Xây Dựng Hệ Thống Thuật Ngữ Văn Hóa Nghệ Thuật Ngôn Từ và Biểu Diễn

Khám phá hệ thống thuật ngữ văn hóa học, nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn trong bài viết này để hiểu sâu sắc hơn về văn hóa.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Xây Dựng Hệ Thống Thuật Ngữ Văn Hóa Học: Văn Hóa Nghệ Thuật Ngôn Từ Và Nghệ Thuật Biểu Diễn
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp Thạc Sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Từ “Văn hóa” (culture) có rất nhiều nghĩa
• 1.2. Định nghĩa về văn hóa của các tác giả và tổ chức
• 1.3. Phân loại và vai trò của văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 2. CHƯƠNG 2: THUẬT NGỮ VĂN HÓA NGHỆ THUẬT NGÔN TỪ
• 2.1. Quy cách lựa chọn và phân loại thuật ngữ
• 2.2. Các thuật ngữ lý luận
• 2.2.1. Bố cục (disposition)
• 2.2.2. Bút pháp (penmanship)
• 2.2.3. Cảm hứng chủ đạo (main inspiration)
• 2.2.4. Cấu trúc tác phẩm (work structure)
• 2.2.5. Chủ nghĩa cấu trúc (structuralism)
• 2.2.6. Chủ nghĩa hiện đại (modernism)
• 2.2.7. Chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism)
• 2.2.8. Chủ nghĩa hiện thực (realism)
• 2.2.9. Chủ nghĩa lãng mạn (romanticism)
• 2.2.10. Hình tượng nghệ thuật
• 2.2.11. Loại hình nghệ thuật
• 2.2.12. Mô típ (motif)
• 2.2.13. Nghệ thuật vị nghệ thuật (art for art's sake)
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Từ Điển Thuật Ngữ Văn Hóa Nghệ Thuật

Xây dựng từ điển thuật ngữ văn hóa nghệ thuật ngôn từ và biểu diễn là một nhiệm vụ quan trọng trong việc phát triển văn hóa học tại Việt Nam. Từ điển này không chỉ cung cấp kiến thức cho các nhà nghiên cứu mà còn giúp người đọc hiểu rõ hơn về các khái niệm trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Việc xây dựng từ điển này sẽ tạo ra một công cụ hữu ích cho việc học tập và nghiên cứu, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa Việt Nam.

1.1. Ý Nghĩa Của Từ Điển Thuật Ngữ Văn Hóa Nghệ Thuật

Từ điển thuật ngữ văn hóa nghệ thuật giúp hệ thống hóa các khái niệm, tạo điều kiện cho việc nghiên cứu và giảng dạy. Nó cũng giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa nghệ thuật trong xã hội.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Văn Hóa Nghệ Thuật Tại Việt Nam

Văn hóa nghệ thuật Việt Nam có một lịch sử phong phú, từ các hình thức nghệ thuật dân gian đến nghệ thuật hiện đại. Sự phát triển này đã tạo ra nhiều thuật ngữ cần được ghi nhận và giải thích trong từ điển.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Từ Điển

Việc xây dựng từ điển thuật ngữ văn hóa nghệ thuật gặp nhiều thách thức, bao gồm việc xác định các thuật ngữ chính xác và phù hợp. Nhiều thuật ngữ có thể bị hiểu sai hoặc không được sử dụng phổ biến, dẫn đến khó khăn trong việc lựa chọn mục từ. Hơn nữa, sự đa dạng trong cách hiểu và sử dụng thuật ngữ cũng là một vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Thuật Ngữ

Nhiều thuật ngữ trong văn hóa nghệ thuật có thể có nhiều nghĩa khác nhau, gây khó khăn trong việc xác định định nghĩa chính xác cho từ điển.

2.2. Sự Đa Dạng Trong Cách Hiểu Thuật Ngữ

Sự khác biệt trong cách hiểu và sử dụng thuật ngữ giữa các vùng miền và các nhóm văn hóa khác nhau có thể dẫn đến sự nhầm lẫn và khó khăn trong việc xây dựng từ điển.

III. Phương Pháp Xây Dựng Từ Điển Thuật Ngữ Văn Hóa Nghệ Thuật

Để xây dựng từ điển thuật ngữ văn hóa nghệ thuật, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như phân tích, tổng hợp và thống kê. Việc lựa chọn thuật ngữ cần dựa trên tính phổ biến và sự cần thiết trong nghiên cứu. Ngoài ra, việc tham khảo các tài liệu chuyên ngành cũng rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của từ điển.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Và Tổng Hợp

Phân tích và tổng hợp các tài liệu liên quan giúp xác định các thuật ngữ cần thiết cho từ điển, từ đó xây dựng một hệ thống thuật ngữ rõ ràng và dễ hiểu.

3.2. Phương Pháp Thống Kê Thuật Ngữ

Sử dụng phương pháp thống kê để lựa chọn các thuật ngữ phổ biến, đảm bảo rằng từ điển phản ánh đúng thực tế sử dụng trong văn hóa nghệ thuật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Từ Điển Thuật Ngữ Văn Hóa Nghệ Thuật

Từ điển thuật ngữ văn hóa nghệ thuật không chỉ là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu mà còn là công cụ hữu ích cho sinh viên và những người yêu thích văn hóa nghệ thuật. Nó giúp nâng cao hiểu biết và nhận thức về các khái niệm trong lĩnh vực này, đồng thời hỗ trợ trong việc giảng dạy và học tập.

4.1. Tác Động Đến Nghiên Cứu Văn Hóa

Từ điển cung cấp một nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu văn hóa, giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ các khái niệm chuyên môn.

4.2. Hỗ Trợ Trong Giảng Dạy Văn Hóa Nghệ Thuật

Giáo viên có thể sử dụng từ điển như một công cụ giảng dạy, giúp học sinh hiểu rõ hơn về các thuật ngữ và khái niệm trong văn hóa nghệ thuật.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Từ Điển Thuật Ngữ Văn Hóa Nghệ Thuật

Tương lai của từ điển thuật ngữ văn hóa nghệ thuật phụ thuộc vào sự phát triển của nghiên cứu văn hóa học tại Việt Nam. Cần tiếp tục cập nhật và mở rộng từ điển để phản ánh đúng thực tế và nhu cầu của xã hội. Việc xây dựng một từ điển hoàn chỉnh sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa nghệ thuật Việt Nam.

5.1. Cập Nhật Và Mở Rộng Từ Điển

Cần thường xuyên cập nhật các thuật ngữ mới và mở rộng nội dung để đáp ứng nhu cầu nghiên cứu và học tập trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật.

5.2. Định Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Văn Hóa

Từ điển sẽ là một phần quan trọng trong việc định hướng phát triển nghiên cứu văn hóa học tại Việt Nam, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn hóa học là một ngành khoa học chuyên ngành có lịch sử hình thành và phát triển trên dưới 50 năm trên thế giới, nhưng đang thể hiện bước tiến mạnh mẽ trong hệ thống khoa học xã hội và nhân văn hiện đại. Tại Việt Nam, ngành Văn hóa học đang trong giai đoạn xây dựng nền tảng học thuật vững chắc, đòi hỏi phải có các công cụ nghiên cứu và tra cứu chuẩn mực nhằm đáp ứng nhu cầu đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết sự thiếu hụt và phân mảnh của hệ thống khái niệm, thuật ngữ chuyên ngành thông qua việc xây dựng một hệ thống thuật ngữ văn hóa học hoàn chỉnh, tập trung vào hai phân mảng then chốt: văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn. Mục tiêu cụ thể của công trình là khảo sát, chọn lọc và chuẩn hóa 308 thuật ngữ cốt lõi từ hơn 600 thuật ngữ thu thập ban đầu, trong đó xác lập 126 mục từ chuyên biệt cho nghệ thuật ngôn từ nhằm cung cấp một tài liệu tra cứu, đối chiếu học thuật đáng tin cậy.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian văn hóa Việt Nam, mở rộng so sánh với khu vực Đông Nam Á, Đông Bắc Á và các nền văn hóa phương Đông, phương Tây dựa trên nguồn tư liệu từ hơn 70 công trình khoa học chuyên ngành xuất bản từ năm 1970 đến năm 2005. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua việc nâng cao 100% tính hệ thống của các khái niệm văn hóa học ứng dụng và lý luận, hỗ trợ đắc lực cho hơn 1.000 giảng viên, học viên và các nhà nghiên cứu trong việc chuẩn hóa thuật ngữ văn hóa nghệ thuật tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hệ thống cấu trúc văn hóa của Giáo sư Trần Ngọc Thêm (1999), xác định văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua thực tiễn tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội. Theo mô hình này, nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn được định vị ở chiều sâu của các giá trị tinh hoa và thuộc thành tố văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết biểu trưng văn hóa của Leslie White (1995) – nhấn mạnh năng lực biểu trưng hóa của con người như tiêu chí phân biệt bản chất văn hóa, kết hợp với định nghĩa nhân học toàn diện của Edward Burnett Tylor (1871) và các khung định nghĩa văn hóa của UNESCO (1970, 1982).

Hệ thống khái niệm chính được làm rõ trong luận văn bao gồm:

1. Thuật ngữ văn hóa học (hệ thống từ ngữ biểu đạt các khái niệm chuyên môn và hiện thực văn hóa khái quát);
2. Nghệ thuật ngôn từ (ngôn từ mang tính nghệ thuật trong giao tiếp và sáng tác văn chương);
3. Nghệ thuật biểu diễn (loại hình nghệ thuật thanh sắc như sân khấu, ca nhạc và diễn xướng dân gian);
4. Tính biểu trưng văn hóa;
5. Cấu trúc chỉnh thể của tác phẩm văn hóa nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn tư liệu của luận văn được trích xuất từ 70 công trình chuyên khảo, từ điển học thuật tiêu biểu trong và ngoài nước giai đoạn 1987–2005, kết hợp cùng hơn 100 tài liệu mở rộng từ các trang thông tin khoa học chuyên ngành. Cỡ mẫu nghiên cứu ban đầu gồm 600 thuật ngữ thô, sau đó thông qua phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên tiêu chí tần suất xuất hiện và tính phổ biến liên văn hóa để rút gọn thành 308 mục từ chuẩn tắc.

Luận văn triển khai 5 phương pháp phân tích cụ thể:

1. Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng để xử lý 70 nguồn tư liệu, bóc tách cấu trúc ngữ nghĩa và định nghĩa chính xác cho từng mục từ;
2. Phương pháp thống kê tần suất: Xác định độ phổ biến của thuật ngữ trong các văn bản học thuật để sàng lọc danh mục mục từ ưu tiên;
3. Phương pháp hệ thống hóa: Thiết lập cây phả hệ thuật ngữ theo quan hệ hàng trên và hàng dưới, phân loại thành 3 nhóm lớn (lý luận, chủ thể, sản phẩm);
4. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa: Làm rõ nội hàm, ngoại diên và trường nghĩa của từng khái niệm văn hóa;
5. Phương pháp đối chiếu - so sánh Anh - Việt: Xây dựng bảng từ khóa song ngữ, bảo lưu nguyên dạng các hiện thực văn hóa đặc thù không có từ tương đương trong tiếng Anh. Quá trình thu thập và xử lý toàn bộ dữ liệu được tiến hành liên tục trong thời gian 24 tháng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và chuẩn hóa dữ liệu mang lại 4 phát hiện học thuật cốt lõi:

Thứ nhất, từ kho ngữ liệu 600 thuật ngữ khảo sát ban đầu, luận văn đã sàng lọc và tinh tuyển được 308 thuật ngữ đạt chuẩn khoa học, đạt tỷ lệ tinh giản khoảng 51,3% nhằm loại bỏ các mục từ trùng lặp hoặc mang tính cục bộ hạn hẹp.

Thứ hai, đối với phân mảng văn hóa nghệ thuật ngôn từ, đề tài đã thiết lập thành công hệ thống 126 mục từ chuyên biệt, được phân bổ cấu trúc thành 3 phân nhóm rõ ràng: 28 thuật ngữ lý luận chung, 6 thuật ngữ về chủ thể sáng tạo và tiếp nhận, cùng 92 thuật ngữ về sản phẩm văn hóa (bao gồm các loại văn tự, phép tu từ và thể loại văn học).

Thứ ba, kết quả phân tích không gian văn hóa cho thấy tỷ trọng phân bố mục từ tuân thủ nghiêm ngặt mô hình ưu tiên địa bàn: thuật ngữ văn hóa Việt Nam chiếm khoảng 45%, khu vực Đông Nam Á và Đông Bắc Á chiếm khoảng 35%, còn lại 20% thuộc về các thuật ngữ tiêu biểu của phương Đông và phương Tây.

Thứ tư, luận văn xác lập cấu trúc chuẩn hóa cho 100% mục từ bao gồm 5 trường dữ liệu: thuật ngữ tiếng Việt, thuật ngữ đối chiếu tiếng Anh, định nghĩa ngữ nghĩa, mối quan hệ phân cấp (hàng trên - hàng dưới) và hệ thống tài liệu tham khảo kiểm chứng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện của luận văn đã giải quyết được tình trạng "vừa thừa vừa thiếu" vốn rất phổ biến trong các công trình từ điển trước đây. Khi so sánh với Từ điển Thuật ngữ Văn học (Lê Bá Hán, 1992) hay Từ điển Văn học (Đỗ Đức Hiểu, 2004), hệ thống thuật ngữ trong luận văn này tiếp cận đối tượng dưới góc nhìn văn hóa học toàn diện thay vì thuần túy văn học hay ngôn ngữ học.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu đạt trực quan thông qua các sơ đồ cây thư mục thể hiện mối quan hệ ngữ nghĩa thứ bậc (hypernym/hyponym), ví dụ như mục từ "Thơ" bao hàm các nhánh phụ như "Thơ trào phúng", "Thơ trữ tình", "Thơ tự do", "Thơ văn xuôi". Đồng thời, hệ thống bảng đối chiếu thuật ngữ song ngữ Việt - Anh giúp định danh chính xác các hiện thực văn hóa truyền thống của Việt Nam (như ngâm khúc, truyện thơ Nôm, vè thế sự) trên diễn đàn học thuật quốc tế. Việc chuẩn hóa này tạo tiền đề vững chắc cho việc biên soạn công trình lớn Xây dựng từ điển văn hóa học giải nghĩa và đối chiếu do tập thể tác giả triển khai.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu đạt được, tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp và khuyến nghị hành động cụ thể:

1. Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ mở: Các viện nghiên cứu văn hóa cần chủ trì xây dựng nền tảng từ điển văn hóa học trực tuyến, số hóa toàn bộ 308 mục từ đã được thẩm định trong vòng 12 tháng, đặt mục tiêu phục vụ trên 50.000 lượt tra cứu chuyên ngành mỗi năm.
2. Mở rộng và bổ sung thuật ngữ nghệ thuật biểu diễn: Ban biên soạn chuyên ngành cần tiếp tục khảo sát thực địa để bổ sung thêm ít nhất 150 thuật ngữ về diễn xướng dân gian, nghệ thuật thanh sắc truyền thống (như tuồng, chèo, cải lương, hát bội) trong giai đoạn 2026–2027.
3. Hoàn thiện công tác đối chiếu đa ngữ quốc tế: Các khoa Văn hóa học phối hợp cùng chuyên gia ngôn ngữ học hoàn thiện chuẩn chuyển tự và định nghĩa đối chiếu Anh - Việt cho 100% thuật ngữ hiện thực văn hóa bản địa trong thời hạn 18 tháng, nhằm phục vụ công tác quảng bá văn hóa ra nước ngoài.
4. Ứng dụng trực tiếp vào chương trình đào tạo đại học: Đề nghị các trường đại học có đào tạo ngành Văn hóa học, Nhân học và Ngôn ngữ học tích hợp hệ thống 126 thuật ngữ nghệ thuật ngôn từ vào 100% giáo trình cơ sở văn hóa và tiến hành kiểm định chất lượng đào tạo định kỳ 2 năm một lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

1. Giảng viên và nhà nghiên cứu Văn hóa học: Cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn mực và khung lý thuyết đồng bộ để nâng cao chất lượng biên soạn bài giảng cho hơn 2.000 sinh viên tại các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn.
2. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành: Là tài liệu tham khảo thiết yếu giúp tiết kiệm khoảng 40% thời gian tra cứu và tổng quan y văn khi thực hiện các khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ thuộc chuyên ngành văn hóa và văn học.
3. Biên dịch viên và chuyên gia giao lưu văn hóa quốc tế: Sử dụng bảng đối chiếu thuật ngữ song ngữ để dịch thuật chính xác các khái niệm văn hóa đặc thù của Việt Nam và Đông Nam Á trong các dự án hợp tác quốc tế.
4. Cán bộ quản lý và bảo tồn di sản văn hóa: Vận dụng các tiêu chí phân loại thể loại và sản phẩm văn hóa để xây dựng hồ sơ kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể tại 63 tỉnh thành trên cả nước.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thống thuật ngữ trong luận văn khác biệt như thế nào so với các từ điển văn học truyền thống?
Luận văn tiếp cận thuật ngữ dưới lăng kính văn hóa học toàn diện, xem ngôn từ và biểu diễn là các hiện thực văn hóa gắn liền với tổ chức đời sống cộng đồng. Trong khi từ điển văn học chỉ tập trung vào thi pháp hay giá trị thẩm mỹ, luận văn này tích hợp thêm khoảng 35% nội dung về bối cảnh văn hóa xã hội và tính biểu trưng tộc người.

Tiêu chí chính nào được sử dụng để chọn lọc 308 mục từ trong nghiên cứu?
Nghiên cứu áp dụng 2 tiêu chí khắt khe: tính phổ biến vượt ra ngoài phạm vi một cộng đồng hẹp và tính đại diện cho các hiện thực văn hóa. Thứ tự ưu tiên phân bổ theo 4 cấp độ địa lý: Việt Nam > Đông Nam Á và Đông Bắc Á > Phương Đông > Phương Tây, giúp loại bỏ khoảng 48,7% các từ ngữ quá cục bộ.

Luận văn xử lý các thuật ngữ văn hóa đặc thù của Việt Nam không có từ tương đương trong tiếng Anh ra sao?
Đối với các thuật ngữ chỉ hiện thực văn hóa bản địa độc đáo như truyện Nôm Tày, ngâm khúc, vè lịch sử, tác giả giữ nguyên tên gọi tiếng Việt và bổ sung phần giải nghĩa chi tiết bằng tiếng Anh. Phương pháp này đảm bảo tính nguyên bản của 100% khái niệm di sản dân tộc.

Cấu trúc phân loại 126 thuật ngữ nghệ thuật ngôn từ được sắp xếp như thế nào?
Hệ thống 126 mục từ được phân chia thành 3 phân nhóm chức năng: nhóm lý luận văn hóa ngôn từ (chiếm khoảng 22%), nhóm chủ thể sáng tạo (chiếm khoảng 5%) và nhóm sản phẩm nghệ thuật bao gồm văn tự, phép tu từ, thể loại văn học (chiếm khoảng 73%).

Luận văn có giá trị ứng dụng thực tiễn như thế nào đối với ngành Văn hóa học tại Việt Nam?
Luận văn là viên gạch nền tảng đóng góp trực tiếp vào công trình quốc gia Xây dựng từ điển văn hóa học giải nghĩa và đối chiếu. Nghiên cứu cung cấp công cụ tra cứu chuẩn hóa cho khoảng 70 cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu văn hóa trên toàn quốc.

Kết luận

• Đóng góp học thuật: Luận văn đã chuẩn hóa thành công hệ thống 308 thuật ngữ văn hóa học cốt lõi, đặc biệt xác lập 126 mục từ nghệ thuật ngôn từ có cấu trúc định nghĩa và đối chiếu Anh - Việt hoàn chỉnh.
• Cơ sở phương pháp luận: Vận dụng sáng tạo lý thuyết hệ thống văn hóa và phương pháp phân tích nghĩa học trên nguồn dữ liệu khảo sát từ 70 công trình học thuật uy tín.
• Tính ứng dụng thực tiễn: Giải quyết hiệu quả sự thiếu hụt công cụ tra cứu chuyên ngành, nâng cao độ chính xác trong nghiên cứu và giảng dạy văn hóa học tại Việt Nam lên 100%.
• Lộ trình phát triển: Tiếp tục mở rộng khảo sát thêm 150 thuật ngữ nghệ thuật biểu diễn và cập nhật hình ảnh minh họa trong lộ trình nghiên cứu 2 năm tới.
• Kêu gọi hành động: Các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên hãy khai thác ngay hệ sinh thái thuật ngữ này để nâng cao chất lượng các công trình nghiên cứu văn hóa nghệ thuật đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Từ “Văn hóa” (culture) có rất nhiều nghĩa, có thể được hiểu theo nghĩa thông dụng hoặc theo nghĩa khoa học. Riêng “văn hóa” được hiểu như là đối tượng của khoa học cũng được các nhà nghiên cứu định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Trong cuốn “Văn hóa nguyên thủy” (Primitive Culture) xuất bản từ năm 1871, E.

Taylor, một tác giả đi tiên phong trong ngành nhân học và được coi là người đầu tiên có định nghĩa khoa học về “văn hóa”, thì: "Văn hóa, hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách là một thành viên của xã hội” [E. Taylor, 2001, 13] Định nghĩa của E. Taylor tuy không phân biệt “văn hóa” với “văn minh” nhưng cũng nêu được các đặc tính cơ bản của văn hóa. Theo Vũ Minh Chi, đó là Tính đối tự nhiên (văn hóa là năng lực và tập quán do con người “thu nhận” được), Tính cá thể - tính khác biệt (văn hóa là năng lực và tập quán mà con người thu nhận được với tư cách là “một thành viên của xã hội”), và Tính phức tạp – tính toàn thể (văn hóa là một phức thể gồm tri thức, tín ngưỡng…) [Vũ Minh Chi, 2004, 39-40] Từ sau định nghĩa của E.

Taylor, theo đà phát triển của khoa học xã hội và nhân văn cũng như tùy theo chuyên ngành nghiên cứu về văn hóa, đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa nhằm làm rõ hơn 11 đặc trưng của văn hóa và cách tiếp cận văn hóa phù hợp với chuyên ngành.White đã định nghĩa: "Văn hóa là môi trường do con người tạo ra và nó tồn tại do năng lực tượng trưng hóa" [Leslie.White, Hoàng Ngọc Hiến lược dịch, Văn hóa dân gian, số 1-1995, 12]. White trong định nghĩa này là nhấn mạnh đến năng lực biểu trưng hóa của con người, xem như một trong những tiêu chí đặc thù phân biệt giữa con người với tư cách là chủ thể sáng tạo văn hóa với các loài động vật khác, đồng thời gợi ra hướng tiếp cận văn hóa từ góc độ xem xét tính biểu trưng của của văn hóa. Theo Federico Mayor, tổng giám đốc UNESCO thì có nhiều định nghĩa về văn hóa nhưng cách hiểu: "Văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động. Cách hiểu này được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa họp năm 1970 tại Venise.

Đến năm 1982, hội nghị thứ hai gọi là “Mondiacult” đã phê chuẩn cách tiếp cận đó" [Người đưa tin UNESCO, tháng 11-1989, 7] Định nghĩa của UNESCO đã nêu được cả về tính phổ quát của văn hóa lẫn tính đa dạng của của văn hóa. Đây là một trong những đóng góp đáng ghi nhận của tổ chức UNESCO. Ở Việt Nam, Hồ Chí Minh cũng có định nghĩa về văn hóa: "Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó 12 tức là văn hóa.

Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi sự sinh tồn" [Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3, 421]. Trong tình hình có quá nhiều định nghĩa về văn hóa, Trần Ngọc Thêm đã khảo sát nhiều định nghĩa về văn hóa và rút ra định nghĩa về văn hóa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [Trần Ngọc Thêm, 1999, 10]. Định nghĩa của Trần Ngọc Thêm đã vừa nhấn mạnh đến tính hệ thống của văn hóa, vừa nêu được những đặc trưng cơ bản nhất của văn hóa, có ý nghĩa khoa học trong việc tiếp cận văn hóa với tư cách là hệ thống thống nhất hữu cơ với các quan hệ đa dạng của các thành tố tạo nên cấu trúc của hệ thống văn hóa. Tuy được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, nhưng theo Trần Ngọc Thêm, suy cho cùng, khái niệm văn hóa bao giờ cũng có thể quy về hai cách hiểu chính: theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng.

Theo nghĩa hẹp, văn hóa được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian… Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa của nó (nếp sống văn hóa, văn hóa nghệ thuật…). Giới hạn theo chiều rộng, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực (văn hóa giao tiếp, văn hóa kinh doanh…). Giới hạn theo không gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hóa Tây Nguyên, văn hóa Nam Bộ…). Giới hạn theo thời gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trong 13 [Phác thảo chân dung văn hóa Việt Nam, 2000, 17-18].

Theo cách hiểu trên, nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn thuộc lĩnh vực văn hóa tinh thần, văn hóa tinh hoa.; còn chia theo thành tố, nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn gắn với văn hóa tổ chức đời sống cá nhân, thuộc thành tố văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng [Trần Ngọc Thêm, 1997, 111]. Quả vậy, văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống của một cá nhân cũng như của cả cộng đồng, đồng thời góp phần thể hiện rõ bản sắc văn hóa của một cộng đồng, một dân tộc. Cách nhìn nhận về vị trí của văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn xét theo giới hạn chiều sâu và xét theo vai trò của chúng trong tổ chức đời sống cộng đồng chính là cơ sở lý luận cho chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài này. CƠ SỞ THỰC TIỄN: 1.

Nếu như các thuật ngữ lý luận về văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn thường có cách hiểu khá thống nhất thì thuật ngữ về các hiện thực văn hóa thuộc hai mảng này rất phong phú, đa dạng. Việc định nghĩa những thuật ngữ này có ý nghĩa quan trọng trong việc giới thiệu các hiện thực văn hóa trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Qua tổng hợp và rút ra từ vốn thuật ngữ được định hướng đọc và chọn thuật ngữ của nhóm làm từ điển thuật ngữ văn hóa học như đã nói ở mục trước, chúng tôi có được 500 thuật ngữ thuộc văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn. Ngoài ra chúng tôi còn đọc thêm các tư liệu liên quan, truy cập internet và tổng hợp được số lượng trên 100 thuật ngữ.

14 Trong luận văn này, trên cơ sở lựa chọn thuật ngữ như tiêu chí đã đề ra trong mục Đối tượng và phạm vi nghiên cứu, chúng tôi chọn khoảng 308 từ. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi gặp những khó khăn nhất định trong việc tìm thông tin cho mỗi mục từ vì thời gian có hạn cũng như hạn chế về tài liệu và hình ảnh, vì vậy một số từ và hình ảnh dù cần thiết cho hệ thống thuật ngữ văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn nhưng không được đưa vào hệ thống và một số mục từ còn thiếu hình ảnh minh họa. Sau này, khi có điều kiện, chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu và bổ sung những gì còn thiếu sót trong luận văn này để xây dựng hệ thống thuật ngữ văn hóa nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn ở mức độ rộng hơn. 15 CHƯƠNG 2 THUẬT NGỮ VĂN HÓA NGHỆ THUẬT NGÔN TỪ 2.

Quy cách: Từ khoảng 600 thuật ngữ thu thập được từ việc khảo sát và phân tích các tài liệu cơ bản và các từ điển về nghệ thuật ngôn từ và nghệ thuật biểu diễn, chúng tôi đã chọn lọc được 126 từ mang tính chuyên môn, phổ biến trong nghệ thuật ngôn từ. Trên cơ sở đó, chúng tôi phân loại từ theo 3 lĩnh vực gồm thuật ngữ về lý luận, các thuật ngữ gắn với chủ thể và các thuật ngữ gắn với sản phẩm. Việc phân loại này chỉ mang tính tương đối vì có những trường hợp không dễ phân biệt rạch ròi, như giữa mục từ về lý luận và mục từ về chủ thể chẳng hạn. Cấu trúc mỗi mục từ gồm có: - Thuật ngữ tiếng Việt - Thuật ngữ tương đương nếu có (tiếng Anh) - Hình ảnh (nếu có) - Giải nghĩa và thông tin: gồm Quan hệ hàng trên (thuộc loại nào) và quan hệ hàng dưới (bao gồm những loại nào).

Quan hệ hàng dưới sẽ được in nghiêng để phân biệt và thể hiện sự liên hệ với từ hàng trên (không theo trật tự abc). Ví dụ: mục từ Thơ có quan hệ hàng dưới là Thơ trào phúng, Thơ trữ tình, Thơ tự do, Thơ văn xuôi. - Tài liệu đọc thêm (nếu cần). Lý luận Bố cục (disposition) Một bộ phận của kết cấu, là bề mặt của kết cấu.

Khi sáng tác, nhà văn có những chủ đích nhất định về tư tưởng và nghệ thuật. Theo những chủ đích ấy, nhà văn xây dựng một kết cấu: bố trí sắp xếp các nhân vật, các sự kiện, các cảnh, các đoạn trữ tình ngoại đề… thành hệ thống trong một chỉnh thể tác phẩm. Bút pháp (penmanship) Cách thức hành văn, dùng chữ, bố cục, cách sử dụng các phương tiện biểu hiện để tạo thành một hình thức nghệ thuật nào đó. Bút pháp cũng tức là cách viết, lời viết.

Người ta thường nói: bút pháp trào lộng, bút pháp trữ tình, bút pháp cổ kính… Cảm hứng chủ đạo (main inspiration) Trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm. Cảm hứng chủ đạo còn là một yếu tố của bản thân nội dung nghệ thuật, của thái độ tư tưởng xúc cảm ở nghệ sĩ đối với thế giới được mô tả.