phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 3 chương, 9 tiết: Chƣơng 1: Tính tất yếu khách quan của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Chƣơng 2: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam - quá trình xây dựng và những vấn đề đặt ra trong bối cảnh toàn cầu hoá. Chƣơng 3: Một số phương hướng cơ bản để xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN CỦA VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1.
Khái niệm về nhà nƣớc pháp quyền Tư tưởng về nhà nước pháp quyền không phải là một sản phẩm của riêng thời đại, chế độ nào mà là một giá trị chung có tính phổ biến mà nhân loại tích luỹ được trong suốt lịch sử đấu tranh lâu dài và gian khổ để hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn. Trong đó, nhà nước hoạt động hiệu quả hơn và nhân dân thì có điều kiện để hướng tới tự do, hạnh phúc hơn. Những tư tưởng phát triển dân chủ, bảo đảm quyền con người, loại trừ chuyên chế, vô chính phủ bằng công cụ pháp luật luôn gắn liền với tư tưởng tích cực, tiến bộ về Nhà nước pháp quyền và hình thành ngay từ thời cổ đại như Xôcrat (499-399 Tr.CN), Đêmôcrit (460-370 Tr.CN), Platôn (427-347 Tr.CN), Arixtốt (384-322 Tr.CN)… những quan điểm tư tưởng này thể hiện khát vọng của nhân dân về tự do, công bằng, dân chủ. Các quan điểm, tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học thời cổ đại đã được các nhà triết học và tư tưởng chính trị tư sản sau này như John Locke (1632-1704), Montesquieu (1698-1775), J.
kant (1724-1804), Hêgen (1770-1831), Tômát Jepphecxơn (1734-1826), Tômát Pên (1737-1809), Jon Ađam… tiếp tục bổ sung, phát triển. Về mặt thuật ngữ, "nhà nước pháp quyền" (Trong các văn bản quốc tế, cụm từ này thể hiện bằng tiếng Anh là: "state of rule of law"; tiếng Pháp là: "e'tat de droit") do các chuyên gia về hiến pháp và luật người Đức và người áo nêu ra lần đầu tiên vào đầu thế kỷ XIX. Từ đấy, thuật ngữ "pháp quyền" được áp dụng tại nhiều nước theo một tiêu chí như một chế độ của nhà nước, và nó có thể so sánh được với quá trình phát triển khái niệm "nhân quyền". Khi nói đến "nhà nước" là nói đến một tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan chuyên chính của một giai cấp nắm quyền thống trị về kinh tế.
Khi nói đến "pháp quyền" là nói đến hệ thống luật pháp tiêu biểu cho quyền lực của một nhà nước, cho bản chất của một chế độ. Có nhà nghiên cứu cho rằng, nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhà nước, mà là một hình thức phân công và tổ chức quyền lực nhà nước. Tôi cho rằng đây là quan điểm đúng, nhà nước pháp quyền chỉ là một hình thức tổ chức nhà nước mà thôi. Đến nay, trong lịch sử loài người đã trải qua bốn kiểu nhà nước: nhà nước chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa, trong đó có ba kiểu nhà nước bóc lột chủ yếu: nhà nước chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản.
Nhà nước xã hội chủ nghĩa là một kiểu nhà nước mới, nhà nước dân chủ theo kiểu mới và chuyên chính theo kiểu mới, khẳng định nhân dân lao động là chủ thể của xã hội. Nhà nước xã hội chủ nghĩa xóa bỏ chế độ người bóc lột người, xây dựng một xã hội do nhân dân lao động làm chủ. Đảng Cộng sản là lực lượng lãnh đạo nhà nước xã hội chủ nghĩa. Thực tế đến nay bản chất của một nhà nước pháp quyền cùng với tiêu chí của nó cũng chưa được xác định một cách rành mạch.
Một nhà nghiên cứu người Đức, Giáo sư, Tiến sĩ Umbach cho rằng, qua các cuộc thảo luận về ý nghĩa của thuật ngữ "pháp quyền" mang lại ít kết quả, vì nó rất trừu tượng. Theo ông, yêu cầu về pháp chế đã được xây dựng và thực hiện ở các quốc gia sẽ có ý nghĩa nhiều hơn. Với ông, các đặc điểm khác nhau của nhà nước pháp quyền được thể hiện theo nhiều cách, được chia thành nhóm và phân loại các thành phần. Qua mạng thông tin Internet, nói đến "nhà nước pháp quyền" như một xu thế để phát triển nhà nước trong tình hình mới, nhất là trong xu thế toàn cầu hoá kinh tế, chúng ta thấy trong giới nghiên cứu và giới báo chí của nhiều nước hiện đang bàn luận rất nhiều.
Có rất nhiều nhà khoa học trên thế giới để ý nghiên cứu về nhà nước pháp quyền. Tại Cộng hoà Liên bang Đức, Chính phủ đã bắt đầu nghiên cứu một dự án về nhà nước pháp quyền. Có điều là ở châu Âu, nơi phát sinh khái niệm "nhà nước pháp quyền", tuỳ theo mỗi nước mà xác định cho phù hợp với đặc điểm và hiến pháp của nước chứ chưa xác định thống nhất được những tiêu chí chung của một nhà nước pháp quyền. Một số nhà khoa học trên thế giới lại cho rằng, không cần phải theo mô hình nhà nước pháp quyền của châu Âu hay châu á, mà nên theo mô hình của nước mình.
Vấn đề đặt ra là phải bảo đảm quyền cơ bản của 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người. Vì vậy, cho đến nay, vẫn chưa có những tiêu chí chung cho một nhà nước pháp quyền. Tuy nhiên, gần đây, ông Bery Hagơ (Barry Hager) thuộc Trung tâm Mansfield về các vấn đề Thái Bình Dương có đưa ra một số vấn đề có tính nguyên tắc của một nhà nước pháp quyền: Một là, khi cơ quan lập pháp thông qua một đạo luật, công dân phải có quyền xem xét tính hợp hiến của đạo luật đó; Hai là, khi cơ quan hành pháp tiến hành khởi kiện, công dân phải có quyền xem xét tính hợp pháp và hợp hiến của vụ kiện đó; Ba là, khi cơ quan tư pháp tiến hành khởi kiện, công dân phải có quyền kháng cáo đối với vụ kiện đó. Nếu kháng cáo đã được xem xét kỹ đến cấp tư pháp cao nhất, thì cần có một cơ chế nào đó để xây dựng một đạo luật mới thay thế đạo luật hiện hành, theo cách hiểu và thực thi của các toà án [58].
Xu hướng nghiên cứu của ông Bery Hagơ về nhà nước pháp quyền là thiên về quyền công dân, bởi cả ba vấn đề mà ông nêu lên đều nhằm vào quyền và trách nhiệm của công dân đối với vấn đề lập pháp, hành pháp, tư pháp trong nhà nước pháp quyền. Và ông coi đó là quyền cơ bản của con người trong nhà nước pháp quyền. Umbach cho rằng, ý nghĩa nội dung của nhà nước pháp quyền là nhà nước bảo vệ công lý. Nhưng công lý là gì, lại là một vấn đề trừu tượng, mỗi nước hiểu theo một cách khác nhau do nền chính trị của nước đó quy định.
Ông đã đưa ra cách tiếp cận để nghiên cứu về nhà nước pháp quyền: Thứ nhất, phải xác định nền công lý thực tại; Thứ hai, phải áp dụng luật pháp thống nhất, bắt buộc và tính ổn định của pháp luật; Thứ ba, phải giới hạn sự tự áp đặt của nhà nước pháp quyền thông qua việc bảo đảm các quyền cơ bản, thoả thuận ràng buộc bởi nguyên tắc tương xứng và sự phân chia quyền lực.C Umbach cho rằng, không một "quỹ chính trị" nào có thể trả lời được câu hỏi thế nào là công lý. Ở đây có thể kể đến nhiều yếu tố khác nhau đã được đề cập đến trong luật án lệ của Toà án Hiến pháp Cộng hoà Liên bang Đức 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được xem như những "yêu cầu mà công lý cần có", như thực thi hiệu quả luật hình sự. Bên cạnh đó, công lý lại đòi hỏi việc thực thi luật hiện hành. Rõ ràng là việc thực thi luật hình sự là một khía cạnh quan trọng đối với nguyên tắc pháp quyền.
Nguyên tắc này được bắt đầu từ việc bảo đảm thủ tục nhân chứng có quyền từ chối cung cấp bằng chứng và mở rộng đến nguyên tắc "không trừng phạt khi không có tội" và nguyên tắc "trừng phạt phải phù hợp với tội trạng".Umbach nhấn mạnh đến tính không được hoạt động tuỳ tiện, hoặc ngẫu nhiên của nhà nước pháp quyền, mà nhất thiết phải tuân theo các tiêu chuẩn đã quy định. Nhà nước pháp quyền phải được chỉ đạo theo các quy tắc của luật pháp chính thức có tính chất phổ biến chung. Có thể thấy một thí dụ điển hình về vấn đề này ở nước Anh, một nhà nước quân chủ về hình thức, một nhà nước pháp quyền về thực chất. Tại đất nước này, việc xây dựng luật pháp chủ yếu là do các thẩm phán đảm trách và luật pháp theo hình thức án lệ.
Việc để cho người xét xử làm luật là cả một vấn đề pháp lý quan trọng và có ý nghĩa thực tiễn. Như vậy, có nghĩa là việc một quan toà công bằng giải quyết hợp lý một sự tranh chấp là điều cốt yếu đối với một nhà nước pháp quyền và tương tự như vậy, quyền cơ bản của con người được bảo vệ trong nhà nước pháp quyền. Còn tại nhiều nước khác ở châu Âu lại dựa vào nghị viện để ban hành các đạo luật, pháp lệnh và văn bản pháp quy dưới luật. Một trong những đặc điểm quan trọng nhất của nhà nước pháp quyền là phải xác định được tính hạn chế đối với quyền lực của chính nhà nước đó, ít nhất là phải đạt đến một giới hạn đủ để tránh lạm dụng quyền lực mà nhiều cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp đã vi phạm.
Giáo sư, Tiến sỹ D.Umbach đưa ra những nguyên tắc pháp quyền: Một là, hiến pháp phải quy định cụ thể về việc ban hành một đạo luật và về ưu thế của các văn bản pháp luật, tức là mọi quyền lực nhà nước đều thuộc sự điều chỉnh của pháp luật và nguyên tắc phân chia quyền lực trên tinh thần của hiến pháp, luật pháp và các văn bản pháp quy. Trong trường hợp này, các biện pháp riêng của nhà nước không được vi phạm các quy định của luật pháp, các quy định luật pháp không được vi phạm các quy định của hiến pháp; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.