyên môn cao, phục vụ thiết thực cho lộ trình cải cách tư pháp và tiến trình xây dựng Tòa án điện tử ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC XÉT XỬ TRỰC TUYẾN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự 1. Khái niệm Cách mạng Tháng 8 năm 1945 thắng lợi đã đưa Việt Nam bước qua một trang sử mới, làm cơ sở chính trị quan trọng cho nước ta có điều kiện để xây dựng và phát triển đất nước. Cũng từ đây xây dựng hệ thống pháp luật là vấn đề được Chính phủ, Quốc hội lúc bấy giờ quan tâm cùng với việc củng cố chính quyền mới còn non trẻ.

Từ năm 1945 cho đến trước năm 1989, hàng loạt văn bản quy định liên quan đến tố tụng dân sự đã được ban hành, tuy nhiên các văn bản quy định về tố tụng dân sự trong thời gian này còn rời rạc và chỉ hướng dẫn đối với một số vấn đề nhất định do nhiều điều kiện hoàn cảnh khác nhau mà lịch sử đất nước trong thời gian này trải qua. Năm 1989 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự được ban hành và có hiệu lực từ ngày 01/01/1990. Đây là văn bản pháp luật tố tụng dân sự có hiệu lực cao nhất từ năm 1945 đến thời điểm này. Pháp lệnh đã hệ thống hóa và phát triển toàn bộ các quy định về tố tụng dân sự trong các văn bản tản mạn của giai đoạn trước đó, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tố tụng giải quyết các vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân.2 Ngày 15/6/2004, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI đã thông qua Bộ luật tố tụng dân sự đầu tiên của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại kỳ họp thứ 5 - Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004.

Bộ luật này có hiệu lực từ ngày 01/01/2005. Sau một thời gian thi hành cho thấy nhiều quy định của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 vẫn còn bất cập. Để khắc phục tình trạng này, ngày 29/03/2011 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII đã thông qua Luật sửa đổi bổ sung bộ luật tố tụng dân sự và có hiệu lực từ ngày 01/01/2012. Đến năm 2015, để nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự, phục vụ công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, ngày 25/11/2015 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII đã thông qua Bộ luật tố tụng dân sự mới - Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 và Nghị quyết số 103/2015/QH13 ngày 25/11/2015 về việc thi hành Bộ luật tố tụng dân sự.

2 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2017), Giáo trình luật tố tụng dân sự Việt Nam, Nguyễn Thị Hoài Phương, Nxb Hồng Đức, trg. 9 Tố tụng dân sự là một lĩnh vực đã tồn tại và phát triển từ lâu, tuy nhiên theo tiến trình của lịch sử thì mỗi một quốc gia dân tộc hay quy định của pháp luật phải có sự thay đổi, tiếp thu để tồn tại và phát triển cao hơn nếu không quy định của pháp luật sẽ bị lỗi thời hay rộng hơn là quốc gia, dân tộc sẽ trở nên lạc hậu và kém phát triển bởi sự yếu kém của hệ thống pháp luật trong việc điều chỉnh các mối quan hệ xã hội mới với những điều kiện hoàn cảnh mới. Chế định tố tụng dân sự là một chế định quan trọng, đã tồn tại từ lâu nhưng xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự hiện nay vẫn còn là một khái niệm khá xa lạ đối với nhiều người, do đó việc hình thành khái niệm mới liên quan đến xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự là điều cần phải được quan tâm và xây dựng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự là khái niệm tương đối mới, do đó việc phân tích cũng như xây dựng khái niệm góp phần quan trọng trong việc phát triển đề tài được hoàn thiện hơn.

Tác giả phân tích khái niệm này dựa trên bốn khái niệm chính là “áp dụng”, “phương thức” “xét xử trực tuyến” và “tố tụng dân sự”. Trong đó trọng tâm là nghiên cứu khái niệm “xét xử trực tuyến” và đây cũng là vấn đề được trình bày và phân tích xuyên suốt trong khóa luận này. Theo từ điển Tiếng Việt “Áp dụng” là đem dùng trong thực tế điều đã nhận thức được.3 Áp dụng là một động từ, theo định nghĩa trên thì điều đã nhận thức được ở đây chính là vấn đề xét xử trực tuyến. Phương thức có thể hiểu là cách thức và phương pháp tiến hành một vấn đề nào đó, ở đây chính là cách thức và phương pháp tiến hành hoạt động xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự.

Theo từ điển Luật học “Xét xử4” là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một số phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hành chính…). Tác giả Đào Trí Úc, Nguyễn Thu Trang cho rằng xét xử là hoạt động phán quyết của cơ quan thay mặt Nhà nước nhằm khôi phục trật tự nếu nó bị xâm phạm, hoặc nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp và chính đáng của công dân, của tập thể, của quốc gia và xã hội.5 “Xét xử trực tuyến” hiện nay đã có một số công trình, bài viết định nghĩa liên quan đến khái niệm xét xử trực tuyến. Trước hết theo quy định tại khoản 2 Điều 1 3 Thành Yến (2021), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Dân trí, trg. 4 Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, Nhà xuất bản tư pháp, trg.

5 Đào Trí Úc, Nguyễn Thu Trang (2014), “Vai trò của hoạt động xét xử của tòa án trong quá trình phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 18, trg. 10 Nghị quyết số: 33/2021/QH15 ngày 12 tháng 11 năm 2021 (Nghị quyết số: 33/2021/QH15) về tổ chức phiên tòa trực tuyến quy định về phiên tòa trực tuyến: “Phiên tòa trực tuyến là phiên tòa được tổ chức tại phòng xử án, có sử dụng các thiết bị điện tử kết nối với nhau thông qua môi trường mạng, cho phép bị cáo, bị hại, đương sự, người tham gia tố tụng khác tham gia phiên tòa tại địa điểm ngoài phòng xử án do Tòa án quyết định nhưng vẫn bảo đảm trực tiếp theo dõi đầy đủ hình ảnh, âm thanh và tham gia các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai, vào cùng một thời điểm. Hàn Quốc là một trong những quốc gia đi đầu trong việc xét xử trực tuyến và cũng là quốc gia có nhiều sự tương đồng với Việt Nam cho nên việc tham khảo và nghiên cứu khái niệm xét xử trực tuyến góp phần trong việc hình thành khái niệm áp dụng phương thức xét xử trực tuyến trong tố tụng dân sự. Theo Quy tắc xử lý nghiệp vụ xét xử trực tuyến số 1753 của Hàn Quốc, có hiệu lực từ ngày 22/7/2020, “Xét xử trực tuyến là việc tiến hành xét xử mà một phần hoặc toàn bộ các bên liên quan trong vụ án không trực tiếp đến phòng xét xử mà tham gia phiên tòa tại địa điểm từ xa được trang bị thiết bị truyền dẫn đồng thời tín hiệu hình ảnh và âm thanh cùng lúc”.

Theo hướng dẫn của Tòa án tối cao bang Victoria (Australia), “Xét xử trực tuyến được hiểu là phiên xét xử được tổ chức bởi các phương tiện nghe nhìn mà không cần sự có mặt trực tiếp của người tham dự”. Khái niệm này tuy có sự diễn đạt ngắn gọn nhưng nội hàm của nó cũng khá tương đồng với khái niệm xét xử trực tuyến trong pháp luật Hàn Quốc mà tác giả đã phân tích ở trên.6 Vào ngày 16 tháng 6 năm năm 2021, Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc (TANDTC) đã ban hành “Quy tắc tố tụng trực tuyến cho Tòa án nhân dân” (“Quy tắc tố tụng trực tuyến”, 人民法院 在线 诉讼 规则). Đây là lần đầu tiên Trung Quốc ban hành một bộ quy tắc tố tụng trực tuyến có hệ thống, áp dụng cho tất cả các vụ án và thủ tục tố tụng của các Tòa án trên toàn quốc. Theo đó tại Điều 1 của quy tắc quy định “Tòa án nhân dân, các bên và những người tham gia tố tụng khác có thể dựa vào nền tảng tố tụng điện tử (sau đây gọi là “nền tảng tố tụng”) để hoàn thành tất cả hoặc nộp đơn trực tuyến, hòa giải, trao đổi chứng cứ, điều tra, xét xử, tống 6 Trương Thế Khoa (2022), Xét xử trực tuyến các vụ án hình sự theo pháp luật Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp cử nhân, Trường Đại học Luật Thành phố HCM, trg.

thông qua Internet hoặc mạng chuyên dụng. Hoạt động tố tụng trực tuyến có hiệu lực pháp lý như hoạt động tố tụng ngoại tuyến.”7 Cũng có tác giả cho rằng: “Xét xử trực tuyến là hình thức thực hiện công tác xét xử mà các bên tham gia tố tụng không cùng lúc có mặt tại phòng xử án trong thời gian diễn ra phiên tòa, mà tham gia vào phiên tòa tại địa điểm từ xa thông qua các thiết bị điện tử, các phương tiện truyền dẫn âm thanh, hình ảnh có thể kết nối với nhau qua môi trường mạng. Những người tham gia xét xử đảm bảo được trực tiếp theo dõi hình ảnh, âm thanh diễn ra tại phiên tòa và thực hiện đầy đủ các trình tự, thủ tục tố tụng của phiên tòa bằng lời nói, hành vi tố tụng liên tục, công khai vào cùng một thời điểm.” Bản chất của xét xử trực tuyến là chuyển một phần hoặc toàn bộ hoạt động xét xử từ không gian thực lên không gian số. Trong đó cốt lõi là việc tiến hành, tối ưu và phát triển trên nền tảng số một số hoạt động như: quản lý nội bộ Tòa án; công khai hoạt động của Tòa án; tiến hành các hoạt động tố tụng điện tử; hỗ trợ nâng cao hiệu quả của các chức danh tư pháp.8 “Tố tụng dân sự”9 được từ điển luật học giải thích là trình tự hoạt động do pháp luật quy định cho việc xem xét, giải quyết vụ án dân sự và thi hành án dân sự.

Tố tụng dân sự bao gồm: Khởi kiện vụ án dân sự, yêu cầu giải quyết việc dân sự; thụ lí vụ việc dân sự; giải quyết vụ việc dân sự theo trình tự sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm và thi hành án dân sự.