Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ VỀ MA TÚY 1. Một số vấn đề chung về ma túy, tội phạm ma túy và vụ án hình sự về ma túy 1. Khái niệm ma túy Khái niệm ma tuý được biết đến từ rất lâu, trong y học xưa các loại cây như thuốc phiện, cây cần xa, cây cô ca… được biết đến và sử dụng để chữa bệnh, có tác dụng giảm đau, gây mê. Nhưng sau đó khi con người phát hiện ra tác hại của nó “ ma tuý” là tên gọi tắt cho một số loại cây cỏ trên như cây thuốc phiện, cần sa, cô ca… Dân gian Việt Nam hiểu thuật ngữ “Ma tuý là chất có tác dụng như ma thuật, ma quái, có thể chữa một số bệnh, tăng hưng phấn hoặc ức chế thần kinh, làm cho con người mê mẩn, ngây ngất, tuý luý”[37].Ngoài thành phần là các loại cây cỏ trên, ma tuý ngày nay còn có các chất tổng hợp, các chất nguyên liệu gây nghiện, nên có tác dụng gây nghiện và hướng thần.
Tuy nhiên, sau khi được con người tổng hợp từ các chất tự nhiên gây nghiện, thì ma tuý được hiểu là chất có tính gây nghiện và thường bị người dùng lạm dụng. Chất ma tuý là các chất hoá học có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, có tác dụng ảnh hưởng đến ý thức của con người, sử dụng liên tục sẽ dẫn đến lệ thuộc và gây nghiện cho người sử dụng. Chất ma tuý theo y học là một chất có tác dụng gây ngủ, gây mê. Vì vậy, trong ý học ma túy còn được sử dụng là thành phần của một số loại thuốc có tác dụng gây mê, gây ngủ.
Theo từ điển Hán - Việt, “ma tuý” có nghĩa là “làm mê mẩn, say sưa, tê liệt”[19, tr.14], là từ dùng để chỉ chất thuốc có khả năng gây ra các hiện tượng thần kinh tê liệt, gây nghiện nếu dùng nhiều lần. 8 Luan van Theo định nghĩa của Tổ chức Liên Hợp Quốc, ma tuý được hiểu là “Các chất có nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ làm thay đổi trạng thái tâm sinh lý của người sử dụng”. Tổ chức Y tế thế giới cũng đưa ra khái niệm như sau: “Ma túy là các chất độc, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ phá hủy các cơ quan nội tạng”. Trong đề tài nghiên cứu “Mại dâm, ma tuý, cơ bạc - tội phạm thời hiện đại” của nhóm tác giả Nguyễn Xuân Yêm, TS Phan Đình Khánh, Nguyễn Thị Kim Liên 2003 các tác giả có đưa ra ý kiến cho rằng “Các chất ma tuý là các chất độc có tính chất gây nghiện, có khả năng bị lạm dụng, sự nghiện ngập chính là biểu hiện của tình trạng bị ngộ độc mãn tính do các chất ma tuý gây nên cho người sử dụng chúng”[62].
Tính chất gây nghiện của các chất ma tuý gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của người sử dụng, các chất độc ngấm vào các tế bào trong cơ thể sống, ban đầu gây cảm giác sảng khoái, hưng phấn, dẫn đến tình trạng lạm dụng chúng để giảm đau hoặc tìm cảm giác vui vẻ. Việc sử dụng nhiều lần sẽ dẫn đến tính trạng nghiện, bắt buộc phải sử dụng nếu không sẽ khó chịu, ảnh hưởng đến các dây thần kinh, có thể dẫn đến không thể điều khiển được hành vi của mình. Hiện nay thuật ngữ ma tuý theo quan điểm khoa học thì “ma tuý là các chất có nguồn gốc tự nhiên ( morphin…); bán tổng hợp ( heroin được bán tổng hợp từ morphin) hay tổng hợp ( amphetamine) có tác dụng lên hệ thần kinh trung ương gây cảm giác như giảm đau, hưng phấn, hay cảm thấy dễ chịu… mà khi dùng nhiều lần thì sẽ phải sử dụng lại nó nếu không sẽ rất khó chịu”. Chất ma tuý có thể là một số chất tự nhiên hoặc chất tổng hợp hoá học được đưa vào cơ thể người dưới nhiều hình thức như uống, hút, hít, tiêm ( chích) … gây ức chế hoặc kích thích mạnh hệ thần kinh, làm giảm đau, hoặc gây các ảo giác, sẽ dẫn đến sự lệ thuộc cả về tâm lý và thể chất đối với người sử dụng 9 Luan van Theo định nghĩa của bộ luật hình sự Việt Nam thuật ngữ “ma tuý bao gồm nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa, nhựa coca, lá, hoa, quả cây cần xa, quả thuốc phiện khô, quả thuốc phiện tươi, heroine, cocain, các chất ma tuý khác ở thể lỏng hay thể rắn”.
Dù tồn tại dưới hình thức nào thì các chất ma tuý đều ảnh hưởng đến sức khoẻ của người sử dụng, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ làm thay đổi trạng thái và phá huỷ các cơ quan nội tạng của người sử dụng Cụ thể hơn, Luật phòng, chống ma tuý 2013 định nghĩa tại điểm 1, điểm 2, điểm 3 khoản 2 như sau “ 1. Chất ma tuý là các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục do chính phủ ban hành 2. Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng. Chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng.Chất ma tuý là chất gây hại nghiêm trọng đến sức khoẻ, kinh tế và trật tự xã hội, vì vậy nhà nước trực tiếp và độc quyền quản lý.
Ngoài việc đưa ra định nghĩa về ma tuý, luật phòng, chống ma tuý và một số văn bản hướng dẫn luật này còn quy định về các loại cây có chứa chất ma tuý như nghị định 73/2018/ NĐ - CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ quy định các danh mục chất ma tuý và tiền chất bao gồm 4 danh mục các chất ma tuý và tiền chất như sau: “Danh mục I: Các chất ma túy tuyệt đối cấm sử dụng trong y học và đời sống xã hội; việc sử dụng các chất này trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm theo quy định đặc biệt của cơ quan có thẩm quyền.(46 chất trong đó có một số chất như heroin, morphin, cần sa…) Danh mục II: Các chất ma túy được dùng hạn chế trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm hoặc trong lĩnh vực y tế theo quy định của cơ 10 Luan van quan có thẩm quyền (398 chất trong đó có một số chất như cocain, thuốc phiện,nhựa coca…) Danh mục III: Các chất ma túy được dùng trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm hoặc trong lĩnh vực y tế, thú y theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.(71 chất trong đó có một số chất như diazepam, delorazepam…) Danh mục IV: Các tiền chất: các hoá chất không thể thiếu trong quá trình điều chế ma tuý. Các tiền chất sử dụng vì mục đích quốc phòng, an ninh do Bộ Công an quản lý và cấp phép xuất khẩu, nhập khẩu. Các tiền chất sử dụng trong lĩnh vực thú y do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quản lý và cấp phép xuất khẩu, nhập khẩu (44 chất trong đó có một số chất như acetone, acetic anhydride…)”[32]. Như vậy, theo quan điểm của tác giả thì có thể thấy dưới góc độ khoa học pháp lý thì ma tuý có các chất gây nghiện, làm ảnh hưởng đến hoạt động thần kinh cuả con người, khiến họ lệ thuộc vào chất này.
Phân loại ma túy Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau mà phân loại ma túy thành nhiều loại khác nhau, như căn cứ vào nguồn gốc của ma túy, mục đích sử dụng ma túy, mức độ tác động lên hệ thần kinh của ma túy…Trong bối cảnh của việc sản xuất, mua bán, trao đổi, sử dụng ma túy…luôn luôn biến đổi như hiện nay thì các cách phân loại cũng chỉ mang tính chất tương đối. Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau có thể phân chia thành các loại ma túy cụ thể như sau: Thứ nhất, căn cứ vào nguồn gốc của ma túy thì có thể chia thành ba loại: Ma túy tự nhiên là sản phẩm của các cây trồng tự nhiên và các chế phẩm của nó như cây thuốc phiện, cây cần sa, cocain. Ma túy bán tổng hợp là chất ma túy mới xuất hiện trong thời gian gần đây và là chất ma túy phổ biến hiện nay. 11 Luan van Ma túy tổng hợp là các chất ma túy được chế từ ma túy tự nhiên và một số chất phụ gia khác, có tác dụng mạnh hơn chất ma túy ban đầu.
Ma túy tổng hợp là các loại ma túy được điều chế bằng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ hóa chất. Các loại ma túy tổng hợp hiện nay vẫn thường được gọi dưới các cái tên như: thuốc lắc, ma túy đá, hồng phiến, ke, kẹo. Thứ hai, căn cứ theo mức độ gây nghiện và khả năng bị lạm dụng thì chia thành hai loại là loại ma túy có hiệu lực cao (ma túy mạnh) và ma túy có hiệu lực thấp (ma túy nhẹ). Ma túy có hiệu lực cao (ma túy mạnh) là các chất ma túy chỉ cần sử dụng với một lượng nhỏ đã có thể thay đổi trạng thái tâm sinh lý của người sử dụng (mức độ kích thích mạnh), và sử dụng vài lần có thể gây nghiện.
Ví dụ: thuốc phiện, heroine, cocaine, thuốc lắc… Ma túy có hiệu lực thấp (ma túy nhẹ) là các chất ma túy phải sử dụng nhiều lần với một lượng lớn thì mới làm thay đổi được trạng thái tâm sinh lý của người dùng và gây nghiện; ví dụ: thuốc lá, thuốc lào…Các loại ma túy này thì không bị pháp luật cấm hoàn toàn nhưng việc sử dụng, mua bán, sản xuất…cũng theo những quy định khắt khe của pháp luật. Thứ ba, căn cứ vào tác dụng của chất ma túy đến hệ thần kinh trung ương. Dựa trên tác dụng chủ yếu của chất ma túy đến hệ thần kinh trung ương của con người, ta có thể chia thành 3 loại ma túy là nhóm thuốc an thần, ức chế hộ thần kinh trung ương, nhóm các chất kích thích, nhóm các chất gây ảo giác. Thứ tư, căn cứ vào tiêu chí quy định của pháp luật thì có hai loại ma túy là ma túy hợp pháp và am túy không hợp pháp.
Ma túy hợp pháp là những loại ma túy thông dụng: rượu bia, thuốc lá (ni-cô- tin), ca-phê-in, thuốc ngủ an thần, thuốc giảm đau thông thường…Những loại ma túy này Nhà nước quản lý về việc sản xuất, mua bán, sử dụng. 12 Luan van Ma túy bất hợp pháp là loại ma túy mà pháp luật quy định là chất cẩm sản xuất, mua bán, sử dụng… Tùy theo quy định pháp luật của mỗi quốc gia mà một số chất ma túy bị coi là bất hợp pháp.