phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo luận văn gồm 3 chương Chƣơng 1: ột số vấn đề về văn hóa và đời sống văn hóa ở tỉnh Nam Định trước năm 2001. Chƣơng 2: Đảng bộ tỉnh Nam Định lãnh đạo xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở từ năm 2001 đ n năm 2010 Chƣơng 3: ột vài nhận xét và kinh nghiệm. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ VĂN HÓA VÀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA Ở TỈNH NAM ĐỊNH TRƢỚC NĂM 2001 1. Một số vấn đề về văn hóa và đời sống văn hóa 1.
Quan điểm chung về văn hóa Văn hóa là sản phẩm của con người. Trong mọi hoạt động của con người, văn hóa được sử dụng rộng rãi đến mức mà không một lĩnh vực nào là ta không bắt gặp. Tuy nhiên, để hiểu về khái niệm “văn hóa” đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, do đó có những định nghĩa khác nhau về Văn hóa. Tylor đưa ra định nghĩa “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chi m lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội”[101;tr13].
Theo định nghĩa này thì văn hóa và văn minh là một; nó bao gồm tất cả những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng đến nghệ thuật, đạo đức, pháp luật… Phạm Văn Đồng cho rằng “Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đ n con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử… (văn hóa) bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự ti p thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chi n đấu bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh”[122,tr. Theo định nghĩa này thì văn hóa là những cái gì đối lập với thiên nhiên và do con người sáng tạo nên từ tư tưởng tình cảm đến ý thức tình cảm và sức đề kháng của mỗi người, mỗi dân tộc. Riêng Nguy n Đức Từ Chi xem văn hóa từ hai góc độ. Góc độ thứ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất là góc độ h p, mà ông gọi là “góc nhìn báo chí”.
Theo góc nhìn này, văn hóa sẽ là kiến thức của con người và xã hội. Nhưng ông không mặn mà với cách hiểu này vì hiểu như thế thì người nông dân cày ruộng giỏi nhưng không biết chữ vẫn bị xem là “không có văn hóa” do tiêu chuẩn văn hóa ở đây là tiêu chuẩn kiến thức sách vở. Còn góc nhìn thứ hai là “góc nhìn dân tộc học”. Với góc nhìn này, văn hóa được xem là toàn bộ cuộc sống - cả vật chất, xã hội, tinh thần - của từng cộng đồng; và văn hóa của từng cộng đồng tộc người sẽ khác nhau nếu nó được hình thành ở những tộc người khác nhau trong những môi trường sống khác nhau.
Văn hóa sẽ bị chi phối mạnh mẽ bởi sự kiểm soát của xã hội thông qua gia đình và các tổ chức xã hội, trong đó có tôn giáo. Trong những năm gần đây, một số nhà nghiên cứu ở Việt Nam và kể cả ở nước ngoài khi đề cập đến văn hóa, họ thường vận dụng định nghĩa văn hóa do UNESCO đưa ra vào năm 1994. Theo UNESCO, văn hóa được hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa h p. Theo nghĩa rộng thì “Văn hóa là một phức hệ - t ng hợp các đặc trưng diện mạo về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm… khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm làng, vùng, miền, quốc gia, xã hội… Văn hóa không chỉ bao gồm nghệ thuật, văn chương mà còn cả lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những truyền thống, tín ngưỡng…”[40,tr.115]; còn hiểu theo nghĩa h p thì “Văn hóa là t ng thể những hệ thống biểu trưng (ký hiệu) chi phối cách ứng xử và giao ti p trong cộng đồng, khi n cộng đồng đó có đặc thù riêng” [64,tr.
Nhìn chung, các định nghĩa về văn hóa hiện nay rất đa dạng. Mỗi định nghĩa đề cập đến những dạng thức hoặc những lĩnh vực khác nhau trong văn hóa. Đảng ta quan niệm về văn hóa, lý luận văn hóa nằm trong hệ thống lý luận cách mạng và gắn liền với quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam. Văn hóa là một trong những mắt xích quan trọng trong sự nghiệp đấu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tranh dành độc lập dân tộc và xây dựng CNXH.
Trên cơ sở đó Nghị Quyết lần thứ năm BCH Trung ương Đảng khóa VIII đă kh ng định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội” [45,tr. Nền văn hóa mà chúng ta đang xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng. Nói chung, văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong mối quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, và duy trì sự bền vững và trật tự xã hội.
Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong các kiểu hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra. Với bề dầy hàng ngàn năm lao động sáng tạo, dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, giao lưu tiếp thu tinh hóa văn hóa của nhiều nền văn minh trên thế giới. Tất cả kết tinh thành văn hóa Việt Nam.
Trong thời đại Hồ Chí Minh, với đường lối đúng đắn sáng tạo của Đảng ta, văn hóa Việt Nam tiếp tục được phát huy, góp phần vào thắng lợi to lớn của nhân dân ta trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng CNXH. Trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước. thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc vì “dân giầu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh”. Cùng với đó là sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, kết cấu xã hội, nhu cầu về văn hóa của các tầng lớp nhân dân ngày càng cao, quá trình dân chủ hóa… là những yếu tố làm thay đổi nhiều mặt đời sống văn hóa của dân tộc.
Những thành tựu khoa học – công nghệ thế giới cùng với việc mở rộng giao lưu quốc tế là cơ hội để chúng ta tiếp thu những thành 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quả trí tuệ của loài người, đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Hồ Chí Minh là vị anh hùng giải phóng dân tộc của Việt Nam và là danh nhân văn hóa kiệt xuất của thế giới. Tư tưởng của Người về văn hóa rất phong phú, bao hàm nhiều khía cạnh khác nhau: Thứ nhất ,Hồ Chí Minh cho rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ vi t, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”[87,tr.
Với cách hiểu này, văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra. Cũng giống như định nghĩa của Tylor, văn hóa theo cách nói của Hồ Chí Minh sẽ là một “bách khoa toàn thư” về những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người. Thứ hai, văn hóa được Hồ Chí Minh xác định là đời sống tinh thần của xã hội, là thuộc về kiến trúc thượng tầng của xã hội. Đây là quan điểm nhất quán của Hồ Chí Minh kể từ sau Cách mạng Tháng Tám.
Cùng với định nghĩa về văn hóa, Hồ Chí Minh đồng thời còn nêu 5 điểm lớn định hướng cho việc xây dựng nền văn hóa dân tộc: “ 1. Xây dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường 2. Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng 3. Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội 4.
Xây dựng chính trị: dân quyền 5. Xây dựng kinh tế” [87,tr. Trong báo cáo chính trị do Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II Đảng Lao động Việt Nam có đoạn: “Xúc tiến công tác văn hóa để đào tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc. Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc địa và ảnh 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hưởng nô dịch văn hóa của đế quốc.
Đồng thời phát triển những truyền thống tốt đ p của văn hóa dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hóa tiến bộ thế giới để xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa học và đại chúng” [87,tr. Có thể nói đây là lần đầu tiên Đảng, đứng đầu là chủ tịch Hồ Chí Minh, đã nêu lên tư tưởng về văn hóa một các ngắn gọn, xúc tích, đầy đủ, đặc biệt về xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính dân tộc, khoa học và đại chúng. Từ việc nghiên cứu lịch sử văn hóa Việt Nam, kể cả thời kỳ văn hóa nô dịch dưới chế độ thực dân và nền văn hóa dân chủ mới, Hồ Chí Minh đã sớm nhận thấy vai trò, sức mạnh của văn hóa. Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, bản sắc văn hóa Việt Nam đang đứng trước những nguy cơ và thách thức lớn, thì những quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa chính là tư tưởng xuyên suốt để Đảng ta định hướng xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiẻn tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.