CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1.Khái niệm về nông thôn Hiện nay vẫn chưa có khái niệm chuẩn xác về nông thôn và còn nhiều quan điểm khác nhau. Khi đưa ra khái niệm về nông thôn người ta thường so sánh nông thôn với đô thị. Có ý kiến cho rằng, khi xem xét về nông thôn thì dùng chỉ tiêu số lượng dân số, mật độ dân cư ở nông thôn thấp hơn so với thành thị. Bên cạnh đó có ý kiến lại cho rằng chỉ cần dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, điều đó có nghĩa là ở vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng thành thị.
Một quan điểm khác lại cho rằng, vùng nông thôn là vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn thu nhập chính của dân cư nông thôn trong vùng. Những ý kiến này chỉ đúng trong từng khía cạnh cụ thể và từng nước nhất định, phụ thuộc vào trình độ phát triển, cơ cấu kinh tế, cơ chế áp dụng cho từng nền kinh tế. Như vậy khái niệm nông thôn chỉ có tính chất tương đối, nó có thể thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam chúng ta có thể hiểu: “Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân.
Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa – xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác” (trích bài giảng: Quản lý nhà nước về nông thôn, giảng viên Phan Kế Vân, trang 2). Khái niệm về mô hình nông thôn mới Khái niệm mô hình nông thôn mới mang đặc trưng của mỗi vùng nông thôn khác nhau. Nhìn chung mô hình nông thôn mới là mô hình cấp xã, được phát triển toàn diện theo hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa, dân chủ hóa và văn minh hóa; là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những bài học khoa học – kỹ thuật hiện đại, song vẫn giữ được nét đặc trưng, tính cách Việt Nam trong cuộc sống văn hóa, tinh thần. Xây dựng nông thôn mới là việc đổi mới tư duy, nâng cao năng lực của người dân, tạo động lực giúp họ chủ động phát triển kinh tế, xã hội góp phần thực hiện chính SVTH: Lê Thị Hoài 4 Lớp: K45B-KHĐT Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS.
Trần Mỹ Minh Châu sách vì nông nghiệp nông dân nông thôn, thay đổi cơ sở vật chất và diện mạo đời sống văn hóa. Đây là quá trình lâu dài và liên tục, là một trong những nội dung trọng tâm cần tập trung lãnh đạo, chỉ đạo trong đường lối, chủ trương phát triển của đất nước và của các địa phương trong giai đoạn trước mắt và tương lai. Mục tiêu xây dựng nông thôn mới bao gồm xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; nâng cao sức mạnh của hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng ở nông thôn, củng cố liên minh công nông và đội ngũ trí thức, tạo nền tảng phát triển kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc, đảm bảo thực hiện thành công công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Vì vậy có quan điểm cho rằng: “Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn được xây dựng mới so với mô hình nông thôn cũ ở tỉnh tiên tiến về mọi mặt” 1.3 Vai trò của mô hình nông thôn mới trong phát triển kinh tế - xã hội Về kinh tế Thứ nhất mô hình nông thôn mới thúc đẩy nông nghiệp nông thôn phát triển nhanh, khuyến khích mọi người tham gia vào thị trường, hạn chế rủi ro cho nông dân, điều chỉnh giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo, chênh lệch về mức sống giữa các vùng nông thôn và thành thị.
Thứ hai, nông thôn mới cho phép phát triển nhiều hình thức sở hữu đa dạng, trong đó chú ý xây dựng mới các hợp tác xã theo mô hình kinh doanh đa ngành. Hỗ trợ các hợp tác xã ứng dụng tiến bộ KH – CN phù hợp phương án sản xuất kinh doanh, phát triển ngành nghề ở nông thôn. Thứ ba khuyến khích sản xuất hàng hóa có chất lượng cao, mang nét độc đáo, đặc sắc của từng vùng địa phương, tập trung đầu tư vào những trang thiết bị công nghệ sản xuất chế biến bảo quản sau thu hoạch. Về chính trị SVTH: Lê Thị Hoài 5 Lớp: K45B-KHĐT Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS.
Trần Mỹ Minh Châu Nông thôn mới phát huy dân chủ với tinh thần thượng tôn pháp luật, gắn lệ làng, hương ước với pháp luật để điều chỉnh hành vi con người, đảm bảo tính pháp lý, tôn trọng kỷ cương phép nước, phát huy tính tử chủ của làng xã. Ngoài ra nông thôn mới còn góp phần phát huy tố đa quy chế dân chủ ở cơ sở, tôn trọng hoạt động của các đoàn thể, các tổ chức hiệp hội vì lợi ích cộng đồng nhằm huy động vào xây dựng nông thôn mới. Về văn hóa xã hội Xây dựng nông thôn mới cũng chính là xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, giúp nhau xóa đói giảm nghèo, vươn lên làm giàu chính đáng. Về con người Xây dựng nông thôn mới hướng tới xây dựng hình mẫu người nông dân sản xuất hàng hóa giàu có khá giả, kết tinh với những tư cách là công dân, người dân của làng là người con của các dòng họ, gia đình.
Về môi trường Xây dựng nông thôn mới góp phần xây dựng củng cố bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ rừng đầu nguồn, phòng chống ô nhiễm nguồn nước, môi trường không khí và chất thải từ các khu công nghiệp để nông thôn phát triển bền vững.4 Nội dung xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới không chỉ nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng như đường sá, kênh mương, hội trường trường học mà mục tiêu chính là việc cải tạo cơ sở hạ tầng này sẽ tạo cho người nông dân hiểu rõ tầm quan trọng của nông thôn mới vào cuộc sống mỗi người dân và thúc đẩy họ tự tin, đưa ra sáng kiến, tham gia tích cực để tạo ra một nông thôn mới năng động hơn. Cần phải xác định rằng đây không phải là đề án đầu tư của Nhà nước mà là việc người dân cần làm, để có cuộc sống tốt hơn, Nhà nước chỉ hỗ trợ một phần. Căn cứ vào điều kiện thực tế của từng thôn về tiềm năng lợi thế và năng lực của cán bộ, khả năng đóng góp của người dân, từ đó cán bộ của thôn xóm cùng với cán bộ xã hướng dẫn để người dân bàn bạc đề xuất những nhu cầu và nội dung hoạt động của đề án. Xét trên khía cạnh tổng thể, những nội dung sau cần xem xét trong mô hình xây dựng nông thôn mới: SVTH: Lê Thị Hoài 6 Lớp: K45B-KHĐT Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS.
Trần Mỹ Minh Châu Đào tạo nâng cao năng lực phát triển cộng đồng - Nâng cao năng lực cộng đồng trong việc quy hoạch, thiết kế, triển khai thực hiện quản lý, điều hành các chương trình dự án trên địa bàn thôn. - Đào tạo bồi dưỡng cán bộ cơ sở và đội ngũ cán bộ các cấp về phát triển nông thôn bền vững. - Nâng cao trình độ dân trí của người dân. - Phát triển mô hình câu lạc bộ khuyến nông phát triển ngành nghề để giảm lao động trong nông nghiệp.
Hỗ trợ người dân phát triển sản xuất hàng hóa, dịch vụ Căn cứ vào các điều kiện cụ thể của mỗi thôn để xác định một cơ cấu kinh tế hợp lý, có hiệu quả trong đó: - Sản xuất nông nghiệp: Lựa chọn tập trung phát triển cây trồng, vật nuôi là lợi thế, có khối lượng hàng hóa lớn và có thị trường, đồng thời đa dạng hóa sản xuất nông nghiệp trên cơ sở phát huy khả năng về đất đai, nhân lực địa phương. - Cung ứng các dịch vụ sản xuất và đời sống như cung ứng vật tư, hàng hóa, nước sạch cho sinh hoạt, nước cho sản xuất, tư vấn kỹ thuật chuyển giao tiến bộ khoa học công nghệ. - Hỗ trợ trang bị kiến thức và kỹ năng bố trí sản xuất, thay đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi hợp lý Tăng cường nâng cao mức sống cho người dân - Quy hoạch lại các khu dân cư nông thôn với phương châm giữ gìn tính truyền thống, bản sắc của thôn đồng thời đảm bảo tính văn minh hiện đại, đảm bảo môi trường bền vững. - Cải thiện điều kiện sinh hoạt của khu dân cư: Ưu tiên những nhu cầu cấp thiết nhất của cộng đồng dân cư để triển khai thực hiện xây dựng như đường làng, nhà văn hóa, hệ thống thoát nước.
- Cải thiện nhà ở cho các hộ nông dân, tăng cường thực hiện xóa nhà tạm, nhà tranh tre nứa, hỗ trợ người dân cải thiện nhà ở, nhà vệ sinh, chuồng trại chăn nuôi. Hỗ trợ xây dựng cơ sở vật chất hạ tầng phục vụ sản xuất SVTH: Lê Thị Hoài 7 Lớp: K45B-KHĐT Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS. Trần Mỹ Minh Châu - Tư vấn hỗ trợ giao thông, thủy lợi nội đồng, chuyển đổi ruộng đất, khuyến khích tích tụ ruộng đất, để phát triển kinh tế trang trại với nhiều loại hình thích hợp. - Hỗ trợ xây dựng mặt bằng cụm công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề, chế biến sau thu hoạch.
Xây dựng nông thôn gắn với quản lý tài nguyên bảo vệ môi trường ở nông thôn - Việc bảo vệ tài nguyên, bảo vệ môi trường từ việc quản lý nguồn cấp nước, thoát nước đến quản lý thu gom rác thải ở nông thôn là cần thiết. Cơ quan địa phương cần có các biện pháp bảo vệ môi trường địa phương mình như: xây dựng hệ thống xử lý rác thải tuyên truyền, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho người dân.