Xây Dựng Đạo Đức Kinh Doanh Ở Nước Ta Hiện Nay

Khám phá tầm quan trọng của đạo đức kinh doanh tại Việt Nam hiện nay và những thách thức trong việc xây dựng môi trường kinh doanh bền vững.

• Tác giả: Đinh Công Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Phúc
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Đạo đức học
• Đề tài: Xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những nghiên cứu lý luận về đạo đức kinh doanh
• 1.2. Những nghiên cứu về thực trạng đạo đức kinh doanh và xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 1.3. Những nghiên cứu về giải pháp xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẠO ĐỨC KINH DOANH VÀ SỰ CẦN THIẾT XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC KINH DOANH Ở NƢỚC TA HIỆN NAY
• 2.1. Đạo đức kinh doanh
• 2.2. Khái niệm “kinh doanh”, “chủ thể kinh doanh”, “đạo đức kinh doanh” và “xây dựng đạo đức kinh doanh”
• 2.3. Những chuẩn mực căn bản của đạo đức kinh doanh
• 2.4. Sự cần thiết xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 2.5. Vai trò động lực của đạo đức kinh doanh
• 2.6. Xây dựng đạo đức kinh doanh – quy luật tồn tại và phát triển của kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC KINH DOANH Ở NƢỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Những thành tựu trong xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta
• 3.2. Truyền thống xây dựng đạo đức kinh doanh trong lịch sử
• 3.3. Những kết quả bước đầu trong xây dựng đạo đức kinh doanh thời gian qua
• 3.4. Những hạn chế và vấn đề đặt ra trong xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 3.4.1. Những hạn chế trong xây dựng đạo đức kinh doanh hiện nay
• 3.4.2. Những vấn đề đặt ra trong xây dựng đạo đức kinh doanh hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG YÊU CẦU CƠ BẢN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC KINH DOANH
• 4.1. Những yêu cầu cơ bản trong xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 4.2. Xây dựng đội ngũ những người kinh doanh có đạo đức và năng lực
• 4.3. Gắn việc xây dựng đạo đức kinh doanh với việc xây dựng môi trường kinh tế - xã hội trong sạch, lành mạnh
• 4.4. Một số giải pháp nhằm xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay
• 4.4.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN với tính cách là cơ sở của đạo đức kinh doanh
• 4.4.2. Tăng cường vai trò của pháp luật trong xây dựng đạo đức kinh doanh
• 4.4.3. Tăng cường giáo dục đạo đức kinh doanh cho đội ngũ doanh nhân, sinh viên các trường kinh tế và người lao động trong doanh nghiệp
• 4.4.4. Nâng cao vai trò người tiêu dùng và dư luận xã hội đối với việc xây dựng đạo đức kinh doanh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay

Đạo đức kinh doanh là một khái niệm quan trọng trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Ở nước ta, việc xây dựng đạo đức kinh doanh không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là một thách thức lớn. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc xây dựng một nền tảng đạo đức vững chắc cho các doanh nghiệp là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Đạo đức kinh doanh không chỉ ảnh hưởng đến hình ảnh của doanh nghiệp mà còn tác động đến sự phát triển của toàn xã hội.

1.1. Khái niệm và vai trò của đạo đức kinh doanh

Đạo đức kinh doanh được hiểu là những nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức trong hoạt động kinh doanh. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi của các doanh nghiệp và tạo dựng lòng tin từ phía khách hàng và đối tác.

1.2. Tình hình thực tế về đạo đức kinh doanh tại Việt Nam

Thực trạng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa chú trọng đến việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp và trách nhiệm xã hội. Nhiều hành vi gian lận, trốn thuế và vi phạm quy định vẫn diễn ra, gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường kinh doanh.

II. Những thách thức trong việc xây dựng đạo đức kinh doanh hiện nay

Việc xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay gặp phải nhiều thách thức. Sự cạnh tranh khốc liệt trong nền kinh tế thị trường đã dẫn đến nhiều hành vi phi đạo đức. Các doanh nghiệp thường chạy theo lợi nhuận mà quên đi trách nhiệm xã hội của mình. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hình ảnh của doanh nghiệp mà còn tác động tiêu cực đến xã hội.

2.1. Tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức kinh doanh

Kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đồng thời dẫn đến sự xói mòn các giá trị đạo đức. Nhiều doanh nghiệp vì lợi nhuận mà thực hiện các hành vi không đúng đắn, gây thiệt hại cho xã hội.

2.2. Những vấn đề nổi cộm trong đạo đức kinh doanh

Các vấn đề như gian lận thương mại, sản xuất hàng giả, và vi phạm quyền lợi người tiêu dùng đang trở thành những thách thức lớn trong việc xây dựng đạo đức kinh doanh. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng mà còn làm giảm uy tín của doanh nghiệp.

III. Phương pháp xây dựng đạo đức kinh doanh hiệu quả

Để xây dựng đạo đức kinh doanh hiệu quả, các doanh nghiệp cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc giáo dục và nâng cao nhận thức về đạo đức trong kinh doanh là rất quan trọng. Các doanh nghiệp cần xây dựng một môi trường làm việc tích cực, nơi mà các giá trị đạo đức được tôn trọng và thực hiện.

3.1. Giáo dục và đào tạo về đạo đức kinh doanh

Giáo dục về đạo đức kinh doanh cần được đưa vào chương trình đào tạo cho sinh viên và nhân viên. Điều này giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của họ trong hoạt động kinh doanh.

3.2. Xây dựng chính sách và quy định rõ ràng

Doanh nghiệp cần xây dựng các chính sách và quy định rõ ràng về đạo đức kinh doanh. Điều này giúp định hình hành vi của nhân viên và tạo ra một môi trường làm việc minh bạch.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về đạo đức kinh doanh

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng thành công các phương pháp xây dựng đạo đức kinh doanh và đạt được những kết quả tích cực. Việc thực hiện các chương trình trách nhiệm xã hội đã giúp nâng cao hình ảnh và uy tín của doanh nghiệp trong mắt công chúng.

4.1. Các mô hình thành công trong xây dựng đạo đức kinh doanh

Nhiều doanh nghiệp lớn đã xây dựng thành công các mô hình đạo đức kinh doanh, từ đó tạo ra giá trị bền vững cho cả doanh nghiệp và xã hội.

4.2. Kết quả nghiên cứu về tác động của đạo đức kinh doanh

Các nghiên cứu cho thấy rằng doanh nghiệp có đạo đức kinh doanh tốt thường có hiệu quả kinh doanh cao hơn và được khách hàng tin tưởng hơn.

V. Kết luận và tương lai của đạo đức kinh doanh ở nước ta

Xây dựng đạo đức kinh doanh là một quá trình liên tục và cần sự nỗ lực từ nhiều phía. Tương lai của đạo đức kinh doanh ở nước ta phụ thuộc vào việc các doanh nghiệp có thực sự cam kết và thực hiện các giá trị đạo đức trong hoạt động kinh doanh hay không.

5.1. Tầm quan trọng của đạo đức kinh doanh trong tương lai

Đạo đức kinh doanh sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế. Doanh nghiệp cần nhận thức rõ vai trò của mình trong việc xây dựng một xã hội công bằng và bền vững.

5.2. Những xu hướng mới trong xây dựng đạo đức kinh doanh

Các xu hướng như phát triển bền vững, trách nhiệm xã hội và minh bạch trong kinh doanh sẽ tiếp tục định hình tương lai của đạo đức kinh doanh ở nước ta.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ Triết học chuyên ngành Đạo đức học (Mã số: 62 22 03 06) với đề tài "Xây dựng đạo đức kinh doanh ở nước ta hiện nay" do nghiên cứu sinh Đinh Công Sơn thực hiện tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Học viện Khoa học Xã hội) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Phúc (2014) là một công trình nghiên cứu hệ thống, giải quyết trực diện mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế thị trường và xác lập các giá trị đạo đức trong bối cảnh công cuộc Đổi mới tại Việt Nam.

                               ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                               │       NHÀ NƯỚC (Định hướng vĩ mô & Pháp chế)           │
                               └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                                          │ 
                                             Thể chế & Hành lang pháp lý
                                                          │
                               ┌──────────────────────────┴─────────────────────────────┐
                               │                                                        │
                ┌──────────────▼──────────────┐                          ┌──────────────▼──────────────┐
                │   DOANH NGHIỆP / DOANH NHÂN  │ ◄─── Chữ Tín & Giá Trị ──► │     NGƯỜI TIÊU DÙNG / XÃ HỘI │
                │   (Thực thi Đạo đức & CSR)  │      Hợp tác & Giám sát  │    (Quyền năng & Dư luận)   │
                └─────────────────────────────┘                          └─────────────────────────────┘

Về bối cảnh khoa học, sau gần ba thập kỷ chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc về năng lực sản xuất và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của quy luật giá trị và mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận đã kéo theo hàng loạt phản giá trị: nạn hàng giả, gian lận thương mại, trốn thuế, bóc lột lao động, tàn phá tài nguyên và hủy hoại môi trường sinh thái.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án định vị là: Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu về đạo đức xã hội nói chung (Nguyễn Duy Quý, 2006) hay văn hóa doanh nghiệp dưới góc độ quản trị học (Nguyễn Mạnh Quân, 2007; Bùi Xuân Phong, 2009), giới học thuật Việt Nam vẫn thiếu vắng một công trình triết học chuyên sâu làm rõ thực chất bản thể luận, hệ chuẩn mực căn bản và cơ chế thể chế hóa đạo đức kinh doanh như một quy luật tồn tại tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác định chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, chức năng và các chuẩn mực cấu thành của đạo đức kinh doanh trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng xây dựng đạo đức kinh doanh tại Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2014 bộc lộ những thành tựu, hạn chế và những mâu thuẫn căn bản nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần thiết lập hệ thống giải pháp đồng bộ nào trên các phương diện thể chế, pháp luật, giáo dục và dư luận xã hội để hiện thực hóa việc xây dựng đạo đức kinh doanh?
• Giả thuyết 1 (H1): Đạo đức kinh doanh không đối lập với lợi nhuận chân chính mà là động lực tinh thần nội sinh chi phối sự tồn tại bền vững của chủ thể kinh doanh.
• Giả thuyết 2 (H2): Đạo đức kinh doanh chỉ có thể được hiện thực hóa khi được đặt trong mối quan hệ tương hỗ giữa ba chủ thể: Nhà nước - Người kinh doanh - Người tiêu dùng, và phải được cụ thể hóa bằng thể chế và kết cấu xã hội thay vì trông chờ vào lòng trắc ẩn đơn thuần.

Luận án được kết cấu thành 4 chương, 9 tiết với dung lượng 151 trang nội dung chính, bao quát nguồn tài liệu tham khảo phong phú gồm hơn 140 công trình học thuật trong nước và quốc tế, định vị phạm vi nghiên cứu từ giai đoạn Đổi mới đến năm 2014.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu trong luận án được phân tích qua ba dòng chảy học thuật chủ lưu:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                    TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN LÝ THUYẾT                                     │
├────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────┤
│    Tư tưởng Cổ đại & Truyền thống│       Lý thuyết Hiện đại Phương Tây│   Nghiên cứu Đổi mới tại Việt Nam │
├────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┤
│ • Nho giáo: Nhân - Trí - Tín   │ • Phillip V. Lewis (1985): Tổng hợp│ • Nguyễn Mạnh Quân (2007), Bùi    │
│ • Pháp gia: Pháp - Thế - Thuật │   185 định nghĩa chuẩn mực hành vi │   Xuân Phong (2009): Tiếp cận     │
│ • Phạm Lãi: 16 nguyên tắc kinh │ • O.C. Ferrell & John Fraedrich:   │   quản trị và văn hóa công ty     │
│   doanh (Sinh ý, Dụng đồ, Chữ  │   Chuẩn mực điều chỉnh hành vi qua │ • Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn    │
│   tín, Quản lý tiền bạc)       │   các bên hữu quan (stakeholders)  │   Đức (2002-2012): Mối quan hệ    │
│                                │ • Carroll (1991): Tháp CSR         │   giữa kinh tế thị trường & luân lý│
└────────────────────────────────┴────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────┘

Dòng nghiên cứu lý luận: Các công trình quốc tế đã đúc kết quá trình tiến hóa của đạo đức kinh doanh qua 5 giai đoạn lịch sử. Đáng chú ý, Phillip V. Lewis (Đại học Abilene Christian, Hoa Kỳ) qua khảo sát 185 định nghĩa từ năm 1961 đến 1985 đã chỉ ra bản chất của khái niệm này: “Đạo đức kinh doanh là tất cả những quy tắc, tiêu chuẩn, chuẩn mực đạo đức hoặc luật lệ để cung cấp chỉ dẫn về hành vi ứng xử chuẩn mực và sự trung thực (của một tổ chức) trong những trường hợp nhất định” (Lewis, 1985). Tiếp đó, O.C. Ferrell và John Fraedrich mở rộng phạm vi điều chỉnh sang các nhóm lợi ích hữu quan (stakeholders) gồm nhà đầu tư, nhân viên, khách hàng và cộng đồng xã hội. Tại Việt Nam, các công trình giáo trình của PGS. Nguyễn Mạnh Quân (2007), GS. Bùi Xuân Phong (2009), PGS. Dương Thị Liễu (2009) và GS. Ngô Đình Giao (1997) đã đặt nền móng bước đầu khi tiếp cận đạo đức kinh doanh từ góc độ quản trị doanh nghiệp và văn hóa tổ chức.

Dòng nghiên cứu thực trạng: Các tác giả như GS. Nguyễn Trọng Chuẩn (2001, 2012), PGS. Phạm Văn Đức (2002, 2012), GS. Nguyễn Duy Quý (2006), Lê Quý Đức và Hoàng Chí Bảo (2007) đã phân tích sâu sắc tính hai mặt của kinh tế thị trường. Mặt trái của cơ chế thị trường đã dẫn tới sự suy thoái đạo đức nghiêm trọng, nơi lợi ích cục bộ và lợi ích nhóm làm tha hóa trách nhiệm xã hội. PGS. Phạm Văn Đức khẳng định đanh thép: “Vấn đề nổi cộm nhất của đạo đức kinh doanh trong xã hội Việt Nam là vấn đề thiếu chữ tín” (Phạm Văn Đức, 2012).

Tranh luận học thuật cốt lõi: Luận án chỉ ra sự đối lập giữa hai trường phái:

1. Trường phái tự điều chỉnh đạo đức (Moral self-regulation) dựa trên lương tâm và thuyết phục giáo dục cá nhân.
2. Trường phái thể chế hóa bắt buộc (Institutional enforcement).

Luận án khẳng định quan điểm đồng thuận với luận điểm của GS. Cam Thiệu Bình (Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc): “Chúng ta không thể dựa vào sự hô hào đạo đức một cách đơn giản, để có thể khiến cho nhà sản xuất trong quá trình hoạt động kinh tế nói đến lương tâm... đối với lương tâm của nhà sản xuất, mọi người chỉ có thể kỳ vọng chứ không thể trông chờ. Vì thế, đạo đức nhất thiết phải được cụ thể hóa từ trong chế độ và từ trong kết cấu” (Cam Thiệu Bình, 2012).

So sánh quốc tế: Luận án đối chiếu kinh nghiệm xây dựng thể chế đạo đức với các trường hợp quốc tế:

• Trường hợp Trung Quốc: Nghiên cứu của GS. Tôn Xuân Thần và GS. Dương Thông Tiến (2012) về việc thiết lập hệ thống tín dụng xã hội, thị trường hạn ngạch giao dịch phát thải CO2 và thuế môi trường đặc thù nhằm cưỡng chế trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.
• Trường hợp các nước công nghiệp phát triển (Mỹ, Canada, Úc): Việc luật hóa chuẩn mực đạo đức đối xử công bằng thông qua đạo luật Bình đẳng cơ hội việc làm (Equal Employment Opportunity - EEO) để bảo vệ người lao động khỏi sự phân biệt đối xử về chủng tộc, giới tính và xuất thân.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào hệ thống lý luận đạo đức học Mác - Lênin thông qua việc làm sáng tỏ ba mệnh đề lý thuyết căn bản:

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                              BA MỆNH ĐỀ ĐÓNG GÓP LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN                                │
├──────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┬───────────────────────────────┤
│    Mệnh đề 1: Tính quy luật khách│       Mệnh đề 2: Tái cấu trúc chuẩn │   Mệnh đề 3: Động lực nội sinh│
│    quan của KTTT định hướng XHCN │       mực qua cặp phạm trù Trung thực│   phát triển bền vững         │
├──────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┼───────────────────────────────┤
│ Đạo đức kinh doanh không phải    │ Cốt lõi của đạo đức kinh doanh kết  │ Uy tín đạo đức chuyển hóa trực│
│ một yếu tố ngoại lai áp đặt mang │ tinh ở Tính trung thực (Chữ tín)    │ tiếp thành lợi thế cạnh tranh,│
│ tính từ thiện, mà là quy luật    │ và Sự tôn trọng con người (người    │ giảm chi phí giao dịch xã hội │
│ nội sinh bảo đảm sự cân bằng     │ lao động, khách hàng, đối tác, cộng │ và bảo vệ môi trường sinh     │
│ giữa Giá trị kinh tế & Nhân văn. │ đồng), vượt qua vị kỷ tư bản.       │ thái lâu dài.                 │
└──────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────┴───────────────────────────────┘

• Mệnh đề 1 (P1): Đạo đức kinh doanh trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là một tập hợp các giáo điều trừu tượng được áp đặt từ bên ngoài, mà là một hình thái ý thức xã hội mang tính lịch sử - cụ thể, phản ánh quan hệ sản xuất và vận hành như một quy luật tồn tại khách quan của thị trường có sự điều tiết của Nhà nước xã hội chủ nghĩa.
• Mệnh đề 2 (P2): Tính trung thực (Chữ tín) và Tôn trọng con người là hai chuẩn mực nền tảng chi phối toàn bộ hệ thống chuẩn mực đạo đức kinh doanh. Thiếu vắng chữ tín, mọi giao dịch kinh tế đều tiềm ẩn rủi ro đổ vỡ cấu trúc.
• Mệnh đề 3 (P3): Đạo đức kinh doanh đóng vai trò động lực tinh thần trực tiếp nâng cao hiệu quả kinh tế. Đúng như luận giải của PGS. Nguyễn Văn Phúc: “Uy tín đạo đức của doanh nghiệp được nâng lên và trở thành một lợi thế thật sự trong cạnh tranh, cụ thể là trong việc gọi vốn đầu tư, chuyển giao công nghệ, mở rộng thị phần” (Nguyễn Văn Phúc, 2012).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba cấu trúc lý thuyết:

1. Triết học Mác - Lênin về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng;
2. Đạo đức học truyền thống phương Đông (Nho gia, Pháp gia và 16 nguyên tắc kinh doanh của Phạm Lãi);
3. Lý thuyết thể chế kinh tế hiện đại và Lý thuyết các bên hữu quan (Stakeholder Theory).

Mô hình phân tích đặt đạo đức kinh doanh vào trục quan hệ tam giác lợi ích tương hỗ:

$$\text{Hệ sinh thái Đạo đức Kinh doanh} = f(\text{Nhà nước}, \text{Chủ thể Kinh doanh}, \text{Người tiêu dùng})$$

                            ┌───────────────────────────────────────────────┐
                            │                   NHÀ NƯỚC                    │
                            │  (Hoàn thiện thể chế, Pháp luật, Thanh tra)   │
                            └───────▲───────────────────────────────▲───────┘
                                    │                               │
                      Điều tiết luật pháp               Giám sát & Thuế
                                    │                               │
                                    ▼                               ▼
       ┌────────────────────────────────────────┐       ┌────────────────────────────────────────┐
       │         CHỦ THỂ KINH DOANH             │◄─────►│            NGƯỜI TIÊU DÙNG             │
       │ (Trung thực, Tôn trọng con người, CSR) │       │ (Quyền năng lựa chọn, Tẩy chay, Lương tâm)│
       └────────────────────────────────────────┘       └────────────────────────────────────────┘

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ ràng: Áp dụng cho nền kinh tế chuyển đổi từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, nơi các thiết chế pháp lý đang trong quá trình hoàn thiện và khu vực kinh tế tư nhân đang khẳng định vai trò động lực quan trọng của nền kinh tế quốc dân.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Nghiên cứu kết hợp phân tích chuẩn tắc (normative philosophical analysis) nhằm xác lập các hệ giá trị đạo đức cần có với phân tích thực chứng (positive institutional analysis) nhằm đánh giá hiện trạng vận hành của các chủ thể kinh tế trên thực tế.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua 3 tầng phân tích:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hệ thống luật pháp và vai trò quản lý của Nhà nước.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Văn hóa doanh nghiệp, quy tắc ứng xử của các hiệp hội ngành nghề và trách nhiệm xã hội của các loại hình doanh nghiệp (doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài FDI, hợp tác xã, hộ cá thể).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đạo đức cá nhân của doanh nhân, người quản lý, ý thức của người lao động và hành vi tiêu dùng của công chúng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai thông qua việc kết hợp chặt chẽ các phương pháp khoa học chuyên ngành:

• Phương pháp Logic - Lịch sử: Khảo sát sự hình thành tư tưởng đạo đức kinh doanh từ thời cổ đại (khoảng 4000 năm TCN, thời kỳ phân công lao động xã hội tạo ra thương nghiệp), qua thời kỳ phong kiến phương Đông, chủ nghĩa tư bản phương Tây đến thời kỳ Đổi mới ở Việt Nam.
• Phương pháp Phân tích - Tổng hợp & Trừu tượng hóa khoa học: Bóc tách các dữ liệu phức tạp từ thực tiễn tranh chấp thương mại, vi phạm môi trường, gian lận chất lượng để khái quát thành các phạm trù lý luận đạo đức học.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa ba nguồn dữ liệu độc lập:
  1. Văn bản quy phạm pháp luật và nghị quyết của Đảng qua các kỳ Đại hội;
  2. Báo cáo điều tra xã hội học cấp quốc gia về đạo đức xã hội của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam;
  3. Dữ liệu thực tiễn và các tham luận khoa học tại các hội thảo quốc tế (điển hình là Hội thảo quốc tế Việt Nam - CHLB Đức năm 2009, Hội thảo Việt Nam - Trung Quốc năm 2012).

Data và phân tích

Luận án sử dụng phương pháp tổng hợp tài liệu thứ cấp (secondary meta-analysis) và phân tích tài liệu định tính có hệ thống từ các bộ số liệu uy tín:

• Dữ liệu khảo sát xã hội học từ đề tài cấp nhà nước do GS. Nguyễn Duy Quý chủ nhiệm về thực trạng đạo đức xã hội sau 20 năm Đổi mới.
• Báo cáo thanh tra từ các cơ quan quản lý nhà nước về tình hình vi phạm sở hữu trí tuệ, vệ sinh an toàn thực phẩm, tai nạn lao động (TNLĐ) và bệnh nghề nghiệp (BNN).
• Các điển cứu (case studies) thực tế về vi phạm môi trường (vụ việc xả thải của Công ty Vedan, ô nhiễm sông ngòi), gian lận thuế và vi phạm bản quyền thương hiệu tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                BỐN PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA NGHIÊN CỨU                                    │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Đạo đức kinh doanh là thuộc tính kinh tế - triết học nội sinh, quyết định sự thành bại lâu dài của  │
│    doanh nghiệp chứ không phải chi phí phát sinh bên ngoài.                                            │
│ 2. Sự suy thoái chữ tín trên thương trường Việt Nam bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa động cơ làm giàu ngắn  │
│    hạn và sự thiếu hụt của cơ chế cưỡng chế minh bạch.                                                 │
│ 3. Khái quát hóa hai trụ cột chuẩn mực phổ quát: TÍNH TRUNG THỰC (với Nhà nước, Khách hàng, Đối tác,   │
│    Người lao động) và TÔN TRỌNG CON NGƯỜI (quyền bình đẳng EEO, bảo vệ đời tư, an toàn lao động).     │
│ 4. Phê phán thuyết "tự giác đạo đức đơn thuần": Chứng minh rằng đạo đức kinh doanh chỉ có thể đứng    │
│    vững khi được "luật hóa" thành chế tài và được kiểm soát bởi quyền năng người tiêu dùng.           │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Bản chất động lực nội sinh: Đạo đức kinh doanh không phải là sự ban ơn hay hoạt động từ thiện bên lề, mà là bộ phận cấu thành hữu cơ của năng lực cạnh tranh cốt lõi. Luận án khẳng định luận điểm của CN. Đỗ Thị Kim Hoa: “Chỉ có đạo đức kinh doanh, doanh nghiệp mới thực hiện tốt trách nhiệm xã hội của mình ở mức độ đạo đức và nhân đạo” (Đỗ Thị Kim Hoa, 2009).
2. Khủng hoảng "Chữ Tín" trong giai đoạn chuyển đổi: Thực trạng suy thoái đạo đức kinh doanh tại Việt Nam thể hiện tập trung ở sự đánh mất chữ tín. Tình trạng gian dối chất lượng, quảng cáo thổi phồng, trốn thuế và vi phạm cam kết hợp đồng đang làm gia tăng chi phí giao dịch toàn xã hội. Theo phân tích của TS. Nguyễn Tài Đông, chữ tín của doanh nghiệp phải được bảo đảm đồng thời ở 4 phương diện: đối với Chính phủ, đối với Khách hàng, đối với Xã hội và đối với Người lao động.
3. Mối quan hệ nhân văn giữa Doanh nghiệp và Người lao động: Luận án chỉ ra rằng tôn trọng con người đòi hỏi doanh nghiệp phải thực thi nghiêm ngặt quyền bình đẳng cơ hội làm việc, trả công xứng đáng và tôn trọng đời tư cá nhân. Việc phân biệt đối xử hoặc sử dụng công nghệ để xâm phạm quyền riêng tư của người lao động mà không phục vụ lợi ích an toàn chính đáng là hành vi phi đạo đức.
4. Giới hạn của lương tâm và tính tất yếu của Thể chế: Luận án chứng minh một phát hiện có tính quy luật: Đạo đức của chủ thể kinh doanh không thể tự duy trì chỉ bằng giáo dục suông nếu thiếu một thể chế kinh tế minh bạch và hành lang pháp lý nghiêm minh. Doanh nghiệp làm ăn chân chính sẽ bị đẩy vào thế bất lợi (hiện tượng "tiền xấu đuổi tiền tốt") nếu các hành vi gian lận không bị trừng phạt nghiêm khắc.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật (Academic Implications): Luận án cung cấp một hệ thống phân loại chuẩn mực đạo đức kinh doanh chuẩn hóa cho chuyên ngành Đạo đức học, tạo cầu nối học thuật giữa Triết học Mác - Lênin và Kinh tế học Quản trị.
• Về phương pháp luận (Methodological Implications): Xác lập quy trình phân tích đạo đức kinh doanh tích hợp cấu trúc ba bên (Nhà nước - Doanh nghiệp - Xã hội), có thể chuyển giao ứng dụng để nghiên cứu các lĩnh vực đạo đức nghề nghiệp chuyên sâu khác.
• Về thực tiễn quản trị (Practical Applications): Hướng dẫn các doanh nghiệp xây dựng Bộ Quy tắc Đạo đức (Code of Conduct), lồng ghép chương trình đạo đức vào chiến lược phát triển thương hiệu, quản trị nhân sự và thực thi Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR).
• Về chính sách công (Policy Recommendations):
  • Đẩy mạnh "luật hóa" các chuẩn mực đạo đức kinh doanh vào Luật Doanh nghiệp, Luật Cạnh tranh, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Bảo vệ môi trường.
  • Tăng cường độc lập và quyền hạn của cơ quan thanh tra, kiểm tra chuyên ngành; bài trừ tệ nạn tham nhũng, nhũng nhiễu nhằm triệt tiêu các khoản "chi phí bôi trơn".
  • Phát huy vai trò của Hội Bảo vệ người tiêu dùng và các cơ quan truyền thông đại chúng trong việc tạo sức ép dư luận, công khai minh bạch các doanh nghiệp vi phạm đạo đức.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật quan trọng, luận án thẳng thắn ghi nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về dữ liệu thực nghiệm: Do đặc thù của luận án tiến sĩ Triết học thuần túy chuẩn tắc, nghiên cứu chủ yếu dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp và phân tích lý luận, chưa tiến hành các cuộc điều tra xã hội học diện rộng bằng bảng hỏi định lượng hoặc phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM/PLS-SEM).
• Giới hạn về bối cảnh thời gian: Nghiên cứu phản ánh thực trạng đạo đức kinh doanh trước năm 2014, giai đoạn nền kinh tế số, thương mại điện tử xuyên biên giới và mạng xã hội chưa bùng nổ mạnh mẽ như hiện nay.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                              CHƯƠNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TƯƠNG LAI (10 NĂM)                                │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Đạo đức kinh doanh trong kỷ nguyên số: Trí tuệ nhân tạo (AI), bảo mật dữ liệu và thuật toán định giá│
│ 2. Khung chuẩn mực ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) theo chuẩn hội nhập EVFTA/CPTPP               │
│ 3. Đo lường định lượng tác động của Vốn Đạo đức (Moral Capital) tới hiệu quả tài chính (ROA/ROE)       │
│ 4. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Cross-cultural comparative ethics) giữa Việt Nam và ASEAN        │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Mở rộng khung lý thuyết sang Đạo đức kinh tế số, giải quyết các vấn đề đạo đức phát sinh từ tự động hóa, trí tuệ nhân tạo (AI), khai thác dữ liệu người dùng và thương mại điện tử xuyên biên giới.
2. Tích hợp chuẩn mực đạo đức kinh doanh với các bộ tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và các cam kết phát triển bền vững theo các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (EVFTA, CPTPP).
3. Triển khai các nghiên cứu định lượng đo lường tác động của "Vốn đạo đức" (Moral Capital) đối với giá trị thương hiệu và hiệu quả tài chính dài hạn của doanh nghiệp Việt Nam.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong hệ thống giảng dạy chuyên đề Đạo đức học và Triết học kinh tế tại Học viện Khoa học Xã hội, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và các trường đại học khối ngành kinh tế (Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Thương mại).
• Chuyển đổi ngành và văn hóa doanh nhân: Luận án cung cấp luận cứ khoa học để Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cùng các hiệp hội doanh nghiệp xây dựng bộ quy tắc đạo đức doanh nhân Việt Nam thời kỳ hội nhập, thúc đẩy phong trào thực thi CSR và tôn vinh các doanh nhân tiêu biểu "vừa có tâm, vừa có tài".
• Định hình chính sách pháp luật: Các phân tích và kiến nghị của luận án đã đóng góp vào việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, nâng cao hiệu lực thực thi của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Môi trường, từng bước thiết lập cơ chế giám sát xã hội đối với hành vi của các chủ thể kinh tế.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận một khung phân tích triết học sâu sắc về đạo đức kinh doanh, kế thừa các khoảng trống nghiên cứu để phát triển các luận án tiến sĩ chuyên ngành kinh tế học thể chế, đạo đức học và quản trị học.
• Giảng viên đại học: Sử dụng tài liệu để biên soạn giáo trình, bài giảng cho các môn học Đạo đức kinh doanh, Văn hóa doanh nghiệp và Triết lý kinh doanh.
• Lãnh đạo doanh nghiệp & Doanh nhân: Vận dụng trực tiếp các chuẩn mực về chữ tín, tôn trọng quyền lợi người lao động và trách nhiệm môi trường để xây dựng văn hóa công ty vững mạnh, tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.
• Các nhà hoạch định chính sách & Cơ quan quản lý nhà nước: Tham khảo các giải pháp hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Người tiêu dùng nhằm kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì?

Luận án đã thành công trong việc mác-xít hóa và thể chế hóa lý thuyết đạo đức kinh doanh trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Công trình đã vượt qua cách tiếp cận vị lợi tư bản truyền thống (chỉ xem đạo đức là công cụ tối đa hóa lợi nhuận) lẫn cách tiếp cận giáo điều luân lý (chỉ kêu gọi lòng tốt trừu tượng), từ đó chứng minh đạo đức kinh doanh là một quy luật khách quan nội sinh của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, nơi mục tiêu tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với công bằng xã hội và giải phóng con người.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các công trình trước đây thường tiếp cận đơn ngành – hoặc thuần túy quản trị kinh doanh mang tính kỹ thuật thực hành (Nguyễn Mạnh Quân, 2007; Bùi Xuân Phong, 2009), hoặc thuần túy xã hội học mô tả hiện tượng suy thoái (Nguyễn Duy Quý, 2006) – luận án của Đinh Công Sơn đã sử dụng phương pháp phân tích triết học - thể chế đa tầng. Nghiên cứu đã tích hợp logic lịch sử từ tư tưởng đạo đức truyền thống phương Đông (Nho gia, Pháp gia, Phạm Lãi) với lý thuyết các bên hữu quan hiện đại, đặt hành vi đạo đức của doanh nghiệp vào ma trận tương tác bắt buộc với thể chế Nhà nước và quyền năng người tiêu dùng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất nhận được sự hỗ trợ từ dữ liệu thực tế?

Phát hiện mang tính đột phá và phản trực giác là: "Lòng trắc ẩn và lương tâm cá nhân của nhà kinh doanh là điều kiện cần nhưng hoàn toàn bất lực nếu không có sự cưỡng chế của thể chế pháp luật và sức ép từ người tiêu dùng". Dữ liệu thực tế cho thấy trong môi trường thiếu kiểm soát, các doanh nghiệp có đạo đức tự phát dễ bị triệt tiêu bởi các đối thủ gian lận do gánh nặng chi phí xử lý chất thải và chi phí tuân thủ. Do đó, đạo đức kinh doanh không thể tự sinh ra từ sự tự giác đơn thuần mà phải được "ép buộc hình thành" thông qua sự nghiêm minh của pháp luật và hệ thống tín dụng - thông tin minh bạch.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án xác lập rõ ràng hệ tiêu chí đánh giá chuẩn mực đạo đức kinh doanh gồm hai trục trung tâm: Trục Tính trung thực (đo lường qua 5 chỉ báo: không gian dối, giữ chữ tín, chấp hành luật pháp, trung thực với khách hàng/đối tác, và liêm chính nội bộ) và Trục Tôn trọng con người (đo lường qua 3 chỉ báo: bình đẳng cơ hội làm việc EEO, trả công tương xứng, và bảo vệ quyền riêng tư/sức khỏe lao động). Quy trình phân tích này hoàn toàn có thể được tái lập để đánh giá thực trạng đạo đức tại các ngành nghề hoặc địa phương cụ thể.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào:

1. Nghiên cứu cơ chế kiểm soát đạo đức trong các tập đoàn kinh tế đa quốc gia và chuỗi cung ứng toàn cầu;
2. Thiết lập hệ thống xếp hạng tín nhiệm đạo đức doanh nghiệp và cơ chế đánh thuế môi trường nghiêm ngặt dựa trên phát thải thực tế;
3. Đổi mới căn bản chương trình đào tạo đạo đức kinh doanh trong toàn bộ hệ thống giáo dục đại học và dạy nghề tại Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ Triết học của Đinh Công Sơn (2014) là một công trình khoa học mẫu mực, đúc kết các giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

1. Làm rõ bản chất triết học: Khẳng định đạo đức kinh doanh là hình thái ý thức xã hội đặc thù, là quy luật tồn tại tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
2. Hệ thống hóa chuẩn mực nền tảng: Xác lập Tính trung thực (Chữ tín) và Tôn trọng con người là hai phẩm chất cốt lõi điều chỉnh toàn bộ hành vi của chủ thể kinh doanh.
3. Phân tích toàn diện thực trạng: Chỉ rõ mâu thuẫn giữa khát vọng làm giàu với các biểu hiện tha hóa đạo đức, khủng hoảng chữ tín và tàn phá môi trường trong giai đoạn chuyển đổi.
4. Đề xuất hệ giải pháp đồng bộ 4 trụ cột: Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; Tăng cường pháp chế hóa và thanh tra; Đẩy mạnh giáo dục đạo đức doanh nhân; Phát huy vai trò giám sát của người tiêu dùng và dư luận xã hội.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR), chuẩn mực quản trị ESG và đạo đức kinh doanh trong nền kinh tế số thời kỳ hội nhập toàn cầu hóa sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được chia làm 4 chương, 9 tiết. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những nghiên cứu lý luận về đạo đức kinh doanh Đạo đức kinh doanh không phải là một vấn đề mới xuất hiện trong thế giới đương đại, mà những tư tưởng của nó đã có từ rất lâu trong lịch sử phát triển của xã hội loài người. Khi lực lượng sản xuất còn thấp kém, phân công lao động chưa phát triển, trao đổi sản phẩm mới chỉ là bột phát do nhu cầu sinh tồn của các thành viên trong thị tộc, bộ lạc và nguyên tắc cùng làm cùng hưởng vẫn được mọi người thực hiện một cách tự nhiên thì đạo đức kinh doanh chưa xuất hiện.

Khoảng 4000 năm trước công nguyên, sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn tới phân công lao động phát triển tạo ra ba nghề trong xã hội: chăn nuôi, thủ công, buôn bán thương mại. Trao đổi sản phẩm trở thành tất yếu, sản phẩm do lao động làm ra trở thành hàng hóa, kinh doanh xuất hiện và đạo đức kinh doanh cũng ra đời. Đây cũng là thời kỳ mới của nhân loại, có mâu thuẫn đối kháng giai cấp, có bộ máy nhà nước, con người không sống “ngây thơ thuần phác” nữa, quan hệ giữa con người với con người tự nhiên dẫn tới yêu cầu đạo đức: không được trộm cắp, phải sòng phẳng trong giao thiệp “tiền trao cháo múc”, phải có chữ tín, biết tôn trọng các cam kết, thỏa thuận… Như vậy, đạo đức kinh doanh không phải xuất phát từ sự “tiên nghiệm” từ “chân lý tuyệt đối” vĩnh cửu. Đạo đức kinh doanh ra đời cùng hoạt động kinh doanh, phát triển theo từng hình thái kinh tế - xã hội, thay đổi theo từng vùng dân cư, lãnh thổ, nhất là đặc điểm phương Tây và phương Đông.

Các tr ự i trong một thời gian dài. Nhiều nội dung trong những tư tưở ến nay vẫn còn nguyên giá trị. Đặc biệ các khái ni m và chuẩn mự. ) với 5 tr củ Nhân.

Nhân thể hiện biế. Nhânđược Nho giáo coi – , trí, tín. Trí là có trí tu ết người. Tín mang nghĩa chân thành, chân thực, là sự thống nhất giữa lời nói và việc làm, giữa nhận thức và hành động.

Tư tưởng pháp trị củ n ch tính “thi a ra ba khái ni , Pháp và Thu t. Pháp là Pháp lu – – trái. Pháp lu , công khai v. Thu t là ngh thu ằ thu t và tâm thu t là 6 ; trong khi tâm thu.

Đến thời Đông Chu, Phạm Lãi đã đúc kết cho bản thân và cho Thiên hạ 16 nguyên tắc kinh doanh, trong đó thể hiện các yêu cầu về chữ tín, về trung thực, tận tâm, về việc đảm bảo chất lượng hàng hóa, 16 nguyên tắc đó là: - 5 lời răn cho bản thân người kinh doanh: 1, Sinh ý yếu cầu khẩn; 2, Dụng đồ yếu tiết kiệm; 3, Dụng nhân yếu phương chính; 4, Lâm sự yếu trách nhiệm; 5, Thủ tâm yếu an ninh. - 5 yêu cầu khi tiếp xúc với khách hàng: 1, Tiếp nạp yếu khiêm hòa; 2, Dự khiếm yếu thức nhân; 3, Mãi mại yếu tùy thời; 4, Nghị quá yếu đinh ninh; 5, Kỳ hạn yếu ước định. - 3 yêu cầu đối với chất lượng hàng hóa: 1, Hóa sắc yếu diện nghiêm; 2, Ưu biệt yếu phân biệt; 3, Hóa vật yếu tu chỉnh. - 3 yêu cầu đối với quản lý tiền bạc: 1, Xuất nhập yếu cẩn thận; 2, Tiền tài yếu minh phân; 3, Trương mục yếu kiết tra.

Các phường hội thủ công thời phong kiến cũng rất quan tâm đến việc nâng cao uy tín đạo đức trong sản xuất và mua bán hàng hóa. Trong quan hệ với đối tác, người ta sẵn sàng chấp nhận những thiệt thòi hơn là để mất uy tín của phường hội. , xã h nay, trong đó có đạo đức kinh doanh. Lu ng, không nên g t hái.

, nhi ọi ngườ 7 l quan?”, “Tôi có nh ?”, “Li uh ?.” , giáo h i La Mã có lu ). các lu p, công vi c sản xuấ ng sản xuấ h p phát ng Tây. Quá trình phát triển đạo đức kinh doanh trong thời hiện đạ - công nghi - it , có thể chia làm 5 giai đoạn: m 1960 – Kinh doan ng m thu nh ng. Bên m 1930, làn sóng phê phán các công ty trong vi ch n thu nh 8 m 1950, trách nhi lu a ra bàn lu n r n lao đ ng kinh doanh, khích l v ng Tây.

– nh 9 “ ” vi ộng rãi cho các doanh nghi. – ngo a ra n c các doanh nghi n. Vi , mà liên h m t cách có h ng khái ni. Trong quá trình nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã đưa ra rất nhiều định nghĩa về đạo đức kinh doanh.Lewis, Đại học Abilene Christian, Hoa Kỳ, trong khoảng thời gian từ năm 1961 đến 1985 trên các sách giáo khoa và tạp chí có khoảng 185 định nghĩa về đạo đức kinh doanh.

Sau khi tổng hợp các điểm chung của 185 định nghĩa, Phillip V.Lewis xác định đạo đức kinh doanh như là những quy tắc, tiêu chí, chuẩn mực để đánh giá hành vi của chủ thể kinh doanh. Ông viết: “Đạo 10 đức kinh doanh là tất cả những quy tắc, tiêu chuẩn, chuẩn mực đạo đức hoặc luật lệ để cung cấp chỉ dẫn về hành vi ứng xử chuẩn mực và sự trung thực (của một tổ chức) trong những trường hợp nhất định”. CònFerrels và John Fraedrichlại chú ý đến phương diện điều chỉnh hànhviđạođức kinh doanh đối với hành vi của chủ thể kinh doanh. Các ông cho rằng, “Đạo đức kinh doanh bao gồm những nguyên tắc cơ bản và tiêu chuẩn điều chỉnh hành vi trong thế giới kinh doanh.

Tuy nhiên, việc đánh giá một hành vi cụ thể là đúng hay sai, phù hợp với đạo đức hay không sẽ được quyết định bởi nhà đầu tư, nhân viên, khách hàng, các nhóm có quyền lợi liên quan, hệ thống pháp lý cũng như cộng đồng”[72. 108] Đối với Việt Nam, từ khi chuyển từ cơ chế tập trung quan liêubaocấpsang cơ chế thị trường, vấn đề đạo đức kinh doanh được quan tâm chú ý nhiều hơn. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về đạo đức kinh doanh được thực hiện, một số giáo trình đạo đức kinh doanh được xuất bản và đưa vào giảng dạy ở một vài trường kinh tế. Những công trình đó đã đề cập và giải quyết nhiều khía cạnh của đạo đức kinh doanh.

Như trình bày ở trên, đạo đức kinh doanh với tính cách là môn khoa học thì còn mới mẻ đối với loài người. Điều này lại càng đúng với đặc điểm Việt Nam. Vì vậy, khi bàn về khái niệm đạo đức kinh doanh, những phẩm chất, chuẩn mực của nó hoặcsự cần thiết của đạo đức kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường, v. các nhà nghiên cứu ở nước ta đưa ra khá nhiều quan điểm khác nhau.

Trong hội thảo “Đạo đức trong kinh doanh” do Viện kinh tế đối ngoại - Bộ thương mại (nay là Bộ Công thương) phối hợp với The ST James Ethies Centre – Australia tổ chức năm 1995, phần nhiều các bài tham luận đều bàn tới sự tác động của kinh tế thị trường tới đạo đức và vai trò của đạo đức trong kinh doanh hay sự cần thiết của việc kinh doanh có đạo đức. Tham luận “Một số ý kiến về giáo dục trong kinh doanh tại Việt Nam”, PGS. Tô Xuân Dân, giảng viên đại học Kinh tế quốc dân – Hà Nội khẳng định: “Đạo đức kinh doanh hiểu một cách đơn giản, là những qui tắc đạo đức được vận dụng trong quá trình hoạt động kinh doanh, là những chuẩn mực chi phối hành vi của các nhà doanh nghiệp, là những giá trị mà người kinh doanh thừa nhận và noi theo”[70. Và “ Mục đích của nhà kinh doanh nhằm đem lại hạnh phúc cho con người, không phải chỉ cho từng cá nhân mà cho cả xã hội.

Mà hạnh phúc ở đây chính là bao gồm những giá trị đạo đức, những giá trị văn hóa của xã hội được thừa nhận và được tôn trọng”[70. Còn tham luận 11 “Một số ý kiến về đạo đức kinh doanh” của GS. Phạm Xuân Nam, PGĐ Trung tâm KHXH và NhânvănQuốc gia(nay là Viện HLKHXHViệt Nam), lại chỉ ra tiêu chuẩn hàng đầu về đạo đức của nhà doanh nghiệp là tính trung thực, theo GS: “triết lý kinh doanh của những người có lý tưởng, có đạo đức đều mang nội dung nhân bản sâu sắc, vì nó dựa trên một quan niệm đúng đắn về hạnh phúc cá nhân không thể tách rời mà gắn bó mật thiết với hạnh phúc của cộng đồng. Phải chăng đó là sự kết tinh những giá trị đạo đức trong kinh doanh”[70.

Đây là những quan điểm rất có giá trị, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về đạo đức kinh doanh. Gần đây các bài báo và các công trình nghiên cứu về đạo đức kinh doanh xuất hiện ngày càng nhiều trên các báo hoặc tạp chí ở Việt Nam. Đã có nhiều giáo trình về đạo đức kinh doanh được giảng dạy trong các trường đại học. Điều này cho thấy đạo đức kinh doanh đang có được sự quan tâm của các doanh nghiệp và xã hội.

Đa số các bài viết hoặc các công trình nghiên cứu này được thực hiện bởi các nhà kinh tế hoặc các nhà quản trị doanh nghiệp. Trong đó,có thể kể đến giáo trình “ Đạo đức kinh doanh và văn hóa công ty” của PGS. Nguyễn Mạnh Quân, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế quốc dân, năm 2007; giáo trình “Đạo đức kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp” của luật gia Phạm Quốc Toản, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội, năm 2007;luận văn thạc sĩ triết học “Đạo đức kinh doanh trong nền kinh tế thị trường” của Lê Văn Dũng, Viện triết học, năm 1999,… Các công trình này đã có những câu trả lời cho câu hỏi đạo đức kinh doanh là gì? đồng thời cho thấy sự phát triển của đạo đức kinh doanh tronglịch sửvàchỉ ra những chuẩn mực cơ bản của đạo đức kinh doanh. Các tác giả đã góp phần làm rõ vai trò của đạo đức kinh doanh đối với doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường và nội dung đạo đức trong từng vấn đề cụ thể của kinh doanh, như: đạo đức trong thành lập doanh nghiệp, đạo đức trong hoạt động doanh nghiệp, đạo đức trong chấm dứt doanh nghiệp, đạo đức bán hàng, đạo đức trong giao tiếp kinh doanh,… Với câu hỏi đạo đức kinh doanh là gì? PGS.