Chương 1: Cơ sở khoa học của dạy học phát triển năng lực đọc hiểu văn bản hồi kí, du kí cho học sinh lớp 6 Chương 2: Nguyên tắc, biện pháp dạy học phát triển năng lực đọc hiểu văn bản hồi kí và du kí cho học sinh lớp 6 đáp ứng chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 10 C ƣơn 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN HỒI KÍ VÀ DU KÍ CHO HỌC SINH LỚP 6 ĐÁP ỨNG CHƢƠNG TRÌNH GDPT MÔN NGỮ VĂN 201 1. Những vấn đề chung về VB hồi kí và du kí 1. Khái niệm hồi kí và du kí 1. Hồi kí: Là thể loại tự sự đặc biệt thuộc loại hình kí văn học.
Có nhiều cách định nghĩa về loại VB này. Sách Ngữ văn 6 bộ Cánh Diều do GS Nguyễn Minh Thuyết chủ biên nêu: “Hồi kí là một thể của kí dùng để ghi chép lại những sự việc, những quan sát, nhận xét và tâm trạng có thực mà tác giả đã trải qua” [41; tr. Trong giáo trình “Văn bản đọc hiểu và tạo lập” của nhóm tác giả do PGS Đỗ Ngọc Thống tổng chủ biên đã xác định: “Hồi kí là thiên trần thuật từ ngôi tác giả - kể lại những sự việc đã xảy ra trong quá khứ mà bản thân đã tham dự hay chứng kiến, thậm chí có thể lấy chất liệu từ chính cuộc đời mình” [38; tr. Trong cuốn chuyên khảo về “Kí Việt Nam đương đại” của nhóm tác giả do PGS Đinh Trí Dũng chủ biên cho rằng: “Hồi kí là tái hiện quá khứ với người thật, việc thật và tác giả chính là người trong cuộc hoặc chứng kiến những sự việc đó” [6; tr.
Tuy các định nghĩa về loại VB hồi kí không giống nhau xuất phát từ cách nhìn và góc nhìn khác nhau, nhưng dễ nhận thấy quan niệm về hồi kí được hiểu thống nhất ở những điểm cơ bản: Tái hiện quá khứ với người thật, việc thật và tác giả chính là người trong cuộc hoặc chứng kiến những sự việc đó. Nội dung phản ánh trong VB hồi kí mang tính xác thực cao. Đó là những sự việc, những con người để lại ấn tượng sâu sắc gắn với những kỉ niệm riêng tư và cảm xúc của người viết, nhưng cũng tái hiện một cách chân thực đời sống xã hội, văn hóa của một thời kì lịch sử. Du kí Cũng như hồi kí, du kí là loại VB thuộc loại hình kí văn học.
Trong một số sách, công trình khoa học các nhà nghiên cứu đã đưa ra định nghĩa về loại VB này như sau: Sách Ngữ văn 6 bộ Cánh Diều quan niệm: “Du kí là một thể của kí dùng để ghi lại những điều đã chứng kiến trong một chuyến đi diễn ra chưa lâu của bản thân tới một miền đất khác” [41; tr. Sách Ngữ văn 6 bộ Kết nối tri thức định nghĩa: “Du kí là thể loại ghi chép về những chuyến đi tới các vùng đất, các xứ sở nào đó. Người viết kể lại hoặc miêu tả những điều mắt thấy tai nghe trên hành trình của mình” [18; tr. Giáo trình “Văn bản đọc hiểu và tạo lập” viết: “Du kí là một thể loại chuyên dùng để ghi chép lại những điều mắt thấy, tai nghe thấy trên đường và kinh nghiệm tham quan, du ngoạn của người viết” [38; tr.
Sách “Từ điển thuật ngữ văn học” định nghĩa: “Du kí là một loại hình văn học thuộc loại hình kí mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân người đi du lịch, ngoạn cảnh về những điều mắt thấy, tai nghe của chính mình tại những xứ sở xa lạ hoặc nhưng nơi ít người có dịp đi đến” [10]. Tóm lại, du kí là một thể/tiểu loại đặc biệt của kí. Du kí được xác định dựa trên hai điểm cơ bản: Nội dung ghi chép về những điều mắt thấy, tai nghe tại xứ sở xa lạ đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng tác giả. Hình thức của du kí rất đa dạng, có thể là những ghi chép, miêu tả, tường thuật, kể chuyện, đối thoại.
Trong một số trường hợp, du kí có thể vận dụng phương thức phản ánh của hội họa, nhiếp ảnh, truyền hình và các phương thức thu nhận thông tin khoa học như: khảo cứu, điều tra, thống kê tư liệu… có khi lại kết hợp với phương thức biểu cảm. Đặc điểm của VB hồi kí và du kí 1. Đặc điểm chung Xét về đặc trưng thể loại, VB Hồi kí và Du kí đều là những tiểu loại thuộc thể loại kí. Ngoài những điểm riêng đặc thù, cả Du kí và Hồi kí đều có những đặc trưng chung của thể loại Kí văn học đó là: Là một loại tác phẩm 12 văn học chú trọng ghi chép sự thực.
Ghi chép nhằm những mục đích và nhu cầu khác nhau như để lưu giữ thông tin, để ghi lại hành trình,… Những ghi chép đó thường lấy sự thật khách quan của đời sống làm cơ sở. Trong VB kí có kể sự việc, tả người, tả cảnh kết hợp trình bày suy nghĩ, cảm xúc, sự quan sát, liên tưởng, tưởng tượng của người viết. VB kí không chỉ ghi chép sự việc thuần túy để cung cấp thông tin mà còn thể hiện cảm xúc, suy nghĩ, lập trường, thái độ của người viết trước những sự việc. Do đó, sức hấp dẫn của cả 2 tiểu loại VB hồi kí và du kí là tính xác thực của sự việc được phản ánh và những suy nghĩ, tưởng tượng, nghị luận, trữ tình một cách tự do, phóng khoáng.
Ngôn ngữ nghệ thuật của kí thể hiện rõ nét và trực tiếp nhất cái tôi tác giả. Qua xu hướng và cách thức sử dụng ngôn ngữ có thể phần nào tìm ra cá tính sáng tạo của từng nhà văn. Như vậy, VB hồi kí và du kí vừa có đặc điểm chung của loại hình kí văn học vừa có đặc trưng riêng biệt của văn học - loại hình nghệ thuật ngôn từ. Nắm vững đặc trưng thể loại là điều kiện cần thiết, quan trọng trong quá trình dạy học sinh đọc hiểu các tác phẩm văn chương - hồi kí và du kí nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh của chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018.
Đặc điểm riêng a) Trong VB hồi kí, thời gian của sự việc được kể là thời gian quá khứ. Dẫu qua độ lùi thời gian, độ lắng sâu của cảm xúc và suy nghĩ thì hiện thực được kể ấy vẫn tươi rói sự sống. Thể loại hồi kí cũng mang tính chủ quan. Hiện thực trong VB hồi kí văn học do tác giả là người trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến, nhớ lại cho nên những sự kiện dù có tính phổ quát vẫn đậm màu sắc cá nhân.
Hiện thực trong VB hồi kí văn học đều gắn liền với một không gian, sự kiện, con người rất cụ thể. Hiện thực được nhớ lại và tái dựng lại trong hồi kí là hiện thực được khúc xạ qua cảm xúc, tâm trạng và những đúc kết kinh nghiệm, trải nghiệm của người viết do đó hiện thực vừa chân xác, vừa chủ quan mang đậm nhân cách văn hóa của người viết. b) Trong VB du kí, đặc trưng quan trọng dễ nhận thấy nhất của VB du kí chính là tính khách quan “người thật, việc thật”. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc cung cấp thông tin, đáp ứng nhu cầu hiểu biết, khám phá thực tế 13 của người đọc.
Sức hấp dẫn của VB du kí chính là đưa đến những tri thức, hiểu biết mới mẻ về lịch sử, văn hóa, con người, phong tục, tập quán của một vùng đất. Ngay cả khi đó là một vùng đất quen thuộc, du kí vẫn có thể đem đến cho người đọc cảm giác thích thú, tò mò, phấn khích. Hiện thực đời sống trong VB du kí luôn đầy ắp thông tin tri thức đời sống được ủ men bằng trải nghiệm cá nhân của người viết. Do đó, VB du kí có khả năng lay động trái tim, gợi sự liên tưởng, đánh thức suy tư của người đọc.
Những vấn đề chung về phát triển năn lực đọc hiểu VB 1. Năng lực Thuật ngữ năng lực được sử dụng như một từ khóa trong đổi mới dạy học chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông năm 2018. Vậy năng lực là gì? năng lực có những đặc điểm chính nào? Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 xác định: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí… thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [2, tr. Hiện nay, phạm trù năng lực hiện có nhiều cách quan niệm khác nhau.
Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm năng lực trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể của Việt Nam năm 2018 để nghiên cứu đề tài. Đọc hiểu văn bản Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (Programme for International Student Assessment - PISA) quan tâm đến ba lĩnh vực là toán, khoa học, đọc hiểu. Có thể thấy rằng "đọc - hiểu" (Reading Literacy) là một trong ba lĩnh vực quan trọng mà PISA quan tâm trong kiểm tra đánh giá. Chương trình PISA xác định “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trước một VB viết nhằm đạt được mục đích phát triển tri thức và tiềm năng”.
Tổ chức OECD lí giải, “đọc - hiểu không chỉ là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trường phổ thông, mà nó còn trở thành một nhân tố 14 quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kỹ năng và chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với người xung quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộng lớn” Theo UNESCO, “đọc hiểu là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng tài liệu viết hoặc in kết hợp với những bối cảnh khác nhau; nó đòi hỏi sự học hỏi liên tục, cho phép một cá nhân đạt được mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia đầy đủ trong xã hội rộng lớn”.