Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Nghiên cứu về xây dựng đời sống văn hoá Xây dựng đời sống văn hóa là một trong những nội dung trọng tâm về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc. Trong thời kì đổi mới, nhiều nghiên cứu về vấn đề này đã được công bố, liên quan đến đề tài luận án có các công trình tiêu biểu như: Cuốn sách Xây dựng gia đình văn hóa trong sự nghiệp đổi mới do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997) tập hợp các bài viết của các tác giả đã công bố về xây dựng gia đình văn hóa; có một số bài đề cập đến những kinh nghiệm xây dựng gia đình văn hóa; một số bài làm rõ chủ chương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng gia đình văn hóa trong thời kỳ đổi mới; vai trò của gia đình đối với sự phát triển của xã hội nói chung và trong sự nghiệp đổi mới nói riêng, qua đó chỉ rõ tính cấp thiết phải đẩy mạnh xây dựng gia đình văn hoá với những tiêu chí phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ của công cuộc đổi mới đất nước.
Đáng chú ý là những bài phân tích về vai trò của nguồn lực gia đình trong quá trình CNH, HĐH đất nước, nhất là kinh nghiệm trong quá trình xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam. Liên quan đến các nội dung xây dựng đời sống văn hóa, cuốn sách Hỏi và đáp về làng văn hoá, gia đình văn hoá, đời sống văn hoá, tổ chức lễ hội truyền thống của Trần Hữu Tòng, Hà Văn Tăng (Nxb Chính trị quốc, Hà Nội, 1998) giải đáp những vấn đề cơ bản về xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá, đời sống văn hoá và tổ chức lễ hội truyền thống. Nội dung nổi bật của cuốn sách là giải đáp những vướng mắc trong xây dựng đời sống văn hóa, nhấn mạnh nội dung xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá, tổ chức lễ hội truyền thống phù hợp với chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Nghiên cứu về đời sống văn hóa ở nông thôn, cuốn sách Một số giá trị văn hóa truyền thống với đời sống văn hóa ở cơ sở nông thôn hiện nay của hai tác giả Phạm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Long và Nguyễn Đạo Toàn (Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 1998) nghiên cứu về văn hóa truyền thống trong thời kì đổi mới gắn với đời sống văn hóa cơ sở ở nông thôn.
Trong nghiên cứu, hai tác giả nhấn mạnh một số giá trị văn hóa truyền thống với đời sống văn hóa ở cơ sở nông thôn hiện nay, tiêu biểu như giá trị văn hóa ở một số loại hình lễ hội, di tích, hương ước và các hình thức sinh hoạt nghệ thuật dân gian. Nghiên cứu về lí luận xây dựng đời sống văn hóa gắn với thực tiễn, cuốn sách Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng đời sống văn hóa ở nước ta của Hoàng Vinh (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1999) nghiên cứu về vai trò của việc tổ chức đời sống văn hóa ở cơ sở, làm rõ hơn những vấn đề lý luận về đời sống văn hóa; thực tiễn xây dựng đời sống văn hóa ở Việt Nam, đồng thời đưa ra những gợi mở giải pháp thực xây dựng đời sống văn hóa. Viết về những tấm gương điển hình trong xây dựng đời sống văn hóa, cuốn sách Điển hình xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở do Bộ Văn hóa - Thông tin biên soạn và phát hành (tập 8, Hà Nội, 2003) tập hợp tư liệu về người thực, việc thực điển hình trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, những tấm gương điển hình trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở được tác giả khảo cứu và chọn lọc đưa vào nghiên cứu của mình. Giá trị của cuốn sách góp phần tuyên truyền, biểu dương và nhân rộng những tấm gương điển hình tiên tiến đạt thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” trong các cơ quan, ban ngành, đoàn thể ở Trung ương và địa phương.
Nghiên cứu về xây dựng đời sống văn hóa ở vùng cao, cuốn sách Xây dựng đời sống văn hóa ở vùng cao của Trần Hữu Sơn (Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2004) phác họa diện mạo văn hóa vùng cao từ truyền thống đến hiện đại, đây là nguồn tài liệu mang tính thực tế cho những người nghiên cứ về văn hóa, quản lý văn hóa và cơ quan quản lý, quy hoạch văn hóa. Cuốn sách làm rõ nhiều vấn đề về xây dựng đời sống văn hóa ở vùng cao như: nhận thức về xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở vùng cao; văn hóa dân tộc Mông vùng Tây Bắc với vấn đề phát triển; làng Mông vùng Tây bắc với vấn đề xây dựng đời sống văn hóa; xây dựng mô hình làng du lịch văn hóa; chợ ở các tỉnh miền núi phía Bắc - một trung tâm sinh hoạt văn hóa; anh hưởng của du lịch đến một số thiết chế xã hội của người Mông ở Sapa; 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com diện mạo sinh hoạt văn hóa dân gian ở một số đô thị miền núi phía Bắc. là nội dung nổi bật trong nghiên cứu của Trần Hữu Sơn. Nghiên cứu về xây dựng đời sống mới ở đô thị, cuốn sách Giáo dục lối sống, đời sống mới của Thanh Lê (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 2004) nghiên cứu về lối sống, đời sống, trên cơ sở đó tác giả đề cập việc xây dựng lối sống - đời sống ở đô thị, điển hình là ở thành phố Hồ Chí Minh.
Điểm nổi bật của cuốn sách là khơi dậy và sắp xếp lại một cách khoa học, hệ thống các vấn đề giáo dục lối sống phù hợp với những hoạt động của công dân đô thị. Viết về chủ đề xây dựng môi trường văn hóa, cuốn sách Về xây dựng môi trường văn hoá cơ sở của Văn Đức Thanh (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004) nghiên cứu môi trường văn hóa ở Việt Nam, khẳng định xây dựng môi trường văn hóa là thực hiện quan điểm của Đảng về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, văn hóa là mục tiêu, động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Cùng chủ đề xây dựng môi trường văn hóa, tác giả Nguyễn Hữu Thức có nhiều quan điểm giống với tác giả Văn Đức Thanh. Cuốn sách Về văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005) hệ thống những chủ trương của Đảng và Nhà nước về xây dựng đời sống văn hóa qua từng giai đoạn, từ đó, tác giả đi phân tích về công tác xây dựng môi trường văn hóa là một nội dung điển hình trong các nội dung xây dựng đời sống văn hóa.
Điểm nổi bật là tác giả nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong xây dựng môi trường văn hóa hiện nay. Nghiên cứu về xây dựng lối sống văn hóa, cuốn sách Xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay của Võ Văn Thắng (Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2006) đưa ra quan điểm xây dựng lối sống ở Việt Nam nhằm phát triển văn hóa trong thời kỳ hội nhập; coi văn hóa là động lực phát triển xã hội, phương hướng, giải pháp kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống ở Việt Nam. Tác giả làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra trong xây dựng lối sống ở Việt Nam, qua đó nhấn mạnh vai trò của gia đình trong việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, coi đó là vấn đề cần quan tâm trong bối cảnh Việt Nam thực hiện chính sách mở cửa, hội nhập, giao lưu quốc tế. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tìm hiểu về tác động của CNH, HĐH đến xây dựng đời sống văn hóa các dân tộc thiểu số, cuốn sách Đời sống văn hóa các dân tộc thiểu số trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa của Trần Văn Bính (Nxb Lí luận chính trị, Hà Nội, 2006) nghiên cứu những tác động của quá trình CNH, HĐH hiện nay ảnh hưởng đến đời sống văn hoá các dân tộc thiểu số trên cả hai bình diện tích cực và tiêu cực.
Qua đó tác giả đánh giá và đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao đời sống văn hóa các dân tộc thiểu số trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa. Nghiên cứu về xây dựng đời sống văn hóa ở phạm vi của một giai cấp, tác giả Nguyễn Văn Nhật chủ biên cuốn sách Xây dựng đời sống văn hóa của giai cấp công nhân Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2010). Công trình có sự khảo cứu thực địa, chọn mẫu tại một số khu chế xuất (khu công nghiệp ở tỉnh Bình Dương). Trên cơ sở lý luận về văn hóa và đời sống văn hóa, từ thực trạng đời sống công nhân Việt Nam, căn cứ vào yêu cầu của sự nghiệp đổi mới và hội nhập quốc tế, công trình nghiên cứu đưa ra một số giải pháp nhằm xây dựng và phát triển đời sống văn hóa giai cấp công nhân trong những thập niên tiếp theo.
Các tác giả cho rằng, để xây dựng và nâng cao đời sống cho công nhân, nhất thiết phải thực hiện đồng bộ cả nội dung lẫn các giải pháp; phải được phối hợp triển khai đồng thời của tất cả các tổ chức, các ngành, của toàn xã hội và chính bản thân người công nhân. Tìm hiểu về mối quan hệ giữa xây dựng đời sống văn hóa với xây dựng nông thôn mới, cuốn sách Xây dựng đời sống văn hoá nông thôn mới của hai tác giả Trương Công Thấm và Vũ Hải (Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2012) làm rõ hơn về xây dựng đời sống văn hóa gắn với xây dựng nông thôn mới theo tiêu chí 06 (cơ sở vật chất văn hóa) và tiêu chí 16 (văn hóa) trong 19 tiêu chí của bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới. Đáng chú ý ở cuốn sách này là những phân tích của các tác giả về mối quan hệ giữa những nội dung xây dựng nông thôn mới với xây dựng đời sống văn hóa từ đó đưa ra một số kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới.