mở đầu hoạt động tư duy tích cực. Ru bin xten cho rằng: “Tư duy con con người bắt đầu từ vấn đề hay một câu hỏi, từ một sự ngạc nhiên hay sự thắc mắc, từ một mâu thuẫn” Lecnhe quan niệm: “Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri thức mới, những phương thức hành động mới”. Những khó khăn trong nhận thức đó chính là vấn đề học tập là những tình huống về lí thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái đã biết với cái chưa biết và mâu thuẫn này đòi hỏi được giải quyết. Giải quyết xong là người học có tri thức mới.
Như vậy, câu hỏi, bài tập là một công cụ lôgic, một công cụ về lí luận dạy học để chúng ta mô hình hóa các mâu thuẫn khách quan và mâu thuẫn chủ quan, giúp người học nhận thức các đối tượng nghiên cứu. Vậy, có thể nói câu hỏi đối thoại vừa là điểm xuất phát, vừa là phương tiện, vừa là cầu nối để nhận thức sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan. Vì thế, nhiều tác giả cho rằng câu hỏi đối thoại là sản phẩm của quá trình giao tiếp giúp con người khám phá những điều bí ẩn của tự nhiên, xã hội. Từ những đặc điểm về câu hỏi nói chung, câu hỏi đối thoại nói riêng, có thể cho rằng bản chất câu hỏi đối thoại trong dạy học văn không phải là lý thuyết chung mà là sản phẩm của quá trình đối thoại, trao đổi, tranh luận, bàn bạc giữa thầy và trò trong quá trình tiếp nhận TPVC, giúp người học, người dạy khám phá những điều bí ẩn về con người, cuộc đời, mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời mà nhà văn gửi gắm qua TPVC.
Với từng loại thể, từng thể tài câu hỏi đối thoại lại có những bản chất khác nhau ( Câu hỏi đối thoại phải gắn với chất của loại trong thể từng TPVC) 1. Vai trò của câu hỏi đối thoại trong dạy học Ngữ Văn. Trong dạy học Văn câu hỏi nói chung và câu hỏi đối thoại nói riêng có vai trò: - Dùng câu hỏi đối thoại để mã hóa thông tin trong SGK. Câu hỏi và cách trả lời câu hỏi là nguồn tri thức mới cho HS.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Câu hỏi đối thoại có tác dụng định hướng nhận thức tri thức mới, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập môn Ngữ Văn của HS. - Hệ thống câu hỏi đối thoại có vấn đề được đặt ra trong giờ Văn chứa đựng các mâu thuẫn sẽ đặt HS vào tình huống có vấn đề. HS đóng vai trò là chủ thể của quá trình nhận thức, chủ động giành lấy kiến thức thông qua việc trả lời các câu hỏi. HS chủ động đặt các câu hỏi về những vấn đề chưa nắm vững, chưa biết trong quá trình học tập từ đó khắc phục lối truyền thụ một chiều.
- Câu hỏi đối thoại giúp HS lĩnh hội được kiến thức một cách cởi mở có hệ thống, chủ động thể hiện quan điểm, cách cảm, cách nghĩ của mình về những vấn đề mà TPVC đề cập. - Câu hỏi đối thoại, giúp cá thể hóa việc học một cách tối ưu, tạo điều kiện cho HS tự học và rèn luyện phương pháp học. - HS được dạy cách lắng nghe và học hỏi người khác, biết cách làm việc tập thể để phát huy sức mạnh tập thể kết hợp với làm việc độc lâp, biết chủ động nêu lên những thắc mắc, trước những vấn đề biết chưa đầy đủ trong TPVC cần tường tận và hiểu sâu sắc hơn, kể cả khi không biết hoặc đã biết tất cả về sự việc, vấn đề con người, cuộc đời, để được bình đẳng tranh luận đi đến thống nhất, tường tận những vấn đề được đặt ra trong TPVC. - Dạy học bằng câu hỏi đối thoại còn rèn luyện cho HS kỹ năng diễn đạt ngôn ngữ nói.
HS thông qua việc phát biểu tại lớp sẽ phát triển được kỹ năng diễn đạt, lập luận lôgic, xử lí thông tin một cách nhanh nhạy, khi đó thông tin không còn là thông tin chết nữa. Thông tin được tích lũy dần dần tạo điều kiện phát sinh các ý tưởng. - Dạy học bằng câu hỏi đối thoại giúp GV đánh giá HS về mặt kiến thức, thái độ, vì câu hỏi đối thoại là biện pháp phát hiện, tự phát hiện thông tin ngược về kết quả nhận thức. - Dạy học bằng câu hỏi đối thoại khắc phục được tình trạng ghi nhớ máy móc, HS được tham gia với vai trò như những nhà khoa học phát hiện ra kiến thức.
Do đó giờ học không còn trở nên nặng nề đối với HS. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Dạy học bằng câu hỏi đối thoại tạo không khí gần gũi, rút ngắn khoảng cách tiếp nhận, HS lĩnh hội tri thức nhanh và sâu hơn. Như vậy, dạy học bằng câu hỏi đối thoại vừa giúp HS lĩnh hội được tri thức một cách chủ động, vừa rèn luyện được cho các em thao tác tư duy độc lập, sáng tạo, vừa rèn luyện phương pháp học tập. Câu hỏi đối thoại là phương tiện tổ chức dạy học (ví dụ nêu vấn đề, dạy học khám phá…) thì đều rất cần chuẩn bị một hệ thống câu hỏi đối thoại , gợi mở để giúp HS tự lực đi đến mục tiêu của hoạt động.
Các loại câu hỏi đối thoại trong dạy học Ngữ Văn Trong dạy học muốn xây dựng và lựa chọn câu hỏi đối thoại phù hợp với nội dung dạy học, để có thể phát huy được tính tích cực học tập của HS thì GV cũng phải nắm vững các loại câu hỏi. * Phân loại câu hỏi dựa vào yêu cầu năng lực nhận thức Câu hỏi có hai loại chính: Loại thứ nhất là câu hỏi đòi hỏi tái hiện các kiến thức, sự kiện , nhớ và trình bày một cách có hệ thống, có chọn lọc; loại thứ hai là câu hỏi đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, vận dụng kiến thức. Theo hướng dạy học phát huy tính tích cực trong học tập của HS thì GVcần chú trọng loại câu hỏi thứ 2, nhưng không nên xem nhẹ loại câu hỏi thứ nhất, vì không tích lũy kiến thức sự kiện đến một mức nhất định thì khó mà tư duy sáng tạo. Mặt khác, GV phải cố gắng tìm tòi phát triển loại câu hỏi có yêu cầu cao về nhận thức, hiện nay câu hỏi này quá ít ỏi trong các tiết học văn ở nhà trường phổ thông.
Theo yêu cầu năng lực nhận thức, Benjamin (1956) đã đề xuất một thang 6 mức câu hỏi (6 loại câu hỏi) tương ứng với 6 mức chất lượng lĩnh hội kiến thức [24]: 1. Biết: Câu hỏi yêu cầu HS nhắc lại một kiến thức đã Biết, HS trả lời câu hỏi chỉ bằng sự tái hiện và lặp lại‟ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hiểu: Câu hỏi yêu cầu HS tổ chức, sắp xếp lại các kiến thức đã học và diễn đạt điều đã biết theo ý mình, chứng tỏ đã thông hiểu chứ không phải chỉ biết và nhớ. Áp dụng: Câu hỏi yêu cầu HS áp dụng kiến thức đã học vào một tình huống mới khác với tình huống trong bài học.
Phân tích: Câu hỏi yêu cầu HS phân tích nguyên nhân hay kết quả của một hiện tượng, tìm kiếm bằng chứng cho một luận điểm. Tổng hợp: Câu hỏi yêu cầu HS vận dụng, phối hợp các kiến thức đã có để giải đáp vấn đề khái quát hơn bằng suy nghĩ sáng tạo của bản thân. Đánh giá: Câu hỏi yêu cầu HS nhận định, phán đoán về ý nghĩa của kiến thức, giá trị của một tư tưởng, vai trò của một học thuyết… Thực tế phổ biến là đa số GV đang sử dụng loại câu hỏi ở mức 1 và 2. Muốn phát huy tính tích cực học tập của HS, cần phát triển loại câu hỏi ở các mức từ 3 đến 6.
* Câu hỏi dựa vào đặc trưng của bộ môn Văn trong nhà trường phổ thông.TS Nguyễn Viết Chữ đã đưa ra hệ thống câu hỏi cảm thụ để dạy học TPVC ở nhà trường Việt Nam, gồm có 3 nhóm câu hỏi: Câu hỏi cảm xúc, câu hỏi hình dung tưởng tượng, câu hỏi hiểu với tổng cộng 9 loại câu hỏi: 1. Hệ thống câu hỏi cảm xúc: câu hỏi tìm ra phản ứng trực giác của người đọc bị tác động bởi TPVC: 1.1 Câu hỏi cảm xúc vật chất: câu hỏi thiên về cảm xúc trực giác của người đọc như vui buồn, sợ hãi, căm ghét trước tác động của số phận nhân vật.2 Câu hỏi cảm xúc nghệ thuật: hướng về những rung động ban đầu của người đọc bởi tác động của những hình thức nghệ thuật của tác phẩm, ngữ điệu nhạc tính trong thơ, cấu trúc độc đáo trong văn xuôi. Hệ thống câu hỏi hình dung tưởng tượng: thiên về sự hình dung của người đọc. Những câu hỏi giúp người đọc xác nhận sự hình dung của mình dưới tác động của hình tượng văn học.
Trong hệ thống này gồm 2 loại: tái hiện và tái tạo. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hệ thống câu hỏi hình dung tưởng tượng tái hiện: đòi hỏi thầy và trò tự xác định bức tranh nghệ thuật trong tâm hồn mình khi đọc tác phẩm hoặc khêu gợi trí tưởng tượng trong và sau khi đọc. Hệ thống câu hỏi hình dung tưởng tượng tái tạo: loại câu hỏi này đi vào những bức tranh nghệ thuật bộ phận, sắc sảo tinh tế có tính chất phát hiện sáng tạo.
Hệ thống câu hỏi hiểu biết về nội dung và hình thức của tác phẩm 3. Hệ thống câu hỏi hiểu biết về nội dung TPVH Có 3 mức độ trong hệ thống nhỏ: - Kể lại được - Phân tích lí giải - Phát biểu quan điểm 3. Hệ thống câu hỏi hiểu biết về hình thức TPVH Đòi hỏi khám phá sâu hơn với câu hỏi chi tiết hình thức, câu hỏi về cấu trúc hình thức tác phẩm. * Câu hỏi đặt ra khi kiểm tra kết quả thực hiện mục tiêu bài học - Câu hỏi để kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức đã học.
- Câu hỏi kiểm tra sự nắm vững bản chất của kiến thức nghĩa là đòi hỏi giải thích nội dung kiến thức đã lĩnh hội. - Câu hỏi kiểm tra khả năng vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết nhiệm vụ nhận thức mới. - Câu hỏi kiểm tra sự nắm vững giá trị của kiến thức, nghĩa là xác định được vai trò, ý nghĩa của kiến thức trong lí luận và trong thực tiễn. - Câu hỏi kiểm tra thái độ, hành vi của người học sau khi kết thúc một chủ đề nào đó.