CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG CÂU HỎI MỞ TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lí thuyết về hệ thống câu hỏi trong dạy học Ngữ văn 1. Khái niệm câu hỏi Trong quá trình dạy học nói chung và trong dạy học Ngữ văn nói riêng, câu hỏi được đặt ra khi người dạy muốn tạo “tình huống có vấn đề” đòi hỏi HS phải suy nghĩ trả lời nhằm thu được kiến thức và kĩ năng nào đó. Có thể hiểu câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, đòi hỏi, một mệnh lệnh của GV mà người học cần giải quyết.
Câu hỏi thường có cấu trúc: “cái đã biết” cộng với “cái chưa biết”. Mục đích của việc đặt câu hỏi trong dạy học là giúp GV thực hiện việc dạy học nhằm mục đích luyện tập, thực hành, nhằm hướng dẫn tổ chức HS học, nhằm khích lệ và kích thích suy nghĩ, nhằm đánh giá HS. Vai trò của câu hỏi trong quá trình dạy học Đối với HS, câu hỏi có vai trò như sau: Câu hỏi giúp HS lĩnh hội tri thức một cách có hệ thống, tạo không khí học tập sôi nổi và tránh tình trạng ghi nhớ máy móc. Câu hỏi giúp HS hình thành và tự rèn luyện được phương pháp tìm hiểu, khám phá và cảm nhận nội dung bài học; điều này có ý nghĩa lớn đối với môn Ngữ văn, câu hỏi giúp các em rèn luyện tốt phương pháp đọc hiểu, phân tích, cảm nhận tác phẩm văn học.
Đối với GV, theo Giáo sư Nguyễn Thanh Hùng: “….câu hỏi còn để dạy tiếp nữa. Như vậy, đáng xếp phương pháp nêu câu hỏi trong dạy học Ngữ văn vào phương pháp dạy học hiện đại, vì chẳng những nó phát huy tính tích cực chủ động của học sinh mà còn thực hiện phương châm: dạy học để thầy trò cùng học và tiếp tục phát triển. Câu hỏi có vai trò giúp GV đánh giá được năng lực của HS, giúp người dạy có thông tin phản hồi từ phía người học để có những điều chỉnh phù hợp. Việc đặt câu hỏi còn nâng cao tầm hiểu biết của GV bởi vì hỏi cũng là một các bổ ích cho việc người dạy đi sâu vào tìm hiểu bài học.
Hệ thống câu hỏi còn giúp GV 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xây dựng cho mình một PPDH tối ưu, thích hợp với hoàn cảnh và đối tượng dạy học. Trên thực tế chúng tôi nhận thấy việc đưa ra những câu hỏi trên lớp của thầy và việc chuẩn bị câu hỏi trong giáo án có thể không trùng khít nhau, nhưng chúng đều hướng tới một mục tiêu là giúp HS lĩnh hội tri thức và hình thành kĩ năng cần thiết. Lí thuyết về hệ thống câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn 1. Khái niệm câu hỏi mở Có thể hiểu câu hỏi mở là loại câu hỏi chỉ nêu ra yêu cầu về nội dung hay đề tài cần bàn bạc, phân tích, không nhất thiết có yêu cầu về thao tác nghị luận hay phương thức biểu đạt cũng như phạm vi tư liệu, đòi hỏi người trả lời phải lựa chọn cách trình bày phù hợp, sáng tạo và có sức thuyết phục cao.
Theo PGS – TS Đỗ Ngọc Thống nội dung của câu hỏi mở “chỉ nêu ra vấn đề cần bàn luận trong bài nghị luận hoặc chỉ nêu đề tài để viết văn bản tự sự, miêu tả., không nêu mệnh lệnh cụ thể về thao tác lập luận như kiểu: hãy chứng minh, hãy giải thích, hãy phân tích. hoặc về phương thức biểu đạt như: hãy kể, hãy tả, hãy phát biểu cảm nghĩ,. Cũng có dạng câu hỏi mở, đề mở theo hướng nêu ra một gợi dẫn, HS sẽ tiếp tục phát triển theo các mạch cảm nhận và suy nghĩ riêng của mỗi cá nhân. Đề mở khác với loại đề theo truyền thống, thường không có đầy đủ các yếu tố như: lời dẫn, yêu cầu về thao tác cụ thể, nguồn tư liệu cần huy động; đề mở thường chỉ định hướng nội dung của bài viết.
Đề mở còn có thể được thể hiện ở những câu hỏi mở, những câu hỏi có thể chấp nhận nhiều cách trả lời, thậm chí có những câu trả lời đối ngược nhau miễn là HS bộc lộ được nhận thức và lập luận lô gích trong quá trình đi đến câu trả lời. Vai trò của câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn Câu hỏi mở là loại câu hỏi không có câu trả lời duy nhất nên luôn kích thích được suy nghĩ, mở ra những tranh luận, trao đổi ở HS. Việc đặt câu hỏi mở tốt sẽ tạo điều kiện cho người học đưa ra quan điểm khác nhau, làm phong phú nội dung trao đổi và kinh nghiệm của người học. Câu hỏi mở nếu là câu hỏi lớn sẽ mở ra được các nội dung mới hay hình thành được trọng tâm cho giờ học.
Ví dụ: Khi dạy học bài ”Người lái đò sông Đà”, GV đặt câu hỏi: Suy nghĩ của anh /chị về sự ổn định và phát triển của phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân từ văn bản ”Chữ người tử tù” (lớp 11) đến ”Người lái đò sông Đà? 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn câu hỏi mở nếu là câu hỏi nhỏ hơn sẽ giúp GV áp dụng ngay lập tức khi giờ học phát sinh tình huống mới; câu hỏi này sẽ khuyến khích HS suy nghĩ kĩ hơn về một ý kiến hay đào sâu ý tưởng của chính mình. Ví dụ: Khi dạy học bài ”Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, HS đang tranh luận sôi nổi về việc người đàn bà hàng chài có nên bỏ người chồng vũ phu không, GV có thể gợi ý, định hướng cuộc thảo luận bằng câu hỏi: Theo em, người đàn bà này theo lô gíc cuộc sống, sẽ đứng trên lập trường nào để đưa ra quyết định của mình (theo lí lẽ thông thường hay theo lí lẽ kì diệu của những người trải đời như chị)? Loại câu hỏi mở này nếu GV càng có tay nghề cao khả năng áp dụng càng lớn, giờ học sẽ hiệu quả hơn. Khi HS trả lời được những câu hỏi này thì chủ đề bài học sẽ được phát triển thông qua suy nghĩ và diễn đạt của HS, cùng với sự hướng dẫn của GV. Câu hỏi mở còn trực tiếp khuyến khích được mọi đối tượng HS, nhất là những HS ít nói, rụt rè, ngại phát biểu ý kiến.
Nếu chia câu hỏi mở thành câu hỏi bậc thấp và câu hỏi bậc cao (theo hệ thống phân loại các mức độ câu hỏi của Bloom), thì câu hỏi mở bậc thấp (câu hỏi biết, câu hỏi hiểu, câu hỏi áp dụng) có những vai trò sau đối với người học: + Giúp HS ôn lại những gì đã biết, đã trải qua để làm cơ sở lĩnh hội, tìm tòi kiến thức, thông tin mới có hệ thống. + Giúp người học có khả năng nêu ra được những yếu tố cơ bản trong bài học; biết cách so sánh, phân biệt các nội dung khác nhau trong bài học. + Giúp HS hiểu được nội dung kiến thức, kĩ năng mà bài học trang bị, từ đó biết vận dụng vào thực tế tiếp nhận, đọc hiểu văn bản văn học. + Đồng thời, HS biết cách lựa chọn nhiều phương pháp để giải quyết bài tập, đề văn và các vấn đề trong cuộc sống liên quan.
Còn câu hỏi mở bậc cao (câu hỏi phân tích, câu hỏi tổng hợp, câu hỏi đánh giá) có thể giúp người học: + Tìm ra được các mối quan hệ trong hiện tượng, sự kiện, tự diễn giải hoặc đưa ra kết luận riêng. + Từ đó phát triển được tư duy lôgic; kích thích sự sáng tạo của học HS, hướng các em tìm ra nhân tố mới, hướng sáng tạo mới. + Thúc đẩy sự tìm tòi tri thức, sự xác định giá trị khoa học, giá trị thẩm mỹ của HS. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói, câu hỏi mở trong dạy học có vai trò rất quan trọng: tạo môi trường giao tiếp; tạo môi trường học tập; là công cụ khai thác kiến thức, phát triển tư duy cho người học; đồng thời câu hỏi mở được sử dụng để KTĐG kết quả của người học, khuyến khích tư duy sáng tạo, suy nghĩ độc lập của HS.
Mặt khác loại câu hỏi này còn thúc đẩy quá trình đổi mới PPDH của GV. Đặc điểm của câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn Câu hỏi mở, đề văn mở bao giờ cũng hay, hấp dẫn, kích thích được hứng thú của HS, nhưng nói như PGS. TS Đỗ Ngọc Thống, dù “mới mẻ”, “khác lạ”, “mở” đến đâu vẫn phải đảm bảo “sự chính xác, tính khoa học, tính thẩm mỹ và yêu cầu giáo dục tư tưởng cho thế hệ trẻ”[32,tr. Thật vậy, cách ra đề theo hướng mở yêu cầu người viết cần vận dụng tổng hợp những kiến thức, kĩ năng và sự trải nghiệm của cá nhân để giải quyết tốt nhất vấn đề hay đề tài được nêu ra ở đề bài; tùy vào nội dung vấn đề, đề tài mà người viết sẽ lựa chọn và quyết định các thao tác và phương thức biểu đạt phù hợp.
Việc ra đề mở do vậy nhằm đánh giá tốt hơn khả năng tư duy, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng diễn đạt của người học. Các đề văn ra theo hướng mở thường đem đến cho HS một cơ hội thể hiện trí tưởng tượng, sức sáng tạo, tạo điều kiện để HS thể hiện những cảm nhận, suy nghĩ của cá nhân trước những gì HS được quan sát, tiếp nhận trong các tác phẩm, được trải nghiệm trong cuộc sống. Cách ra đề như vậy sẽ tránh được lối học tủ, học theo văn mẫu đang diễn ra trong môn học này lâu nay. Ví dụ các đề văn như sau: Về một phẩm chất quan trọng của người học trong xã hội hiện nay; Vì sao nhà trường và xã hội cần chú trọng trang bị kĩ năng sống cho học sinh; Một trải nghiệm để lại bài học cuộc sống cho anh /chị; ., HS có thể huy động những kiến thức, kĩ năng mà nhà trường và xã hội trang bị cho các em để tự bộc lộ suy nghĩ, quan điểm cá nhân.
Khi ấy, người học không thể trông chờ vào một loại tài liệu nào có sẵn. Khi tiếp xúc với đề văn mở, HS sẽ rèn luyện được phương pháp học tập, tích lũy tri thức, kĩ năng phù hợp để đáp ứng yêu cầu của đề bài; từ đó, HS có thể trình bày ý kiến, thể hiện khả năng cảm xúc thẩm mĩ nhằm thuyết phục người đọc. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần hiểu cho đúng thế nào là ”đề văn mở”. Việc lựa chọn nội dung đưa vào đề phải có sự cân nhắc, tránh tình trạng GV không kiểm soát nổi những hướng triển khai đa dạng của HS.