Luận Văn Thạc Sĩ: Xây Dựng Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải pháp phát triển.

• Tác giả: Lê Minh Triết
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Nhung
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Xây Dựng Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 1.1. Khái quát chung về thị trường chứng khoán và thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.1.1. Thị trường chứng khoán, thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.1.2. Lịch sử hình thành và phát triển thị trường phái sinh
• 1.1.3. Các công cụ chứng khoán phái sinh phổ biến hiện nay
• 1.2. Vai trò của các công cụ chứng khoán phái sinh và sự cần thiết khách quan của việc xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.2.1. Phòng ngừa rủi ro
• 1.2.2. Công cụ đầu tư
• 1.2.3. Một công cụ dùng để đánh giá thị trường
• 1.2.4. Là động lực thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển
• 1.2.5. Tác động gián tiếp đến các công ty niêm yết và nền kinh tế
• 1.3. Điều kiện để xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.3.1. Thị trường chứng khoán cơ sở
• 1.3.2. Cơ sở pháp lý cho việc áp dụng chứng khoán phái sinh
• 1.3.3. Cơ sở hạ tầng, kỹ thuật, công nghệ cho việc áp dụng chứng khoán phái sinh tại Việt Nam
• 1.3.4. Công bố thông tin
• 1.3.5. Hàng hóa cho Thị trường Chứng khoán phái sinh
• 1.3.6. Nhận thức của nhà đầu tư
• 1.3.7. Nguồn nhân lực phục vụ thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.4. Kinh nghiệm xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh của một số nước
• 1.4.1. Sở Giao dịch quyền chọn Chicago (CBOE)
• 1.4.2. Thị trường Chứng khoán phái sinh Hàn Quốc
• 1.4.3. Thị trường chứng khoán phái sinh Singapore
• 1.4.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng thị trường chứng khoán Việt Nam
• 2.1.1. Thực trạng cổ phiếu niêm yết
• 2.1.2. Thực trạng cổ phiếu chưa niêm yết
• 2.2. Thực trạng các điều kiện xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh ở Việt Nam
• 2.2.1. Thị trường chứng khoán cơ sở
• 2.2.2. Cơ sở pháp lý cho việc áp dụng chứng khoán phái sinh
• 2.2.3. Cơ sở hạ tầng, kỹ thuật, công nghệ cho việc áp dụng chứng khoán phái sinh tại Việt Nam
• 2.2.4. Công bố thông tin
• 2.2.5. Hàng hóa cho Thị trường Chứng khoán phái sinh
• 2.2.6. Nhận thức của nhà đầu tư
• 2.2.7. Nguồn nhân lực phục vụ thị trường chứng khoán phái sinh
• 2.3. Những thuận lợi và khó khăn khi xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam
• 2.3.1. Khảo sát nhu cầu của nhà đầu tư trong việc xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh
• 2.3.1.1. Những thuận lợi
• 2.3.1.2. Những khó khăn khi áp dụng chứng khoán phái sinh vào thị trường chứng khoán Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP XÂY DỰNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam
• 3.1.1. Thị trường chứng khoán phái sinh được hình thành và phát triển đồng bộ các loại thị trường
• 3.1.2. Thị trường chứng khoán phái sinh phát triển lành mạnh và bền vững
• 3.2. Lộ trình xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam
• 3.3. Giải pháp xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam
• 3.3.1. Chứng khoán cơ sở của chứng khoán phái sinh
• 3.3.2. Mô hình tổ chức và quản lý của thị trường chứng khoán phái sinh
• 3.3.3. Phương thức giao dịch và thanh toán
• 3.3.3.1. Các thông số về Chứng khoán phái sinh
• 3.3.3.2. Quy định về hệ thống giao dịch
• 3.3.4. Quy định về cơ chế quản lý và giám sát
• 3.3.5. Quy định về thanh toán bù trừ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG – ĐỒ THỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam đang trong quá trình hình thành và phát triển. Đây là một phần quan trọng trong hệ thống tài chính, giúp nhà đầu tư quản lý rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Việc xây dựng thị trường này không chỉ đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

1.1. Khái Niệm Về Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh

Thị trường chứng khoán phái sinh là nơi giao dịch các công cụ tài chính phái sinh như hợp đồng tương lai, quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Những công cụ này giúp nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận từ các biến động của thị trường.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam bắt đầu hình thành từ những năm gần đây, với sự ra đời của các sản phẩm phái sinh đầu tiên. Sự phát triển này phản ánh nhu cầu ngày càng cao của nhà đầu tư trong việc quản lý rủi ro và tìm kiếm cơ hội đầu tư.

II. Những Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh

Việc xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng, quy định pháp lý chưa hoàn thiện và nhận thức của nhà đầu tư còn hạn chế.

2.1. Thiếu Hụt Cơ Sở Hạ Tầng Kỹ Thuật

Cơ sở hạ tầng kỹ thuật là yếu tố quan trọng để phát triển thị trường chứng khoán phái sinh. Hiện tại, hệ thống giao dịch và thanh toán chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường phái sinh, gây khó khăn cho các nhà đầu tư.

2.2. Quy Định Pháp Lý Chưa Hoàn Thiện

Quy định pháp lý cho thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Điều này tạo ra rào cản cho các nhà đầu tư và các tổ chức tài chính trong việc tham gia vào thị trường.

III. Phương Pháp Xây Dựng Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Hiệu Quả

Để xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh hiệu quả, cần có các phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này bao gồm việc hoàn thiện cơ sở hạ tầng, xây dựng quy định pháp lý và nâng cao nhận thức của nhà đầu tư.

3.1. Hoàn Thiện Cơ Sở Hạ Tầng Kỹ Thuật

Cần đầu tư vào hệ thống giao dịch và thanh toán để đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho các giao dịch phái sinh. Việc này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư tham gia vào thị trường.

3.2. Xây Dựng Quy Định Pháp Lý Rõ Ràng

Cần có các quy định pháp lý rõ ràng và minh bạch để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và tạo ra môi trường giao dịch công bằng. Điều này sẽ giúp thu hút thêm nhà đầu tư tham gia vào thị trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh

Thị trường chứng khoán phái sinh có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc quản lý rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận cho nhà đầu tư. Các sản phẩm phái sinh giúp nhà đầu tư bảo vệ tài sản của mình trước những biến động không lường trước được của thị trường.

4.1. Quản Lý Rủi Ro Hiệu Quả

Các công cụ phái sinh như hợp đồng tương lai và quyền chọn giúp nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro từ những biến động giá cả trên thị trường. Điều này giúp bảo vệ lợi nhuận và giảm thiểu thiệt hại.

4.2. Tối Ưu Hóa Lợi Nhuận

Nhà đầu tư có thể sử dụng các sản phẩm phái sinh để tối ưu hóa lợi nhuận từ các khoản đầu tư của mình. Việc này không chỉ giúp tăng trưởng tài sản mà còn tạo ra cơ hội đầu tư mới.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai. Với những giải pháp đúng đắn và sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng, thị trường này sẽ trở thành một phần quan trọng trong hệ thống tài chính Việt Nam.

5.1. Tiềm Năng Phát Triển Thị Trường

Với sự gia tăng nhu cầu của nhà đầu tư và sự phát triển của nền kinh tế, thị trường chứng khoán phái sinh có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Điều này sẽ tạo ra nhiều cơ hội cho các nhà đầu tư.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Cần có các chiến lược phát triển bền vững cho thị trường chứng khoán phái sinh, đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho các giao dịch. Điều này sẽ giúp thu hút thêm nhà đầu tư và nâng cao uy tín của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính toàn cầu ghi nhận quy mô giao dịch các công cụ chứng khoán phái sinh vượt mốc 600 nghìn tỷ USD vào năm 2012, khẳng định vai trò trụ cột trong việc phân tán rủi ro và tối ưu hóa phân bổ vốn. Tại Việt Nam, sau hơn một thập kỷ vận hành thị trường chứng khoán cơ sở từ năm 2000 đến 2013, tổng giá trị vốn hóa thị trường niêm yết có thời điểm đạt xấp xỉ 493 nghìn tỷ đồng vào năm 2007 (tương đương 45% GDP) và duy trì ở mức khoảng 32% đến 35% GDP trong giai đoạn 2010–2013. Tuy nhiên, tính chất biến động chu kỳ khốc liệt điển hình như việc chỉ số VN-Index lao dốc từ đỉnh cao 1.170,67 điểm vào tháng 3/2007 xuống đáy 235 điểm vào đầu năm 2009 đã bộc lộ lỗ hổng lớn: thị trường hoàn toàn thiếu vắng các công cụ phòng vệ giá hữu hiệu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá mức độ sẵn sàng của thị trường chứng khoán Việt Nam về thể chế pháp lý, cơ sở hạ tầng công nghệ và cấu trúc hàng hóa để xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tập trung. Mục tiêu cụ thể bao gồm hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích bài học kinh nghiệm quốc tế từ Mỹ, Hàn Quốc, Singapore, khảo sát thực trạng các điều kiện tiền đề tại Việt Nam giai đoạn 2000–2013 và đề xuất mô hình tổ chức, cơ chế thanh toán bù trừ cùng lộ trình triển khai khả thi.

Nghiên cứu có ý nghĩa chiến lược đối với công cuộc tái cấu trúc hệ thống tài chính quốc gia. Việc thiết lập thị trường phái sinh không chỉ giải quyết bài toán quản trị rủi ro cho hơn 80% nhà đầu tư cá nhân trên thị trường mà còn đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán đạt 70% GDP theo định hướng phát triển của Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ Lý thuyết Phòng ngừa rủi ro (Hedging Theory), Lý thuyết Định giá tài sản tài chính (Capital Asset Pricing Model) và Lý thuyết Thị trường hiệu quả (Efficient Market Hypothesis). Các lý thuyết này chỉ ra rằng công cụ phái sinh hoạt động như cơ chế chuyển dịch rủi ro từ nhóm chủ thể ngại rủi ro sang nhóm chủ thể sẵn sàng chấp nhận rủi ro để tìm kiếm lợi nhuận, đồng thời nâng cao hiệu quả định giá của thị trường giao ngay.

Các khái niệm chuyên ngành nền tảng bao gồm:

• Hợp đồng tương lai (Futures Contracts): Cam kết mua bán tài sản cơ sở chuẩn hóa tại mức giá xác định vào ngày đáo hạn trong tương lai, giao dịch tập trung tại Sở.
• Hợp đồng quyền chọn (Options Contracts): Hợp đồng trao cho người mua quyền (không phải nghĩa vụ) mua hoặc bán tài sản cơ sở tại mức giá thực hiện định trước.
• Ký quỹ ban đầu (Initial Margin) và Ký quỹ duy trì (Maintenance Margin): Khoản tiền hoặc chứng khoán đảm bảo thanh toán bắt buộc, thông thường chiếm từ 5% đến 15% tổng giá trị hợp đồng.
• Đối tác bù trừ trung tâm (Central Counterparty - CCP): Định chế đứng giữa các bên giao dịch để triệt tiêu rủi ro thanh toán đối tác.

Quy mô thị trường phái sinh quốc tế tăng trưởng vượt bậc từ 450 nghìn tỷ USD năm 2007 lên hơn 600 nghìn tỷ USD năm 2012 là minh chứng thực nghiệm cho thấy vai trò tất yếu của các cấu trúc sản phẩm tài chính hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (VSD) và niên giám thống kê các thị trường quốc tế (CBOE Mỹ, KRX Hàn Quốc, SGX Singapore) giai đoạn 2000–2013. Mẫu dữ liệu thứ cấp bao gồm toàn bộ 635 doanh nghiệp niêm yết trên cả hai Sở tính đến cuối năm 2010.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bảng hỏi với cỡ mẫu 150 đối tượng, bao gồm các nhà đầu tư cá nhân, chuyên viên môi giới và chuyên gia tài chính tại TP.HCM và Hà Nội. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm chủ thể tham gia thị trường.

Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả, phân tích so sánh liên quốc gia (Cross-country comparative analysis) và phương pháp tổng hợp quy nạp thể chế. Việc lựa chọn phương pháp phân tích so sánh đối chiếu với các nền kinh tế có điểm xuất phát tương đồng giúp nhận diện chính xác khoảng cách hạ tầng và rút ngắn thời gian thử nghiệm thể chế cho Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ giá trị vốn hóa thị trường trên GDP của Việt Nam giai đoạn 2006–2010 đạt mức bình quân 32%, tương đương với chỉ số của Ấn Độ (NSE: 33% giai đoạn 1997–2000) và Hàn Quốc (KRX: 40% giai đoạn 1993–1996) tại thời điểm các quốc gia này bắt đầu vận hành thị trường phái sinh. Điều này khẳng định thị trường chứng khoán cơ sở Việt Nam đã tích lũy đủ độ sâu về quy mô để hình thành thị trường phái sinh.

Thứ hai, hạ tầng công nghệ và hệ thống lưu ký đã có bước nhảy vọt quan trọng. Việc HOSE áp dụng giao dịch trực tuyến ngày 12/01/2009 và HNX ngày 08/02/2010, kết hợp phần mềm quản lý tài khoản đồng bộ của VSD từ năm 2010 đã rút ngắn thời gian xử lý lệnh từ vài phút xuống dưới 1 giây, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật khớp lệnh liên tục của các giao dịch phái sinh phức tạp.

Thứ ba, kết quả điều tra thực nghiệm chỉ ra rằng hơn 75% nhà đầu tư có nhu cầu cấp thiết sử dụng công cụ phái sinh để bảo hiểm danh mục cổ phiếu trước các chu kỳ suy giảm. Tuy nhiên, hơn 80% người tham gia thị trường chưa nắm vững cơ chế ký quỹ và cách thức tính giá thực hiện quyền chọn, cho thấy rào cản nhận thức là thách thức lớn nhất.

Thảo luận kết quả

Diễn biến thị trường cơ sở có thể được mô tả trực quan qua đồ thị biến động chỉ số VN-Index: đường biểu diễn ghi nhận chu kỳ tăng trưởng mạnh mẽ đạt đỉnh 1.170,67 điểm năm 2007, sau đó sụt giảm hơn 70% về mức 235 điểm năm 2009 do thiếu cơ chế bán khống phòng vệ. Bảng ma trận đối chiếu tỷ lệ vốn hóa/GDP giữa HOSE (32%), CCFEX Trung Quốc (105%), KRX Hàn Quốc (40%) và NSE Ấn Độ (33%) xác nhận Việt Nam đã hội tụ điều kiện định lượng tối thiểu.

Nguyên nhân cốt lõi khiến thanh khoản thị trường cơ sở Việt Nam thiếu ổn định trong giai đoạn 2008–2012 bắt nguồn từ việc nhà đầu tư chỉ có chiến lược một chiều là mua vào và chờ tăng giá. Khi thị trường đi xuống, áp lực bán tháo ồ ạt kích hoạt các đợt giải chấp hợp đồng Repo của các ngân hàng thương mại, đẩy biên độ giảm giá vượt khỏi tầm kiểm soát.

So sánh với kinh nghiệm của Singapore (khởi đầu năm 1984 với 0,1 triệu hợp đồng và đạt 36,5 triệu hợp đồng năm 2006 nhờ giao dịch điện tử) và Hàn Quốc (sản phẩm Hợp đồng tương lai KOSPI 200 ra đời năm 1996 đạt giao dịch gần 2.500 triệu hợp đồng), việc ra đời thị trường phái sinh sẽ đóng vai trò như một van điều tiết tự động, tạo lập thanh khoản hai chiều và giữ chân dòng vốn ngoại ở lại thị trường cơ sở ngay cả trong giai đoạn suy thoái kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện khung khổ pháp lý đồng bộ: Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cần nhanh chóng trình Chính phủ ban hành Nghị định về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh trước quý 4 năm 2015. Văn bản cần chuẩn hóa định nghĩa pháp lý về hợp đồng tương lai, quyền chọn, quy định rõ thẩm quyền giám sát hành vi thao túng thị trường và cấp phép cho 10 đến 15 công ty chứng khoán đủ điều kiện tham gia làm thành viên giao dịch.

Thứ hai, lựa chọn sản phẩm thí điểm theo lộ trình phân kỳ: Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) chủ trì thiết kế và đưa vào vận hành sản phẩm Hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu (VN30 Index Futures hoặc HNX30 Index Futures) và Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 3 đến 5 năm trong giai đoạn 2015–2017. Giai đoạn 2018–2020 sẽ mở rộng sang Hợp đồng quyền chọn chỉ số và Hợp đồng tương lai trên từng cổ phiếu riêng lẻ.

Thứ ba, thiết lập hệ thống thanh toán bù trừ theo mô hình đối tác bù trừ trung tâm (CCP): Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD) phối hợp các ngân hàng thanh toán thiết lập cơ chế ký quỹ hai cấp nghiêm ngặt (mức ký quỹ ban đầu từ 10% đến 15% và mức ký quỹ duy trì khoảng 70% mức ban đầu). Mục tiêu kiểm soát chặt chẽ rủi ro thanh toán đối tác, khống chế tỷ lệ nợ xấu giao dịch dưới 0,01%.

Thứ tư, triển khai chương trình đào tạo chuẩn hóa và áp dụng cơ chế ưu đãi nhà tạo lập thị trường: Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán phối hợp các trường đại học mở 50 khóa đào tạo chuyên sâu về chứng khoán phái sinh cho tối thiểu 10.000 lượt nhà đầu tư và người hành nghề trong giai đoạn 2014–2016. Đồng thời, Bộ Tài chính cần ban hành cơ chế miễn giảm 50% thuế giao dịch và phí vị thế trong 2 năm đầu hoạt động cho các tổ chức đóng vai trò nhà tạo lập thị trường (Market Makers).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, UBCKNN, Ngân hàng Nhà nước). Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và khung tham chiếu quốc tế để xây dựng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, thiết kế mô hình giám sát liên thị trường và ban hành quy chế quản lý rủi ro thanh toán bù trừ.

Nhóm 2: Lãnh đạo các Sở Giao dịch Chứng khoán và Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (HOSE, HNX, VSD). Cung cấp cơ sở dữ liệu chi tiết về đặc tả kỹ thuật hợp đồng tương lai, cấu trúc hệ thống bù trừ CCP và phương thức phối hợp liên sở trong quản trị rủi ro biến động giá.

Nhóm 3: Các định chế tài chính trung gian (Công ty chứng khoán, Quỹ đầu tư, Ngân hàng thương mại). Luận văn giúp xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm phái sinh, quy trình thẩm định ký quỹ khách hàng, đào tạo đội ngũ chuyên viên môi giới và thành lập khối tự doanh tạo lập thị trường.

Nhóm 4: Nhà đầu tư chuyên nghiệp, giảng viên và học viên cao học ngành Tài chính – Ngân hàng. Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật hệ thống về các chiến lược phòng vệ giá (hedging), đầu cơ đòn bẩy và kinh doanh chênh lệch giá (arbitrage) trên thị trường tài chính mới nổi.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Việt Nam nên triển khai Hợp đồng tương lai chỉ số trước các sản phẩm quyền chọn?

Hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu có cấu trúc chuẩn hóa, phương thức định giá dựa trên thị trường cơ sở minh bạch và loại trừ được rủi ro thao túng trên từng mã cổ phiếu riêng lẻ. Kinh nghiệm của Hàn Quốc năm 1996 và Singapore năm 1984 chứng minh việc đi từ hợp đồng tương lai chỉ số giúp thị trường làm quen với cơ chế đòn bẩy trước khi tiếp cận các sản phẩm quyền chọn có độ phức tạp cao hơn.

Cơ chế ký quỹ hai mức (ban đầu và duy trì) bảo vệ thị trường như thế nào?

Mức ký quỹ ban đầu (5%–15%) yêu cầu nhà đầu tư ký quỹ trước khi mở vị thế, còn mức ký quỹ duy trì đóng vai trò ngưỡng an toàn tối thiểu. Nếu giá thị trường biến động bất lợi làm giảm tài khoản ký quỹ xuống dưới ngưỡng duy trì, hệ thống tự động phát lệnh gọi ký quỹ bổ sung (margin call) hoặc cưỡng chế đóng vị thế, triệt tiêu nguy cơ vỡ nợ dây chuyền trong hệ thống thanh toán.

Vai trò của nhà tạo lập thị trường (Market Maker) trong thị trường phái sinh là gì?

Nhà tạo lập thị trường cam kết liên tục đưa ra các mức giá chào mua và chào bán với khối lượng nhất định, đảm bảo mọi lệnh giao dịch của nhà đầu tư đều được khớp ngay lập tức. Sự hiện diện của các định chế tạo lập thị trường giúp giảm thiểu độ lệch giá mua - bán, duy trì thanh khoản ổn định và ngăn ngừa hiện tượng mất thanh khoản cục bộ.

Thị trường chứng khoán phái sinh tác động như thế nào đến tính ổn định của thị trường cơ sở?

Chứng khoán phái sinh cung cấp công cụ bán khống phòng vệ danh mục, giúp nhà đầu tư không phải bán tháo cổ phiếu cơ sở khi thị trường đi xuống. Nghiên cứu thực nghiệm tại nhiều quốc gia chỉ ra rằng thị trường phái sinh giúp giảm biến động giá trên thị trường cơ sở khoảng 15% đến 20% và gia tăng đáng kể khối lượng giao dịch cổ phiếu giao ngay.

Tỷ lệ vốn hóa thị trường trên GDP bao nhiêu thì đủ điều kiện hình thành thị trường phái sinh?

Kinh nghiệm quốc tế ghi nhận ngưỡng vốn hóa thị trường cơ sở đạt từ 30% đến 40% GDP là điều kiện lý tưởng để khởi động thị trường phái sinh. Điển hình như Ấn Độ triển khai năm 2000 khi vốn hóa đạt 33% GDP, Hàn Quốc năm 1996 đạt 40% GDP. Với mức 32%–35% GDP giai đoạn 2010–2013, Việt Nam hoàn toàn đáp ứng tiêu chuẩn định lượng này.

Kết luận

• Khẳng định tính chín muồi của thị trường chứng khoán Việt Nam khi quy mô vốn hóa đạt 32% GDP, sẵn sàng cho việc triển khai thị trường phái sinh.
• Cơ sở hạ tầng công nghệ giao dịch trực tuyến tại HOSE, HNX và hệ thống lưu ký tập trung tại VSD đã được đồng bộ hóa, đáp ứng yêu cầu xử lý lệnh tốc độ cao.
• Chiến lược sản phẩm tối ưu là ưu tiên phát triển Hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu (VN30/HNX30) và Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ trước khi mở rộng sang quyền chọn.
• Xây dựng hệ thống bù trừ đối tác trung tâm (CCP) kết hợp cơ chế ký quỹ đa tầng là điều kiện tiên quyết để triệt tiêu rủi ro hệ thống.
• Phát triển mạng lưới nhà tạo lập thị trường và phổ cập kiến thức đầu tư là nhân tố quyết định thanh khoản và tính bền vững của thị trường.

Công trình nghiên cứu đã đóng góp hệ thống giải pháp toàn diện, từ thiết kế mô hình tổ chức, quy chuẩn kỹ thuật hợp đồng đến lộ trình chính sách quản lý cho thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu đưa thị trường phái sinh chính thức vận hành trong giai đoạn 2015–2017, các cơ quan quản lý cần khẩn trương ban hành khung khổ pháp lý chi tiết và nâng cấp hạ tầng bù trừ thanh toán CCP. Các nhà đầu tư và định chế tài chính hãy chủ động tham gia các chương trình đào tạo chuẩn hóa, đón đầu làn sóng phát triển mới của thị trường vốn Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về thị trường chứng khoán phái sinh. - Chương 2: Thực trạng các điều kiện xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam. - Chương 3: Giải pháp xây dựng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1 Khái quát chung về thị trƣờng chứng khoán và thị trƣờng chứng khoán phái sinh 1.1 Thị trƣờng chứng khoán, thị trƣờng chứng khoán phái sinh Chứng khoán: chứng khoán là chứng chỉ hoặc bút toán ghi sổ, xác nhận các quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu chứng khoán đối với tài sản hoặc vốn của tổ chức phát hành, gồm: trái phiếu, cổ phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư và chứng khoán phái sinh. Cũng như các loại hàng hóa khác, chứng khoán là một loại hàng hóa đặc biệt lưu thông trên thị trường riêng của nó: Thị trường chứng khoán.

Phân loại chứng khoán: - Căn cứ vào nội dung: chia ra chứng khoán nợ và chứng khoán vốn: Chứng khoán nợ: chứng nhận nợ do Nhà nước hoặc các doanh nghiệp phát hành khi cần huy động vốn cho các mục đích tài trợ dài hạn. Điển hình là các loại trái phiếu. Chứng khoán vốn: Là chứng nhận sự góp vốn kinh doanh vào các công ty cổ phần. Đó là các loại cổ phiếu – cổ phiếu thường và cổ phiếu ưu đãi.

- Căn cứ vào hình thức: chứng khoán được phát hành có thể là dưới hình thức vô danh hoặc ký danh: Chứng khoán vô danh (bearer securities): trên các chứng nhận nợ hay góp vốn không có ghi tên người sở hữu, loại chứng khoán này có thể dễ dàng mua bán chuyển đổi trên thị trường chứng khoán. Chứng khoán ký danh (registered securities): là loại chứng khoán mà tên người sở hữu được lưu giữ trong hồ sơ của chủ thể phát hành cũng như trên tờ giấy chứng khoán. Việc chuyển quyền sở hữu chứng khoán này có phần khó khăn hơn chứng khoán vô danh ngay cả khi được sự đồng ý của cơ quan phát hành ra nó. - Căn cứ vào lợi tức chứng khoán: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Chứng khoán có lợi tức ổn định: người nắm giữ loại chứng khoán này được hưởng lợi tức ổn định theo tỷ lệ lãi suất tính trên mệnh giá chứng khoán.

Điển hình là các loại trái phiếu và cổ phiếu ưu đãi. Chứng khoán có lợi tức không ổn định: có nhiều loại chứng khoán mà nhà đầu tư yêu cầu mức lợi tức cao hơn nhiều so với mức lợi tức ổn định. Các loại chứng khoán này thường mang tính chất rủi ro cao và không ổn định. Điển hình là cổ phiếu thường của công ty cổ phần.

Chứng khoán phái sinh (derivatives): là những công cụ được phát hành trên cơ sở những công cụ đã có như cổ phiếu, trái phiếu,… nhằm nhiều mục tiêu khác nhau như phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận. Các chứng khoán phái sinh sẽ là đòn bẩy, làm tăng nhiều lần giá trị các các đối tượng đầu tư như cổ phiếu, trái phiếu, để đảm bảo rằng nếu giá của cổ phiếu, trái phiếu có thay đổi bao nhiêu thì giá của các công cụ phái sinh vẫn sẽ được duy trì ở mức ban đầu. Thị trường các chứng khoán phái sinh là thị trường phát hành và mua đi bán lại các chứng từ tài chính, như quyền mua cổ phiếu, chứng quyền , hợp đồng quyền chọn. Các công cụ phái sinh rất phong phú và đa dạng, nhưng nhìn chung có bốn công cụ chính là Hợp đồng kỳ hạn (forwards), Hợp đồng tương lai (futures), Quyền chọn (options) và Hợp đồng hoán đổi (swaps).

Thị trƣờng chứng khoán: là một bộ phận của thị trường vốn, thực hiện cơ chế chuyển vốn trực tiếp từ nhà đầu tư sang nhà phát hành, qua đó thực hiện chức năng của thị trường tài chính là cung ứng nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Về mặt hình thức, thị trường chứng khoán chỉ là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán, chuyển nhượng các loại chứng khoán; qua đó thay đổi chủ thể nắm giữ chứng khoán. Thị trƣờng Chứng khoán Phái sinh: là thị trường giao dịch các loại công cụ phái sinh liên quan đến chứng khoán như quyền mua cổ phiếu, chứng quyền, hợp đồng quyền chọn cổ phiếu, hợp đồng giao sau cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu…. Các công cụ phái sinh rất phong phú và đa dạng, nhưng nhìn chung có bốn công cụ chính là Hợp LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 đồng kỳ hạn (forwards), Hợp đồng tương lai (futures), Quyền chọn (options) và Hợp đồng hoán đổi (swaps).

Thị trường chứng khoán phái sinh được hiểu như là sân chơi cho các nhà đầu tư chuyên nghiệp và các nhà tạo lập thị trường. Thực tế cho thấy, ở tất cả các nước khi mà thị trường chứng khoán phát triển đạt đến trình độ phát triển nhất định thì Thị trường chứng khoán phái sinh mới ra đời và chính thức đi vào hoạt động, lý do bởi tính chuyên nghiệp và mức độ phức tạp của thị trường. Ở bất kỳ thị trường nào, dù là thị trường bất động sản hay chứng khoán cũng luôn tồn tại dưới hai hình thức: đó là thị trường chính thức (hay còn gọi là thị trường giao dịch tâp trung, thị trường giao dịch tại Sở) và thị trường không chính thức (hay còn gọi là thị trường OTC), và Thị trường chứng khoán phái sinh cũng vậy. Phƣơng thức giao dịch: có hai phương thức giao dịch, chính các phương thức giao dịch này hình thành nên hay 2 loại thị trường: Thị trƣờng chứng khoán phái sinh phi tập trung (OTC): là thị trường mà ở đó người mua và người bán trực tiếp gặp nhau, trao đổi và mua bán, nghĩa là các bên tham gia giao dịch không cần đến Sở hay phải thông qua bất kỳ một trung gian nào.

Bên mua và bên bán tự tìm đến nhau, tự do trao đổi, thoả thuận và đi đến quyết định mua bán cuối cùng. Nhìn chung, các bên mua bán tự thoả thuận và ký kết hợp đồng, không có điều khoản bắt buộc phải ký quỹ Thị trƣờng chứng khoán phái sinh tập trung (Thị trƣờng giao dịch tại Sở): là thị trường mà hoạt động mua bán các công cụ phái sinh đều phải thông qua Sở Giao dịch (trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua giao dịch trực tuyến). Sở đóng vai trò như một tổ chức trung gian trong tất cả các hoạt động mua bán, yêu cầu 2 bên mua bán trước khi tiến hành hoạt động mua bán phải ký quỹ tại Sở như một điều kiện đảm bảo giữa 2 bên. Ở thị trường này, ký quỹ là một quy định bắt buộc đối với các bên sau khi hợp đồng được ký kết.

Cơ chế ký quỹ được duy trì ở 2 mức: đó là mức ký quỹ ban đầu và mức ký quỹ duy trì. Mức ký quỹ ban đầu là mức ký quỹ được quy định bắt buộc các bên phải thực hiện việc ký quỹ, tuỳ thuộc vào hợp đồng được ký kết mà Sở yêu cầu mức ký quỹ ban đầu các bên phải ký quỹ là bao nhiêu. Mức ký LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 quỹ duy trì là mức ký quỹ tối thiểu mà các bên cần phải có trước những biến động giá trên thị trường. Nếu giá thị trường biến động bất lợi cho bên mua hay bên bán, mà sau khi thực hiện bù trừ, mức ký quỹ của họ bị giảm xuống thấp hơn mức ký quỹ duy trì thì lập tức Sở sẽ yêu cầu họ thực hiện ký quỹ bổ sung.

Ký quỹ ở đây có thể là tiền, hoặc cũng có thể là các chứng khoán niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung, tùy thuộc vào quy định pháp luật của mỗi quốc gia. Về hàng hoá giao dịch: - Ở thị trường OTC, các chứng khoán phái sinh phổ biến: hợp đồng hoán đổi, hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn. Các điều khoản ghi trong hợp đồng không tuân thủ theo chuẩn mực nào cả và cũng không bị chi phối hay giám sát của điều luật nào khác, mà ngược lại rất linh hoạt, dựa vào nhu cầu và thoả thuận của chính những người tham gia ký kết hợp đồng. Đây là điểm khác biệt cơ bản so với Thị trường chứng khoán phái sinh tập trung.

Thị trường OTC ngày nay đang phát triển rất mạnh. - Còn ở Thị trường chứng khoán phái sinh giao dịch tại Sở, công cụ phái sinh được giao dịch phổ biến trên thị trường là hợp đồng quyền chọn và hợp đồng tương lai. Hợp đồng giao dịch tại Sở có các điều khoản ghi trong đó được chuẩn hoá về chất lượng (thứ hạng), về thời gian, địa điểm, phương thức, quy mô hợp đồng…, và chịu sự chi phối của các quy định tại Sở, hệ thống luật pháp. Về thành viên giao dịch: - Ở thị trường chứng khoán phái sinh OTC: các thành viên giao dịch là những nhà đầu tư trực tiếp tham gia thực hiện giao dịch, họ không phải qua trung gian nào.

- Ở thị trường chứng khoán phái sinh tập trung: thành viên giao dịch bao gồm những thành viên như sau: + Nhà phát hành Chứng khoán phái sinh (Writer or Seller): là những chủ thể sẽ cung cấp chứng khoán phái sinh cho thị trường. Nhà phát hành có thể là cá nhân, tổ chức và cũng có thể là các nhà tạo lập thị trường do chịu trách nhiệm sẵn sàng đáp ứng mọi lệnh mua hoặc bán của nhà đầu tư đối với chứng khoán phái sinh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 + Nhà tạo lập thị trường (Market maker): Người tạo lập thị trường sẽ chủ động đưa ra giá đặt mua và chào bán theo cung - cầu của thị trường và đảm bảo cho lệnh mua và lệnh bán luôn được thực hiện. Khi một nhà đầu tư muốn mua/bán chứng khoán phái sinh và không có thành viên nào trên thị trường muốn bán/mua chứng khoán phái sinh đó, nhà tạo lập thị trường sẽ thực hiện giao dịch.

Hệ thống này đảm bảo nếu nhà đầu tư muốn mua 1 loại chứng khoán phái sinh nào đó thì sẽ có người sẵn sàng chào bán, và nếu một người muốn bán sẽ có người sẵn sang mua. Do đó, nhà tạo lập thị trường sẽ giúp điều hòa và làm tăng khả năng linh hoạt cho thị trường, thông qua đó tạo ra lợi nhuận cho chính mình từ chênh lệch giá mua và giá bán. + Nhà môi giới (Broker): gồm có môi giới tại các công ty chứng khoán và trên SGD, đây là những người thực hiện giao dịch cho nhà đầu tư. Khi nhà đầu tư muốn đặt lệnh mua hay bán chứng khoán phái sinh sẽ liên hệ với công ty chứng khoán; sau đó, môi giới tại công ty chứng khoán sẽ chuyển lệnh đến nhà môi giới trên sàn.