Chương 1: THỰC TRẠNG DẠY HỌCTÁC PHẨM “CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ” (NGUYỄN TUÂN)TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT HIỆN NAY 1.Thuận lợi Về định hướng mục tiêu cần đạt: Chương trình giáo dục môn Ngữ văn bậc THPT 2018 có mục tiêu về năng lực và phẩm chất cần hình thành, phát triển cho HS một cách cụ thể, rõ ràng cho toàn bài học cũng như từng đơn vị kiến thức phần Đọc – Viết – Nói và nghe. Đối với việc đọc hiểu VB “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân), mục tiêu cần đạt được đề ra như sau: Yêu cầu cần đạt Phân tích yêu cầu cần đạt (SGK) (SGV) (Yêu cầu chung cho cả bài học: (Yêu cầu cụ thể đối với VB Sức hấp dẫn của truyện kể) “Chữ người tử tù”) Về năng lực - Nhận biết và phân tích được - HS nhận biết được lời một số yếu tố của truyện nói người kể chuyện ngôi thứ ba chung và thần thoại nói riêng và lời nhân vật; phân tích như: cốt truyện, không gian, được bối cảnh, tình huống thời gian, nhân vật, lời người kể truyện. chuyện ngôi thứ ba và lời nhân - HS cần khái quát được đặc vật. điểm tính cách của hai nhân - Phân tích và đánh giá được vật Huấn Cao và quản ngục; chủ đề, thông điệp của văn bản; hiểu được chủ đề của tác phân tích được một số căn cứ phẩm.
Về phẩm chất Sống có khát vọng, có hoài bão Góp phần hình thành, bồi và thể hiện được trách nhiệm đắp cho HS tình yêu, sự trân với cộng đồng. trọng cái đẹp và sự tài hoa. Về tác giả và tác phẩm: Nguyễn Tuân là một tác giả lớn của văn học hiện đại Việt Nam. Các em HS lớp 10 đã được làm quen với tác giả này qua VB kí 5 “Cô Tô” trong chương trình Ngữ văn 6 (Chương trình Giáo dục môn Ngữ văn 2006).
Truyện ngắn “Chữ người tử tù” là một kiệt tác của đời văn Nguyễn Tuân, đã được đưa vào giảng dạy trong môn Ngữ văn bậc THPT từ nhiều năm nay. Nguồn tài liệu, công trình nghiên cứu về tác giả Nguyễn Tuân nói chung và VB “Chữ người tử tù” nói riêng rất phong phú là tư liệu quý báu cho HS trong việc khám phá, lĩnh hội nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Về GV và HS: Nhiều GV đã tích cực đổi mới phương pháp, kĩ thuật dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo cho HS như dạy học nêu vấn đề, dạy học dự án, dạy học hợp đồng, sân khấu hóa tác phẩm văn học. Nhiều HS không còn thụ động đón đợi kiến thức từ GV mà đã biết tự tìm tòi, khám phá, tổng hợp tri thức từ nhiều nguồn khác nhau như: mạng internet, nhóm học văn trên facebook, sách, báo… 1.
Khó khăn Về chương trình: Nếu Chương trình Ngữ văn bậc THPT 2006 tổ chức, sắp xếp các bài đọc hiểu VB văn học theo tiến trình lịch sử thì Chương trình 2018 lại tổ chức theo trục thể loại. VB “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân) được xếp vào bài học đầu tiên của Ngữ văn 10: Bài 1 – Sức hấp dẫn của truyện kể, đặt sau bài Đọc Tri thức ngữ văn, 3 VB thần thoại (Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới: “Thần Trụ Trời”, “Thần Sét”, “Thần Gió”) và 1 VB truyền kì (“Tản Viên từ Phán sự lục” – Nguyễn Dữ).Mục tiêu cần đạt là HS nhận diện và phân tích được một số yếu tố của thể loại truyện nên những thông tin về giai đoạn văn học, hoàn cảnh sáng tác, tác giả … không được chú trọng, không được đề cập hoặc đề cập rất sơ sài. Đây là một trở ngại lớn đối với HS trong việc tiếp nhận nội dung VB. Về tác giả và tác phẩm: Nguyễn Tuân là một nhà văn có phong cách tài hoa, độc đáo.
Văn Nguyễn Tuân cầu kì, rất kén người đọc. Hơn nữa, VB “Chữ người tử tù” lại viết về những nhân vật của một thời vang bóng, có độ lùi về mặt thời gian cũng như những yếu tố văn hóa nên cũng gây khó khăn cho HS để có thể cảm hiểu sâu sắc vẻ đẹp của nhân vật và thông điệp của tác phẩm. 6 Về phía GV - HS: “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân) là một VB cũ, đã quá quen thuộc với GV Ngữ văn bậc THPT nhưng mục tiêu cần đạt mới yêu cầu GV phải thay đổi phương pháp dạy học, điều chỉnh nội dung bài học so với cách dạy cũ. HS lớp 10 năm học 2022 – 2023 cũng gặp nhiều lúng túng, khó khăn khi học chương trình Ngữ văn 2018 vì bậc trung học cơ sở các em vẫn học theo chương trình 2006.
Độ vênh giữa 2 chương trình là điều không tránh khỏi. Cả GV và HS đều là những người “cày vỡ” nên đòi hỏi cao sự chuyên cần, tính cầu thị và cả sự dũng cảm dám “phá bỏ” những lối mòn, thói quen trong dạy và học. Đây là một thách thức không nhỏ với những người ngại đổi mới. 7 Chương 2: NHỮNG GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN 2.
Trang bị cho HS nền tảng lí luận về mô hình “vòng tròn thảo luận văn chương” trong dạy học đọc hiểu ngữ văn 2. Khái niệm “vòng tròn thảo luận văn chương” “Vòng tròn thảo luận văn chương” (Literature circles) là một mô hình tổ chức hoạt động tương tác trong đọc hiểu văn bản văn học. Định nghĩa của H. Daniels (1994) về “vòng tròn thảo luận văn chương” được công nhận rộng rãi và trích dẫn trong nhiều công trình nghiên cứu, tạm dịch: Vòng tròn thảo luận văn chương là những nhóm thảo luận nhỏ, tạm thời của những người đã chọn đọc cùng một câu chuyện, bài thơ, bài báo, hoặc cuốn sách.
Khi đọc mỗi nhóm quyết định chọn một phần của văn bản (trong hoặc ngoài chương trình), mỗi thành viên chuẩn bị, chịu trách nhiệm những nhiệm vụ cụ thể trong cuộc thảo luận sắp tới, và mọi người tham gia nhóm khi đã có các ghi chú cần thiết để có thể thực hiện nhiệm vụ của mình. Các nhóm sẽ có những cuộc gặp định kỳ, và luân phiên các vai thảo luận theo từng kỳ. Khi hoàn thành một cuốn sách, các thành viên của nhóm lên kế hoạch để chia sẻ những nội dung quan trọng trong quá trình đọc với cộng động lớn hơn rồi tráo đổi thành viên với các nhóm đã hoàn thành khác, chọn ngữ liệu và chuyển tới những vòng tròn thảo luận mới. Một khi các thành viên có thể quản lí, tiến hành thành công những cuộc thảo luận đa chiều, tự lực thì có thể không cần dùng đến các vai thảo luận đã quy ước).
Có thể nói, Daniels là nhà nghiên cứu đầu tiên và thành công nhất về mô hình “vòng tròn thảo luận văn chương” cũng như việc ứng dụng nó vào dạy học. Mô hình này được Daniels mô tả là một nhóm thảo luận nhỏ giữa những HS cùng đọc một hoặc một phần văn bản văn chương. Mỗi thành viên trong nhóm đã được giao một “vai” với nhiệm vụ tương ứng trong quá trình đọc. Khi đến với nhóm thảo luận, HS mang theo những ý tưởng và trải nghiệm đọc để chia sẻ với các thành viên khác.
Cuộc thảo luận được dẫn dắt và phát triển bởi phản hồi của người đọc về sự kiện, nhân vật trong truyện, kĩ thuật viết của tác giả và về trải nghiệm cá nhân liên quan đến câu chuyện… Sau khi đọc xong 8 một cuốn sách, các thành viên trong nhóm có thể mở rộng phạm vi cuộc thảo luận, trao đổi trong một cộng đồng lớn hơn. Dựa trên nội dung đọc tiếp theo mà người học lựa chọn, lại có những “vòng tròn thảo luận văn chương” mới được hình thành. “Vòng tròn thảo luận văn chương” có mối quan hệ gần gũi với một số mô hình khác như “Trò chuyện về sách” (Book talk), “Nhóm đọc” (Reading groups), “Câu lạc bộ đọc” (Reading clubs)… Trong một số trường hợp, chúng được coi là những tên gọi khác nhau dùng để chỉ cùng một mô hình tương tác cho HS trong quá trình dạy học mà Daniels mô tả năm 2002, nhưng cũng có khi lại được sử dụng với ý nghĩa khác nhau. Trong đó, “câu lạc bộ đọc” thường được đem ra so sánh với “vòng tròn thảo luận văn chương”.
Cả hai đều là những mô hình khuyến khích sự lựa chọn, tiếng nói cá nhân và động lực đọc cho người học. Ở đó, HS được tổ chức thành những nhóm để tham gia các cuộc thảo luận về một tác phẩm hoặc đoạn truyện với tính ràng buộc cao (vì HS là người làm chủ cuộc thảo luận). Tuy nhiên, điểm khác biệt rõ nét nhất có thể nhận thấy ở hai mô hình này đó là “vòng tròn thảo luận văn chương” thường gắn người học với các vai (có nhiệm vụ nhất định). Thay vào đó, “câu lạc bộ đọc” lại đòi hỏi mỗi HS đều phải có trách nhiệm đưa ra câu hỏi và ý tưởng để thảo luận.
Đặc điểm và ưu thế của mô hình “vòng tròn thảo luận văn chương” trong dạy học đọc hiểu * Đặc điểm của mô hình “vòng tròn thảo luận văn chương” Khi vận dụng mô hình “vòng tròn thảo luận văn chương” vàodạy học, GV cần quan tâm đến một số đặc điểm cơ bản của mô hình tổ chức hoạt động nhóm này. Để đảm bảo mục tiêu về phẩm chất, năng lực cũng như không làm mất đi bản chất của “vòng tròn thảo luận văn chương”, GV cần lưu ý đến điều kiện hình thành các nhóm thảo luận, nội dung văn bản được lựa chọn, hoạt động cụ thể của các thành viên trong nhóm, tính chất của cuộc thảo luận, vai trò của GV và HS trong quá trình tổ chức dạy học, không khí chung của giờ học, cách thức đánh giá… 9 Theo Daniels (2002), “vòng tròn thảo luận văn chương” có những đặc điểm cơ bản sau: 1. Học sinh tự chọn tài liệu để học. Những nhóm nhỏ, được thành lập tạm thời, dựa trên những cuốn sách mà học sinh lựa chọn.
Các nhóm khác nhau đọc những cuốn sách khác nhau. Các nhóm gặp theo lịch trình đều đặn, có thể dự đoán để thảo luận về việc đọc của mình. Học sinh sử dụng các ghi chú (viết hay vẽ) để chỉ dẫn/ định hướng việc đọc và việc thảo luận. Các chủ đề thảo luận do học sinh đề xuất.
Nhóm gặp là để có những cuộc trao đổi mở, tự nhiên về các cuốn sách, vì vậy, chấp nhận các câu hỏi mở, quan hệ cá nhân, sự lạc đề. Giáo viên có vai trò cố vấn, không phải là thành viên của nhóm hay người dạy. Việc đánh giá được thực hiện qua sự quan sát của giáo viên và tự đánh giá của học sinh. Tinh thần khôi hài vui vẻ tràn ngập phòng học.
Khi các cuốn sách được đọc xong, người đọc chia sẻ với bạn cùng lớp, và những nhóm mới được hình thành dựa trên những lựa chọn đọc mới.