Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG VĂN HOÁ TẠI KHU DI TÍCH VÀ KHÁI QUÁT VỀ KHU DI TÍCH ĐỀN SÓC 1. Khái niệm môi trường văn hoá Trải qua hàng nghìn năm lịch sử phát triển, bên cạnh môi trường sinh thái, môi trường xã hội thì môi trường văn hóa chính là một trong những thành quả lớn nhất mà con người đã xây dựng, hình thành. Nếu môi trường sinh thái có vai trò thiết yếu đảm bảo sự tồn tại sinh học của con người, thì môi trường văn hóa lại là nơi diễn ra quá trình “nhập thân văn hoá” của mỗi cá nhân, có ảnh hưởng lớn đến nhân cách, đạo đức, lối sống của họ. Ở đó, hệ sinh thái về văn hóa tác động một cách thường xuyên, liên tục đến đời sống tinh thần, tâm lý của mỗi cá nhân, từ đó mỗi cá nhân tự rút ra những kinh nghiệm sống, cách đối nhân xử thế cũng như thay đổi thế giới quan theo chiều hướng, tích cực, tiêu cực khác nhau.
"Nếu đại tự nhiên là cái nôi đầu tiên nuôi sống con người, thì văn hóa là cái nôi thứ hai, ở đó toàn bộ đời sống tinh thần của con người được hình thành, được nuôi dưỡng và phát triển. Con người không thể tồn tại nếu tách rời đại tự nhiên, cũng như con người không thể thực sự là con người nếu tách rời môi trường văn hóa" [7, tr. Hiện nay, trong bối cảnh đất nước ta đang đẩy mạnh phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, thực trạng tư tưởng, đạo đức, lối sống có nhiều biến chuyển phức tạp, thì việc tạo dựng một môi trường văn hóa lành mạnh càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trong xã hội hiện đại ngày nay, khi mà quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, ứng dụng công nghệ thông tin, thành quả của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 phủ sóng mọi mặt của đời sống thì một trong những vấn đề cấp bách liên tục được đề cập đến trong 13 các công trình nghiên cứu khoa học, trong các Nghị quyết của Đảng đó là “bảo vệ môi trường văn hóa”.
Vậy “môi trường văn hóa” ở đây được hiểu là gì? Cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu để đưa ra những luận giải khoa học theo những tiêu chí đặc trưng của khái niệm để đi đến một quan niệm thống nhất về thuật ngữ. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm MTVH, tiêu biểu như: Khái niệm MTVH lần đầu tiên được giáo sư nhân chủng học người Pháp Georges Olivier đề cập đến trong tác phẩm "Sinh thái nhân văn" (năm 1975). Theo ông MTVH hay MTNV được tạo nên bởi sự "tác động của con người tới con người" và "tổ chức xã hội của chúng ta, còn sự tác động của con người với tự nhiên cũng như sản phẩm từ nền công nghiệp đương nhiên đã có và phải có. MTVH cũng được nhiều nhà khoa học xã hội Xô viết trước đây quan tâm nghiên cứu.
Trong cuốn giáo trình "Cơ sở lý luận văn hóa Mác - Lênin" đã đưa ra quan niệm về MTVH như sau: Môi trường văn hóa là một tổng thể ổn định những yếu tố vật thể và nhân cách, nhờ đó các cá thể tác động lẫn nhau. Chúng ảnh hưởng tới hoạt động khai thác và sáng tạo giá trị văn hóa, tới nhu cầu tinh thần, hứng thú và định hướng giá trị của họ. Môi trường văn hóa không chỉ là tổng hợp những yếu tố văn hóa vật thể, mà còn có những con người hiện diện văn hóa" [2, tr. Trong những năm gần đây, MTVH ở Việt Nam đã trở thành một vấn đề bức xúc, vừa có tính cấp thiết, vừa có tính lâu dài, đòi hỏi phải giải đáp cả về mặt lý luận và trong thực tiễn đời sống xã hội.
Nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập và tiếp cận MTVH từ nhiều góc độ và cấp độ khác nhau, xuất phát từ những mục đích nghiên cứu khác nhau. Trong cuốn sách "Quản lý hoạt động văn hóa" xuất bản năm 1998, từ góc độ lãnh đạo, quản lý hoạt động văn hóa, tập thể tác giả nhận định: "Môi 14 trường văn hóa là một tổng thể các sản phẩm văn hóa, chương trình văn hóa, hành vi văn hóa, thiết chế, phương tiện và cảnh quan văn hóa. mà cá nhân tiếp xúc trong suốt đời mình và có ảnh hưởng qua lại với mình"[52, tr. Công trình nghiên cứu khoa học của Bộ quốc phòng "Nuôi dưỡng giá trị văn hóa trong nhân cách người chiến sỹ quân đội nhân dân Việt Nam" khi đề cập đến vấn đề MTVH, các tác giả cũng quan niệm: "Môi trường văn hóa là tổng hòa những thành tố vật chất và tinh thần tương đối ổn định trong một thời gian và không gian cụ thể, ở đó các cá nhân tác động đến nhau, con người là yếu tố quan trọng nhất của môi trường văn hóa" [12].
MTVH luôn gắn với một phạm vi không gian và thời gian tác động xung quanh con người, tức là phải gắn với MTXH trong đó có nền văn hóa hiện tồn. Theo tác giả Văn Đức Thanh: "Môi trường văn hóa chính là môi trường xã hội và tự nhiên, bao gồm các quan hệ người, nhóm, gia đình, tổ tiên, cộng đồng dân tộc, xã hội". Như vậy, MTVH là sự vận động của các mối quan hệ giao tiếp, thể hiện trong ứng xử của từng người và gia phong, lối sống, nếp sống và trật tự kỷ cương của xã hội [45, tr. Từ góc nhìn giá trị học, tác giả Đỗ Huy cho rằng: Môi trường văn hóa gắn với toàn bộ hoạt động người.
Các lớp và không gian của môi trường gắn liền với sự đối tượng hóa các năng lực bản chất của con người.","môi trường văn hóa chính là sự vận động của các quan hệ của con người trong các quá trình sáng tạo, tái tạo, đánh giá, lưu giữ và hưởng thụ các sản phẩm vật chất và tinh thần của mình" [36, tr. MTVH được nhìn nhận như một hệ thống các giá trị nhân văn có mối quan hệ mật thiết đối với quá trình hình thành, phát triển nhân cách con người, phát triển xã hội. MTVH còn được quan niệm đồng nghĩa với khái niệm MTNV: "Là những điều kiện tự nhiên, văn hóa xã hội xung 15 quanh con người có tác động trực tiếp tới sự hình thành phát triển nhân cách của cá thể, lối sống của các nhóm xã hội cũng như của toàn thể xã hội. Đây là những quan niệm thể hiện sự đồng thuận về MTVH.
Bên cạnh đó vẫn có một số quan niệm "không đồng chiều" như: coi MTVH là một khái niệm không có nội hàm và ngoại diên, chỉ là một cách nói văn hoa, là sự "phiên ngang" thuần túy từ MTTN sang lĩnh vực văn hóa xã hội; hoặc bó hẹp MTVH trong một phạm vi không gian cố định và nhỏ hẹp, coi MTVH chỉ là một khái niệm ngang hàng với khái niệm "làng văn hóa", "gia đình văn hóa", hay đồng nhất MTVH với MTXH. Tuy nhiên, đây không phải là những quan niệm chính thống và phổ biến trong giới nghiên cứu khoa học cũng như trong đời sống xã hội. MTVH do vậy, được thừa nhận là một khái niệm "mở", vừa mang tính thống nhất, lại vừa rất đa dạng. MTVH là toàn bộ yếu tố tự nhiên nhân văn và tổng hợp những yếu tố văn hóa - xã hội và nhân cách văn hóa bao bọc xung quanh con người.
Nó tác động biện chứng tới con người thông qua hệ thống các giá trị, các truyền thống. được kết tinh lại trong các phong tục, tập quán, khuôn mẫu ứng xử của cộng đồng nhằm phối hợp điều hòa, kiểm soát cuộc sống, thế ứng xử của các thành viên trong gia đình, gia tộc và của cả cộng đồng. Từ cách hiểu này thì các thành tố cấu thành nên “môi trường văn hóa” sẽ bao gồm: các sản phẩm và hoạt động văn hoá, các thiết chế văn hóa, cảnh quan văn hoá, ứng xử văn hoá, nếp sống văn hoá nơi công cộng, tại cơ quan, tổ chức, gia đình, nhà trường. Trong khuôn khổ luận văn của tác giả, đó là môi trường văn hóa tại khu di tích đền Sóc.
Nhìn chung, môi trường văn hóa là một chỉnh thể thống nhất luôn vận động và biến đổi, trong đó các thành tố có mối quan hệ biện chứng, vừa là nguyên nhân vừa là kết quả, bổ sung tương hỗ cho nhau. Khái niệm di tích và khu di tích Căn cứ các quy định của pháp luật hiện hành, ta có thể hiểu khái niệm khu di tích hay di tích lịch sử - văn hoá như sau: Theo khoản 3 Điều 4 Luật Di sản văn hóa 2001 (sửa đổi, bổ sung 2009), “di tích lịch sử là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học.” Trong đó, di tích lịch sử được các xếp hạng như sau: - Di tích lịch sử cấp tỉnh - Di tích lịch sử cấp quốc gia - Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt (Theo Điều 29 Luật Di sản văn hóa 2001 (sửa đổi, bổ sung 2009) * Các tiêu chí của di tích lịch sử Để được xem là một di tích lịch sử, thì đối tượng đó phải có một trong các tiêu chí được quy định tại Điều 28 Luật Di sản văn hóa 2001 (sửa đổi, bổ sung 2009), cụ thể như sau: - Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, văn hóa tiêu biểu của quốc gia hoặc của địa phương; - Công trình xây dựng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của quốc gia hoặc của địa phương trong các thời kỳ lịch sử; - Địa điểm khảo cổ có giá trị tiêu biểu; - Công trình kiến trúc, nghệ thuật, quần thể kiến trúc, tổng thể kiến trúc đô thị và địa điểm cư trú có giá trị tiêu biểu cho một hoặc nhiều giai đoạn phát triển kiến trúc, nghệ thuật. Như vậy, di tích lịch sử - văn hóa là một công trình hay một địa điểm gắn với sự kiện, nhân vật lịch sử hoặc tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hay nhiều thời kỳ lịch sử của đất nước. 17 Một di tích lịch sử văn hóa thường có những bộ phận cấu thành sau đây: - Các di tích bất động sản như: địa điểm, hạng mục công trình xây dựng; - Các di tích động sản (đồ thờ tự, đồ lưu niệm, đồ dùng sinh hoạt.); - Môi trường cảnh quan sinh thái – nhân văn (trong đó có môi trường kiến trúc) bao quanh di tích.