ĐẶT VẤN ĐỀ Thuốc y học cổ truyền Việt Nam đã có lịch sử tồn tại và phát triển từ hàng nghìn năm nay. Xã hội ngày một văn minh, con người ngày càng phát triển khoa học công nghệ, các phương thuốc tây y cũng từ đó mà đa dạng, phong phú. Tuy nhiên, các phương thuốc đến từ thực vật vẫn đóng một vai trò quan trọng và phần nào chiếm ưu thế khi là một trong những lựa chọn đầu tay của con người để tạo ra những sản phẩm chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ. Việt Nam được tự nhiên ưu ái khi có hệ thống sinh thái phong phú, đa dạng về các chủng loại cũng như dược liệu bao gồm hơn 12 nghìn loài thực vật, trong đó có gần 4 nghìn loài được dùng làm thuốc và được xếp vào loại quý hiếm trên thế giới.
Những điều trên đã kích thích các nhà khoa học tìm tòi và nghiên cứu các thực vật có tiềm năng làm thuốc [3]. Trên thế giới chi Momordica gồm 47 loài, phân bố chủ yếu ở Châu Á, Châu Phi. Các loài thuộc chi Momordica được sử dụng phổ biến tại các quốc gia như Ấn Độ, Malaysia, Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam…[11, 12, 17, 19]. Nhờ khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường xấu và chống chịu được một số loại sâu bệnh.
Chúng được người dân địa phương sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như làm rau ăn giúp bổ sung chất cho cơ thể và chữa một số bệnh như đái tháo đường, hạ sốt, kháng viêm, kháng virus, tẩy giun sán…[12, 19]. Cũng chính nhờ ứng dụng rộng rãi và hiệu quả mà chi mang lại, ngày càng có nhiều nghiên cứu về chúng nhằm đưa ra những tiềm năng và ứng dụng của chi này trong ngành y dược. Mướp đắng rừng (Momordica charantia L.) được trồng ở nhiều khu vực như châu Á, Châu Phi và Nam Mỹ. Cây cũng được xem là loài rau phổ biến ở Việt Nam.
Các thành phần hoá học của cây bao gồm: steroid, charantin, momordicosides (G, F1, F2, I, K, L), acyl glucosyl sterol, linolenoyl glucopyranosyl elenosterol, amin acid, acid béo và các hợp chất phenol [11, 26, 30]. Ngoài việc dược sử dụng như một loài rau quả trong ẩm thực Việt, các bộ phận của cây đều được sử dụng trong nhiều mục đích như làm trà, dược phẩm nhằm chống đái tháo đường, kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hoá…[13, 1 18, 28, 30]. Nổi bật nhất trong đó là tác dụng chống đái tháo đường từ hoạt chất charantin- hỗn hợp stigmasterol glucoside (STG) và β-sitosterol glucoside (BSG). Tuy nhiên, các phương pháp điều trị cũng như ứng dụng chống lại bệnh tật của cây được sử dụng chủ yếu qua kinh nghiệm dân gian.
Có rất ít báo cáo về chiết xuất và phân lập charantin từ quả Momordica charatia L.) và chỉ có một trong số các phương pháp đó có thể tách được STG và BSG. Các phương pháp HPLC được sử dụng để xác định charantin từ M., nhưng những phương pháp này chưa được xác thực [11]. Vì vậy, để góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho dược liệu trong việc nhận biết loài, xác định các thành phần hoá học và định lượng hợp chất chính mang lại tác dụng chống đái tháo đường của cây, chúng tôi đã lựa chọn và thực hiện đề tài: “Bước đầu xây dựng tiêu chuẩn cơ sở dược liệu dây mướp đắng rừng (M.)” với các mục tiêu sau: 1. Nghiên cứu đặc điểm thực vật loài Momordica charantia L.
thu hái tại Đắk lắk. Nghiên cứu thành phần hóa học mẫu nghiên cứu. Xác định hàm lượng charantin- hoạt chất chính mang lại tác dụng chống đái tháo đường có trong dược liệu. Tổng quan về chi Momordica 1.
Đặc điểm thực vật Tên chi Momordica được bắt nguồn từ tiếng Latinh là “mordeo”. Sở dĩ chi được đặt tên như vậy vì mép hạt của các loài thuộc chi này có hình dạng rãnh lởm chởm. Chi Momordica thuộc họ Cucurrbitaceae, giới Plantae và có nguồn gốc từ cổ sinh vật. Các nhà thực vật học đã tìm ra hơn 150 loài Momordica nhưng chưa đưa ra sự rõ ràng và nhất trí về việc phân loại cụ thể của chi.
Schafer (2005) coi chi Momordica bao gồm 47 loài, trong đó gồm 8 loài thuộc khu vực châu Á, tất cả đều đơn tính và 39 loài thuộc khu vực châu Phi, trong đó có 20 loài đơn tính. Đã có 10 loài được báo cáo ở Đông Nam Á, nằm ở Malaysia và Ấn Độ với các loài phổ biến như M. Các loài này cũng có tên bản ngữ thay đổi tuỳ theo từng địa phương [11, 19]. Các loài Momordica xuất hiện tại Việt Nam.
Chi Momordica là một chi sống bò hoặc leo nhờ tua cuốn, lá đơn, mọc cánh, không có lá kèm. Hoa đơn tính cùng gốc hoặc khác gốc, đều mẫu 5, cánh hoa phủ trắng, kem hoặc màu vàng. Đài gồm 5 lá đài, có khi dính nhau, tràng có hoa 5 cánh hoa, thường dính nhau, nhị 5, rời hoặc dính. Bộ nhuỵ gồm 3 lá noãn dính thành bầu hạ rất đặc trưng bởi có quả mọng đặc biệt.
Quả hình trứng hoặc thuôn dài, nhiều thịt, trên thân có gai mềm, có mụn cóc hoặc các nút sần và gờ, không đều. Hạt giống nhiều, được bao bọc trong lớp vỏ màu đỏ cam, nhỏ hoặc lớn, dẹt hoặc gồ ghề trên mặt. Nhóm đơn tính cùng gốc của loài 3 Momordica có 2n = 22, nhóm lưỡng tính có 2n = 8, ở M. Những nghiên cứu gần đây đã chỉ ra số lượng nhiễm sắc thể đa bội 2n = 56 được quan sát thấy ở M.
và 2n = 28 được quan sát thấy trong M. Phân bố Các loài Momordica được trồng chủ yếu ở Ấn độ, Việt Nam, Sri Lanka, Philippines, Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc, Nhật Bản, Úc, Châu Phi nhiệt đới, Nam Mĩ và vùng Ca- ri- bê. Chúng đã được sử dụng trong các hệ thống y tế bản địa ở các nước khác nhau như Châu Á và đặc biệt là Châu Phi khi tất cả các loài Momordica đang được trồng trong tự nhiên và/ hoặc các hình thức trồng trọt canh tác. được phân bố rộng rãi trên khắp Việt Nam nhờ khí hậu thuận lợi và ứng dụng cao trong nhiều lĩnh vực.
Các loài này còn được trồng như một loại rau cung cấp thực phẩm và sấy khô làm trà. Các loài hoang dã cung cấp nguồn tài nguyên tuyệt vời để nhân giống cây trồng với mong muốn tạo ra các đặc điểm như có thể ăn được, không đắng, khả năng chịu đựng các áp lực từ điều kiện tự nhiên( hạn hán, khô cằn thiếu dinh dưỡng từ đất,…) và khả năng chống lại một số loài côn trùng gây hại. Bầu đắng cũng được trồng nhiều ở các khu vực ấm trên thế giới, trong khi các loài trà bầu được trồng với quy mô nhỏ ở Bangladesh và phía Đông và Bắc của Ấn Độ [11, 12, 17, 19]. Bản đồ phân bố các loài Momordica trên thế giới [19] 4 Hình 1.
Bản đồ phân bố chi Momordica tại Việt Nam [19] 1. Đặc điểm sinh thái Các loài Momordica là cây hàng năm nhưng có thể được coi là cây lâu năm do năng suất của chúng trong mùa. Những loài cây trồng này hầu hết đều thích nghi với những vùng có lượng mưa trung bình hàng năm 400mm cũng như những vùng có mùa đông ôn hoà và không có sương giá. Momordica yêu cầu nhiệt độ tối thiểu là 18 độ C trong thời kì nảy mầm cũng như giai đoạn sinh dưỡng và ra hoa.
Nhiệt độ tối ưu để cây phát triển thời kì này là khoảng 24 đến 27oC. Cây trồng cũng có khả năng thích nghi và hoạt động tốt trong đất thịt pha cát và những vị trí có khe, sâu, thoát nước tốt và giàu hữu cơ. Cây phát triển tốt trong đất có độ pH tối ưu từ 4,3 đến 8,0. Tuy nhiên, chúng có thể thích nghi với đất kiềm có pH cao hơn 8,0 [29].
dễ bị ảnh hưởng bởi các vấn đề sâu bệnh đòi hỏi kiểm soát hoá chất ngăn ngừa như thuốc trừ sâu, các loài Momordica khác phần lớn có khả năng chống chịu nhiều loại sâu bệnh. ít yêu cầu nhất và dễ thích nghi với khí hậu khô hạn. có thể được trồng như một cây có giá trị cao ở Western Ghats hay M. là những ứng cử viên trong việc thuần hoá.
Thành phần hoá học Các loài M. có hàm lượng dinh dưỡng tốt nhất trong số họ bầu bí. Quả và lá của những loài Momordica rất giàu các chất chuyển hoá chính và phụ như protein, chất xơ, khoáng chất (canxi, sắt, magie, kẽm), β -carotene, foliate, axit ascorbic,… Các chất chuyển hoá chính bao gồm đường, protein và chất diệp lục. Trong khi các chất chuyển hoá thứ cấp là alkaloid, flavonoid, tannin.
Momordica cũng là nguồn cung cấp các hợp chất phenolic, acid gallic, acid gentisic, catechin, acid chlorogenic và epicatechin [1, 22]. Tác dụng sinh học Tính hữu dụng của các loài Momordica khác nhau đã được sử dụng làm thuốc cổ truyền và thương mại hoá từ lâu đời tại các khu vực mà nó phát triển. Trong nhiều thế kỉ ở Ấn độ, dược điển Trung Quốc và Châu phi, các tác dụng sinh học có thể kể đến như tẩy giun sán, hạ đường huyết, hạ sốt, kháng viêm và bảo bệ gan, điều trị bỏng, tiểu đường, đục thuỷ tinh thể, tăng huyết áp, bệnh phong, vàng da, rắn cắn,…. Tuy nhiên, kiến thức truyển thống liên quan đến việc sử dụng những loài này của các bộ lạc bản địa chưa được ghi chép đầy đủ trong các tài liệu đã xuất bản [12, 19].
Trong y học cổ truyền, M. còn được bào chế dưới nhiều dạng phục vụ cho các mục đích khác nhau như mặt nạ trị mụn, mướp đắng sấy khô làm trà thanh nhiệt, xà phòng mướp đắng giúp làm sạch, kháng khuẩn. cũng được bào chế thành một số sản phẩm trên thị trường như dầu gấc, bột gấc nhằm cung cấp vitamin cho cơ thể [12]. Bổ sung protein và các vitamin cho cơ thể.
Suy dinh dưỡng và tình trạng thiếu vitamin thường xảy ra tại các nước có kinh tế còn nghèo nàn, như Châu Phi và Châu Á, tình trạng thiếu vitamin A mãn tính đã trở thành một trong những vấn đề dinh dưỡng dai dẳng nhất. Các giải pháp cho sự thiếu hụt vi chất dinh dưỡng dựa trên các nguồn tài nguyên và thực phẩm bản địa nhằm cải thiện tình trạng sức khoẻ cho người thiếu dưỡng chất. được dùng thường xuyên như một món ăn Châu Á và đã được sử dụng cho nhiều thế kỉ ở Ấn Độ, Trung Quốc truyền thống cổ đại và Dược Điển Châu Phi. Giá trị dinh dưỡng tương đối cao chủ yếu đến từ hàm lượng sắt và acid ascobic.
có giá trị protein trung bình, chất béo 6 và các hợp chất phenolic có giá trị cao so với các loại rau dại truyền thống của vùng Indopersian. Nó có thể bổ sung tốt các chất dinh dưỡng như chất xơ, kali, kẽm, lipid, protein và carbohydrate.