Phúc Lợi Y Tế Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Ở Việt Nam Hiện Nay

Khám phá phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường Việt Nam hiện nay, những thách thức và cơ hội phát triển bền vững cho người dân.

• Tác giả: Đinh Quốc Thắng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Duy Dũng
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Phúc Lợi Y Tế Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ PHÚC LỢI Y TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan tới phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 1.1.1. Những nghiên cứu về nền kinh tế thị trường
• 1.1.2. Những nghiên cứu về phúc lợi xã hội
• 1.1.3. Các quan điểm về phúc lợi y tế
• 1.2. Những gợi mở cho nghiên cứu về phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÚC LỢI Y TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.1. Phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 2.1.1. Những quan điểm cơ bản
• 2.1.2. Đặc điểm của phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 2.1.3. Vai trò của phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 2.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến phúc lợi y tế
• 2.1.5. Nguyên tắc và phương thức phân bổ phúc lợi y tế
• 2.1.6. Nội dung phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 2.1.7. Tiêu chí đánh giá phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 2.1.8. Điều kiện đảm bảo thực hiện phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường
• 2.2. Phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường ở một số nước trên thế giới
• 2.2.1. Phúc lợi y tế của Trung Quốc
• 2.2.2. Phúc lợi y tế của Nhật Bản
• 2.2.3. Phúc lợi y tế của các nước Bắc Âu
• 2.2.4. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÚC LỢI Y TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Đặc điểm của phúc lợi y tế ở Việt Nam
• 3.2. Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến phúc lợi y tế ở Việt Nam
• 3.2.1. Trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước
• 3.2.2. Trình độ phát triển của ngành y tế
• 3.2.3. Những quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về phúc lợi y tế
• 3.2.4. Điều kiện tự nhiên
• 3.2.5. Hội nhập quốc tế
• 3.3. Thực trạng về phúc lợi y tế ở Việt Nam
• 3.3.1. Phúc lợi y tế dành cho những người có hoàn cảnh đặc biệt
• 3.3.2. Phúc lợi y tế cộng đồng
• 3.4. Đánh giá về phúc lợi y tế ở Việt Nam
• 3.4.1. Số lượng phúc lợi y tế
• 3.4.2. Chất lượng dịch vụ y tế trong phúc lợi y tế
• 3.4.3. Vấn đề giá cả khi thực hiện phúc lợi y tế
• 3.4.4. Phương thức thực hiện phúc lợi y tế
• 3.4.5. Mối quan hệ giữa phúc lợi y tế và đối tượng được hưởng
• 3.5. Nhận xét chung về phúc lợi y tế ở Việt Nam hiện nay
• 3.5.1. Kết quả của chính sách phúc lợi y tế ở Việt Nam
• 3.5.2. Hạn chế của phúc lợi y tế ở Việt Nam
• 3.5.3. Nguyên nhân của hạn chế
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT TRIỂN PHÚC LỢI Y TẾ VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Bối cảnh mới và những yêu cầu đặt ra đối với phát triển phúc lợi y tế Việt Nam
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.1.3. Yêu cầu mới đối với sự phát triển phúc lợi y tế Việt Nam trong bối cảnh hiện nay
• 4.1.4. Phương hướng, nhiệm vụ của ngành y tế Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2020
• 4.1.5. Các nhiệm vụ trọng tâm của ngành y tế trong thời gian tới
• 4.2. Các quan điểm về phúc lợi y tế ở Việt Nam hiện nay
• 4.2.1. Duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định ở mức cao đi đôi với việc mở rộng, tăng cường chất lượng phúc lợi y tế
• 4.2.2. Đa dạng hóa và kết hợp các lợi ích phúc lợi y tế
• 4.2.3. Nâng cao hiệu quả của quản lý của Nhà nước đối với phúc lợi y tế
• 4.2.4. Hội nhập quốc tế nhằm phát triển kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội và phúc lợi y tế
• 4.3. Các giải pháp phát triển phúc lợi y tế tại Việt Nam trong thời gian tới
• 4.3.1. Nhóm giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực đảm bảo cho các hoạt động phúc lợi y tế
• 4.3.2. Nhóm giải pháp nhằm tăng cường tài chính y tế dành cho các hoạt động phúc lợi y tế
• 4.3.3. Nhóm giải pháp nhằm phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho các dịch vụ phúc lợi y tế
• 4.3.4. Nhóm giải pháp nhằm phát triển thông tin hỗ trợ phúc lợi y tế
• 4.3.5. Nhóm giải pháp nhằm tăng cường cung cấp dịch vụ y tế cộng đồng
• 4.3.6. Nhóm giải pháp nhằm phát triển BHYT hỗ trợ những người có hoàn cảnh đặc biệt
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phúc Lợi Y Tế Định Nghĩa và Tầm Quan Trọng

Bệnh tật là một rủi ro không thể tránh khỏi trong cuộc đời mỗi người, ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân, năng suất lao động và thậm chí gây ra các vấn đề xã hội. Ngành y tế ra đời để giải quyết những vấn đề này, và sự phát triển của nó phản ánh sự tiến bộ của một quốc gia về kinh tế, xã hội và mức sống. Tuy nhiên, cơ chế thị trường với cung - cầu và giá cả bộc lộ nhiều bất cập trong lĩnh vực y tế. Chi phí đầu tư lớn cho cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực đẩy giá dịch vụ y tế lên cao, gây khó khăn cho người thu nhập thấp trong việc tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh. Sự can thiệp của chính phủ là cần thiết để khắc phục những hạn chế này, thông qua chi tiêu công và xây dựng hệ thống phúc lợi xã hội, trong đó phúc lợi y tế đóng vai trò trọng tâm. Phúc lợi y tế giúp giảm chi phí khám chữa bệnh, phổ cập y tế thông qua hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực, đầu tư trang thiết bị, cơ sở hạ tầng, mở rộng dịch vụ và mạng lưới thông tin y tế.

1.1. Khái Niệm và Bản Chất của Phúc Lợi Y Tế

Phúc lợi y tế là hệ thống các chính sách và biện pháp của nhà nước và xã hội nhằm đảm bảo quyền tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản cho mọi người dân, đặc biệt là những đối tượng yếu thế. Nó bao gồm các hoạt động phòng bệnh, khám chữa bệnh, phục hồi chức năng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Phúc lợi y tế không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là quyền lợi của người dân, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

1.2. Vai Trò Của Phúc Lợi Y Tế Trong Kinh Tế Thị Trường Việt Nam

Trong bối cảnh kinh tế thị trường Việt Nam, phúc lợi y tế đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an sinh xã hội, giảm thiểu bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế và bảo vệ sức khỏe người dân. Nó giúp ổn định xã hội, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế bền vững và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Phúc lợi y tế cũng góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (MDG) và các cam kết quốc tế của Việt Nam về y tế.

II. Thực Trạng Phúc Lợi Y Tế Tại Việt Nam Phân Tích Điểm Mạnh Yếu

Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe ban đầu, thể hiện qua việc giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ dưới 5 tuổi, cũng như thành công trong chống suy dinh dưỡng và các bệnh truyền nhiễm. Chương trình phòng chống lao đã phủ sóng toàn quốc, và chính sách hỗ trợ chữa bệnh cho người nghèo, trẻ em dưới 6 tuổi và các đối tượng chính sách xã hội đã được triển khai. Tuy nhiên, hệ thống phúc lợi y tế vẫn còn nhiều hạn chế, bao gồm sự bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế, chất lượng dịch vụ chưa cao, và gánh nặng chi phí y tế còn lớn đối với người dân. Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tạo ra nhiều thách thức trong việc đảm bảo công bằng và hiệu quả trong phúc lợi y tế.

2.1. Đánh Giá Chi Tiết Về Số Lượng và Chất Lượng Dịch Vụ Y Tế

Số lượng cơ sở y tế và nhân viên y tế đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây, tuy nhiên, sự phân bố còn chưa đồng đều giữa các vùng miền và tuyến. Chất lượng dịch vụ y tế cũng chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của người dân, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa. Tình trạng quá tải bệnh viện, thiếu trang thiết bị hiện đại và trình độ chuyên môn của nhân viên y tế còn hạn chế là những vấn đề cần được giải quyết.

2.2. Phân Tích Về Giá Cả và Phương Thức Thực Hiện Phúc Lợi Y Tế

Giá cả dịch vụ y tế ngày càng tăng cao, gây khó khăn cho người dân, đặc biệt là những người có thu nhập thấp. Phương thức thực hiện phúc lợi y tế còn nhiều bất cập, thiếu sự phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương. Cơ chế tài chính y tế chưa hiệu quả, chưa khuyến khích được các cơ sở y tế nâng cao chất lượng dịch vụ và giảm chi phí.

2.3. Mối Quan Hệ Giữa Phúc Lợi Y Tế và Đối Tượng Hưởng Lợi

Mặc dù đã có nhiều chính sách ưu đãi cho các đối tượng chính sách, người nghèo và trẻ em, nhưng vẫn còn nhiều người dân chưa được tiếp cận đầy đủ với các dịch vụ phúc lợi y tế. Thủ tục hành chính còn rườm rà, gây khó khăn cho người dân trong việc đăng ký và hưởng các chế độ bảo hiểm y tế. Cần có những giải pháp đồng bộ để đảm bảo mọi người dân đều được hưởng lợi từ hệ thống phúc lợi y tế.

III. Giải Pháp Phát Triển Phúc Lợi Y Tế Việt Nam Hướng Đến Bền Vững

Để phát triển phúc lợi y tế một cách bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm tăng cường đầu tư cho y tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hoàn thiện cơ chế tài chính, phát triển hệ thống bảo hiểm y tế toàn dân, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Cần duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định, đa dạng hóa các lợi ích phúc lợi y tế, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, và hội nhập quốc tế để phát triển kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội. Các giải pháp cần tập trung vào phát triển nguồn nhân lực, tăng cường tài chính y tế, phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật, phát triển thông tin hỗ trợ phúc lợi y tế, tăng cường cung cấp dịch vụ y tế cộng đồng, và phát triển BHYT hỗ trợ những người có hoàn cảnh đặc biệt.

3.1. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Đảm Bảo Cho Hoạt Động Phúc Lợi Y Tế

Cần tăng cường đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ y tế, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa. Cần có chính sách thu hút và giữ chân nhân tài trong ngành y tế, đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của nhân viên y tế. Cần khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội và tư nhân trong việc đào tạo nguồn nhân lực y tế.

3.2. Tăng Cường Tài Chính Y Tế Dành Cho Hoạt Động Phúc Lợi Y Tế

Cần tăng cường đầu tư từ ngân sách nhà nước cho y tế, đồng thời huy động các nguồn lực xã hội khác, bao gồm bảo hiểm y tế, viện trợ quốc tế và đóng góp của cộng đồng. Cần hoàn thiện cơ chế tài chính y tế, đảm bảo tính công khai, minh bạch và hiệu quả. Cần khuyến khích các cơ sở y tế tự chủ tài chính, đồng thời tăng cường kiểm soát chi phí y tế.

3.3. Phát Triển Bảo Hiểm Y Tế Toàn Dân Giải Pháp Bền Vững

Mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm y tế, đặc biệt là người nghèo, người cận nghèo và các đối tượng yếu thế. Nâng cao chất lượng dịch vụ bảo hiểm y tế, đảm bảo quyền lợi của người tham gia. Đa dạng hóa các gói bảo hiểm y tế, đáp ứng nhu cầu khác nhau của người dân. Tăng cường quản lý và giám sát hoạt động bảo hiểm y tế, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ và Đổi Mới Trong Phúc Lợi Y Tế Hiện Đại

Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) trong quản lý y tế, khám chữa bệnh từ xa (telemedicine), và theo dõi sức khỏe cá nhân (personal health monitoring) có thể cải thiện đáng kể hiệu quả và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Đổi mới trong phương pháp điều trị, sử dụng thuốc mới, và phát triển các mô hình chăm sóc sức khỏe phù hợp với điều kiện Việt Nam là cần thiết để nâng cao chất lượng phúc lợi y tế. Cần khuyến khích nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực y tế, đồng thời tạo điều kiện cho các doanh nghiệp công nghệ tham gia vào thị trường y tế.

4.1. Phát Triển Y Tế Số Ứng Dụng Công Nghệ Trong Chăm Sóc Sức Khỏe

Xây dựng hệ thống thông tin y tế quốc gia, kết nối các cơ sở y tế và chia sẻ dữ liệu bệnh nhân. Phát triển các ứng dụng di động và nền tảng trực tuyến để cung cấp thông tin sức khỏe, tư vấn y tế và đặt lịch khám bệnh. Sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (big data) để hỗ trợ chẩn đoán bệnh và đưa ra quyết định điều trị.

4.2. Khuyến Khích Đổi Mới Sáng Tạo Trong Lĩnh Vực Y Tế

Tạo môi trường thuận lợi cho các nhà khoa học, bác sĩ và doanh nghiệp phát triển các công nghệ và sản phẩm y tế mới. Hỗ trợ các dự án nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng, đồng thời khuyến khích chuyển giao công nghệ và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu. Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực y tế, kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, bệnh viện và doanh nghiệp.

V. Chính Sách và Quản Lý Nhà Nước Về Phúc Lợi Y Tế Cải Cách Toàn Diện

Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về y tế, đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và khả thi. Tăng cường vai trò quản lý nhà nước trong việc điều tiết thị trường y tế, kiểm soát chất lượng dịch vụ và giá cả. Phân cấp quản lý y tế, trao quyền tự chủ cho các cơ sở y tế, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình. Cần có cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống phúc lợi y tế, đảm bảo tính công bằng và bền vững.

5.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Y Tế

Rà soát và sửa đổi các văn bản pháp luật hiện hành, đảm bảo phù hợp với tình hình mới và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực thi pháp luật. Tăng cường tuyên truyền và phổ biến pháp luật về y tế, nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp.

5.2. Tăng Cường Kiểm Tra Giám Sát Chất Lượng Dịch Vụ Y Tế

Xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ y tế, áp dụng các biện pháp kiểm tra, đánh giá và chứng nhận chất lượng. Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ sở y tế, xử lý nghiêm các vi phạm. Thành lập các tổ chức độc lập để đánh giá chất lượng dịch vụ y tế, đảm bảo tính khách quan và minh bạch.

VI. Kết Luận và Tầm Nhìn Tương Lai Cho Phúc Lợi Y Tế Việt Nam

Phát triển phúc lợi y tế là một quá trình liên tục và lâu dài, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống phúc lợi y tế, đảm bảo mọi người dân đều được hưởng quyền chăm sóc sức khỏe tốt nhất. Tầm nhìn tương lai là xây dựng một hệ thống y tế hiện đại, công bằng, hiệu quả và bền vững, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá hiệu quả của các chính sách phúc lợi y tế, đồng thời học hỏi kinh nghiệm quốc tế để đưa ra những giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam.

6.1. Đánh Giá Tổng Quan Về Thành Tựu và Hạn Chế

Nhìn lại quá trình phát triển phúc lợi y tế ở Việt Nam, chúng ta có thể thấy rõ những thành tựu đáng tự hào, nhưng cũng không thể bỏ qua những hạn chế còn tồn tại. Cần có cái nhìn khách quan và toàn diện để rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu, từ đó định hướng cho sự phát triển trong tương lai.

6.2. Hướng Đến Một Hệ Thống Y Tế Công Bằng và Bền Vững

Mục tiêu cuối cùng của phúc lợi y tế là đảm bảo mọi người dân đều được hưởng quyền chăm sóc sức khỏe tốt nhất, không phân biệt giàu nghèo, địa vị xã hội hay vùng miền. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự chung tay của toàn xã hội, sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Nhà nước, và sự tham gia tích cực của mỗi người dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay" là luận án tiến sĩ kinh tế chính trị của nghiên cứu sinh Đinh Quốc Thắng, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Duy Dũng và TS. Nguyễn Đăng Bằng tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2015, mã số chuyên ngành: 62 31 01 01).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ bệnh tật là rủi ro gắn liền với đời sống con người, làm suy giảm sức sản xuất và phát sinh nhiều vấn đề xã hội. Khi vận hành theo cơ chế thị trường, quy luật cung - cầu bộc lộ những khiếm khuyết trong y tế: chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật và nhân lực y tế rất lớn đẩy giá viện phí lên cao, hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ của người thu nhập thấp; hiện tượng độc quyền và phân bố bất bình đẳng giữa các vùng miền cản trở việc thực hiện vai trò bảo đảm nguồn nhân lực cho nền kinh tế. Do đó, sự can thiệp của Nhà nước thông qua hệ thống phúc lợi y tế giữ vai trò phân phối lại, thiết lập mạng lưới an sinh công cộng cho người dân, đặc biệt là nhóm đối tượng chịu thiệt thòi. Quá trình đổi mới từ năm 1986 đưa Việt Nam sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, làm nảy sinh yêu cầu cấp bách phải xử lý mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội, giữa cơ chế bao cấp cũ với yêu cầu hạch toán chi phí dịch vụ mới. Mặc dù đã có các nghiên cứu tiếp cận từng khía cạnh y tế riêng lẻ, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về phúc lợi y tế dưới giác độ kinh tế chính trị học tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Hoàn thiện hệ thống phúc lợi y tế tại Việt Nam hiện nay và trong thời gian tới.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Giải quyết vấn đề khoa học: Xây dựng khung khổ lý thuyết cơ bản về phúc lợi y tế; khảo cứu kinh nghiệm thực hiện phúc lợi xã hội và phúc lợi y tế ở một số quốc gia trên thế giới.
  2. Giải quyết vấn đề thực tiễn: Phân tích, đánh giá thực trạng phúc lợi y tế ở Việt Nam hiện nay; từ đó đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động phúc lợi y tế, bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kinh tế gắn liền với công bằng xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Phúc lợi y tế đang diễn ra ở Việt Nam như thế nào?
  2. Việt Nam cần làm gì để phúc lợi y tế phát huy được hiệu quả cao nhất?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát các vấn đề phúc lợi y tế Việt Nam giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2013.
• Phạm vi không gian: Thực trạng hệ thống y tế trên lãnh thổ Việt Nam; số liệu sơ cấp được thu thập thực tế tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bình Dương và các địa phương phụ cận.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu liên quan theo ba nhóm chủ đề lớn:

1. Những nghiên cứu về kinh tế thị trường và các mô hình kinh tế thị trường:

• Nền tảng kinh điển của C. Mác trong bộ "Tư bản" phân tích về giá trị lao động, nguồn gốc giá trị thặng dư, tiền công, các hình thức phân phối và nguyên nhân phân hóa xã hội; cùng các tác phẩm "Tuyên ngôn Đảng Cộng sản", "Phê phán cương lĩnh Gô-ta" phác thảo mô hình xã hội công bằng, nơi chăm sóc sức khỏe và phúc lợi được nhà nước bảo đảm.
• Các nghiên cứu kinh tế học hiện đại của David Begg, Stanley Fischer, Rudiger Dornbusch nhận diện 4 khuyết tật lớn của kinh tế thị trường cổ điển (độc quyền làm thất thoát thặng dư tiêu dùng; ngoại ứng tiêu cực; thiếu động lực tư nhân cung cấp hàng hóa công cộng; thất bại trong việc định giá phù hợp cho nhu cầu thiết yếu của người dân), từ đó luận giải sự hình thành của nền kinh tế hỗn hợp với sự điều tiết vĩ mô từ nhà nước.
• Các mô hình kinh tế thị trường quốc tế: mô hình Bắc Âu (nhánh "Xã hội phúc lợi" Thụy Điển với lý thuyết "Ngôi nhà chung cho mọi người" và nhánh "Kinh tế thương lượng"); mô hình Nhật Bản (kết hợp dân chủ hóa kinh tế và sự điều tiết giảm dần của chính phủ); mô hình các nền kinh tế công nghiệp mới (NICs) châu Á; mô hình kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa tại Trung Quốc (sở hữu công cộng giữ vai trò chủ đạo, phân phối theo lao động là chính).
• Tại Việt Nam, các công trình của Viện Thông tin Khoa học Xã hội (1993), Lê Văn Sang (1994), Đinh Sơn Hùng (2002), Đinh Văn Ân (2003), Vũ Đình Bách (2004), Chu Văn Cấp (2004), Nguyễn Cúc (2005), Phạm Văn Dũng (2008, 2009) đã phân tích tính phổ biến và tính đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khẳng định việc sử dụng công cụ phúc lợi xã hội để khắc phục khiếm khuyết thị trường là tất yếu khách quan.

2. Những nghiên cứu về phúc lợi xã hội và các mô hình lý thuyết:

• Các khái niệm từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 1944); các công trình của Marshall (2012), Martineau T, Martínez J, Bales S, Jenny Kakasuleff (2009), Winfried Jung (2001), Arthur Gould (1993), Michael Shalev (1996).
• Các định nghĩa chuẩn hóa trong nước của Đào Duy Anh (1951), Hồ Ngọc Đức (2011), Hoàng Phê (2000), Từ điển bách khoa Việt Nam (2005) và nghiên cứu của Hoàng Trọng Quang (1999).
• Luận án phân tích sâu 5 hệ thống lý thuyết phúc lợi tiêu biểu:
  • Lý thuyết của Bismarck: Quỹ phúc lợi do người lao động và người sử dụng lao động cùng quản trị; mức đóng tính theo tỷ lệ lương; mức trợ cấp căn cứ theo tỷ lệ đóng góp (bảo hiểm xã hội).
  • Lý thuyết của Beveridge: Quỹ phúc lợi do nhà nước quản lý thông qua nguồn thuế; mức trợ cấp đồng đều, gắn với cam kết tạo việc làm đầy đủ (tỷ lệ thất nghiệp dưới 3%).
  • Lý thuyết của Richard Titmuss: Ba mô hình chính gồm phúc lợi thặng dư (residual), phúc lợi phổ quát (universalist) và mô hình đóng góp dựa trên thu nhập/thành tích công nghiệp (earnings-related contributory).
  • Lý thuyết của Gøsta Esping-Andersen: Trọng tâm là quá trình "phi hàng hóa hóa" (de-commodification), giải phóng sự phụ thuộc sinh tồn của con người khỏi quan hệ tiền tệ thuần túy trên thị trường.
  • Lý thuyết của Walter Korpi và Joakim Palme: Nhận diện 5 mô hình cụ thể gồm mô hình nhắm đối tượng (targeted), mô hình tự nguyện do nhà nước trợ cấp, mô hình nghiệp hội (corporatist), mô hình an sinh cơ bản (basic security) và mô hình phúc lợi phổ quát (encompassing).

3. Các quan điểm về phúc lợi y tế trong nước và quốc tế:

• Tài liệu quốc tế: Meesen và Bloom (2007) về y tế nông thôn Trung Quốc; Masatoshi Matsumoto, Masanobu Okayama, Kazuo Inoue, Eiji Kajii (2004), Blaine Harden (2009), Jenny Kakasuleff (2009) về hệ thống y tế chi phí thấp và cơ chế điều tiết của Nhật Bản; Ed Cooper và Liz Taylor (1994) phân tích hệ thống y tế Hoa Kỳ.
• Tài liệu trong nước: Dương Phú Hiệp và Nguyễn Duy Dũng (1998), Phạm Xuân Nam (1997), Lê Bộ Lĩnh (1998), Nguyễn Duy Dũng (1998, 2007), Trần Thị Nhung (2002); các ấn phẩm của UNDP, Báo cáo Tổng kết 20 năm đổi mới, Báo cáo Phát triển Việt Nam (2007).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc xem xét các chính sách y tế mang tính kỹ thuật tác nghiệp, hoặc tiếp cận xã hội học, y tế công cộng đơn lẻ. Luận án xác định khoảng trống căn bản là chưa có một công trình nào khái quát hệ thống lý luận hoàn chỉnh về phúc lợi y tế dưới góc độ kinh tế chính trị học trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, từ việc xác lập khái niệm, nội dung, cơ chế phân bổ nguồn lực đến đánh giá thực trạng trên cơ sở điều tra thực nghiệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án cấu trúc khung phân tích bắt đầu từ hệ thống phúc lợi xã hội tổng thể, gồm ba trụ cột:

1. Hệ thống ưu đãi xã hội: Dựa hoàn toàn vào ngân sách nhà nước, cung cấp dịch vụ không đòi hỏi điều kiện đóng góp vật chất (phúc lợi y tế, phúc lợi giáo dục, nhà ở).
2. Hệ thống bảo hiểm xã hội: Hoạt động theo nguyên tắc đóng - hưởng, "số đông bù số ít", chia sẻ rủi ro giữa các thành viên tham gia (bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn, hưu trí, thai sản).
3. Hệ thống bảo trợ xã hội: Phân phối lại từ ngân sách và đóng góp cộng đồng để cứu trợ đột xuất, hỗ trợ người gặp rủi ro thiên tai, dịch bệnh.

Về khái niệm phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường:

• Theo nghĩa rộng: Là toàn bộ các chính sách và hoạt động mang lại lợi ích về y tế cho người dân do Nhà nước cung cấp dựa trên nguồn lực tài chính và nhân lực quốc gia, địa phương thông qua hệ thống y tế nhằm cung ứng dịch vụ phòng và chữa bệnh, giảm nhẹ gánh nặng chi phí, bảo đảm chăm sóc sức khỏe ở chuẩn mực nhất định không phụ thuộc vào thu nhập và hoàn cảnh.
• Theo nghĩa hẹp (khái niệm luận án trực tiếp sử dụng): Là việc bảo đảm cung cấp các dịch vụ y tế mà người dân khi tiêu dùng chỉ phải trả tiền một phần hoặc không phải trả tiền để mọi người dân đều được chăm sóc sức khỏe ở một chuẩn mực nhất định; tập trung hướng tới nhóm người có hoàn cảnh đặc biệt và các dịch vụ y tế cộng đồng.

Bản chất của phúc lợi y tế là các khoản chi tiêu công can thiệp nhằm sửa chữa khuyết tật thị trường trong ngành y (tính chất hàng hóa công cộng một nửa, tính độc quyền kỹ thuật cao, rào cản chi phí lớn). 5 đặc điểm cốt lõi gồm: đối tượng trung tâm là sức khỏe nhân dân; Nhà nước là chủ thể chi phối; nội dung tập trung vào giảm chi phí và nâng cao khả năng tiếp cận; phương thức triển khai ưu tiên hỗ trợ nguồn lực đầu vào và tài trợ dịch vụ công; quy mô biến đổi theo điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; phương pháp tiếp cận kinh tế chính trị học kết hợp phân tích logic và lịch sử.
• Phương pháp phân tích dữ liệu thứ cấp: Thực hiện theo quy trình 5 bước (Xác định thông tin cần thiết; Tìm kiếm nguồn dữ liệu bên ngoài; Tiến hành thu thập; Đánh giá và sàng lọc dữ liệu; Phân tích và tổng kết rút ra kết luận). Nguồn dữ liệu gồm các báo cáo thống kê chính thức, báo cáo tổng quan ngành y tế (JAHR), số liệu điều tra nhân khẩu và y tế, các văn bản quy phạm pháp luật (Nghị quyết 46 của Bộ Chính trị, Quyết định 139/2002/QĐ-TTg, Nghị định 63/2005/NĐ-CP).
• Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu sơ cấp:
  • Tác giả tham gia Đề tài khoa học cấp nhà nước mã số KX02/13/11-15: "Phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở các nước Đông Nam Á – kinh nghiệm cho Việt Nam trong tham gia xây dựng cộng đồng" do PGS.TS. Nguyễn Duy Dũng làm chủ nhiệm.
  • Công cụ thu thập: Bảng hỏi điều tra xã hội học và phỏng vấn sâu trực tiếp.
  • Thời gian điều tra: Từ tháng 10/2013 đến tháng 11/2014.
  • Địa bàn khảo sát: Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bình Dương và các địa phương phụ cận.
  • Đối tượng điều tra: Đại diện cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, đoàn thể và người dân đã trực tiếp sử dụng dịch vụ y tế.
  • Quy mô mẫu: 1.500 mẫu hợp lệ.
  • Kỹ thuật xử lý: Nhập liệu và phân tích thống kê trên phần mềm SPSS phiên bản 16.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường

Chương này tập trung tổng kết các xu hướng lý luận trên thế giới và tại Việt Nam về mối quan hệ giữa nhà nước, thị trường và hệ thống phân phối phúc lợi. Nội dung làm rõ các hạn chế nội tại của cơ chế thị trường tự do cạnh tranh, dẫn chứng cuộc đại khủng hoảng 1929–1933 như bằng chứng lịch sử thúc đẩy sự ra đời của nhà nước phúc lợi hiện đại. Tác giả đối chiếu các trường phái phúc lợi phương Tây (Bismarck, Beveridge, Titmuss, Esping-Andersen, Korpi và Palme) và khái quát bài học: sự phân bổ phúc lợi y tế luôn dao động giữa hai cơ chế cốt lõi là nguồn tài trợ từ ngân sách nhà nước (thuế) và các quỹ bảo hiểm do xã hội đóng góp. Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi từ mô hình bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tạo ra sự đan xen phức tạp giữa nhu cầu mở rộng lưới an toàn y tế và khả năng cân đối của ngân sách công. Chương 1 chỉ ra việc thiếu vắng một nghiên cứu kinh tế chính trị toàn diện về phúc lợi y tế chính là lý do ra đời của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận về phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường

Tác giả phân tích cấu trúc bản chất, nguyên tắc, tiêu chí đánh giá và điều kiện bảo đảm phúc lợi y tế. Luận án xác định 6 vai trò cơ bản của phúc lợi y tế trong kinh tế thị trường: giảm bất bình đẳng giàu nghèo; sửa chữa khuyết tật thị trường y tế; bảo đảm chất lượng nguồn nhân lực cho tăng trưởng; nâng cao chất lượng khám chữa bệnh; kiểm soát lây lan dịch bệnh; hình thành mạng lưới y tế phân tuyến hoàn chỉnh. Đồng thời, chương 2 chỉ ra 5 nhóm nhân tố chi phối gồm: trình độ phát triển kinh tế - xã hội; trình độ hệ thống y tế; quan điểm của các nhà quản lý vĩ mô; điều kiện tự nhiên; mức độ hội nhập quốc tế.

Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế tại ba khu vực điển hình mang lại các bài học:

• Trung Quốc: Chuyển đổi hệ thống y tế nông thôn, cải cách thể chế nhằm hướng tới mục tiêu bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân kết hợp cơ cấu tài chính nhiều tầng nấc.
• Nhật Bản: Quản lý chi phí y tế ở mức hợp lý, kiểm soát giá viện phí và phát triển mạng lưới phòng khám kỹ thuật cao tại khu vực nông thôn; đối mặt với áp lực già hóa dân số đối với cân đối tài chính y tế.
• Các nước Bắc Âu: Duy trì tỷ lệ chi tiêu công cao cho y tế và chăm sóc dài hạn, kết hợp cơ chế thương lượng xã hội trong phân bổ nguồn lực.

Chương 3: Thực trạng phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

Chương 3 là phần thực nghiệm trọng tâm, phân tích số liệu thứ cấp giai đoạn 2000–2013 kết hợp kết quả điều tra sơ cấp 1.500 mẫu. Tác giả đánh giá kết quả thực hiện các chính sách hỗ trợ người nghèo, người cận nghèo, trẻ em dưới 6 tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số và việc triển khai các chương trình y tế công cộng (tiêm chủng mở rộng, phòng chống sốt rét, chống lao bao phủ 100% lãnh thổ).

Chỉ tiêu y tế thực tế tại Việt Nam	Thời điểm so sánh	Giá trị ghi nhận
Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh	Năm 2002	18,0 / 1.000 ca sinh
Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh	Năm 2012	15,4 / 1.000 ca sinh
Tỷ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi	Năm 1990	58,0 / 1.000 trẻ
Tỷ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi	Năm 2012	23,2 / 1.000 trẻ
Độ bao phủ chương trình chống lao	Giai đoạn nghiên cứu	100% lãnh thổ

Thông qua số liệu thứ cấp (Bảng 3.1 đến 3.6 và các Hình 3.1 đến 3.14), luận án phản ánh thực trạng phân bổ ngân sách nhà nước cho y tế dự phòng và y tế điều trị, tốc độ tăng chi ngân sách cho sự nghiệp y tế so với tốc độ tăng trưởng GDP. Kết quả khảo sát 1.500 mẫu bằng phần mềm SPSS 16 cho thấy đánh giá của người dân về các khía cạnh: chất lượng cơ sở hạ tầng, năng lực kỹ thuật khám chữa bệnh, tinh thần thái độ của cán bộ y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ phúc lợi. Tác giả phát hiện các bất cập lớn: tỷ lệ chi tiêu y tế trực tiếp từ tiền túi của hộ gia đình (out-of-pocket spending) vẫn ở mức rất cao, dẫn tới tình trạng chi phí y tế thảm họa và nguy cơ tái nghèo do ốm đau; sự quá tải trầm trọng tại các bệnh viện tuyến trên; tình trạng bất bình đẳng trong thụ hưởng dịch vụ giữa các vùng miền và giữa các nhóm thu nhập.

Chương 4: Các giải pháp chủ yếu phát triển phúc lợi y tế Việt Nam trong thời gian tới

Trên cơ sở dự báo bối cảnh kinh tế - xã hội, sự biến đổi mô hình bệnh tật, già hóa dân số và các mục tiêu của Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011–2020, luận án xác định 4 quan điểm định hướng: duy trì tăng trưởng kinh tế gắn liền với nâng cao chất lượng phúc lợi y tế; đa dạng hóa nguồn lực xã hội kết hợp vai trò chủ đạo của nhà nước; tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước; đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Phát triển nguồn nhân lực bảo đảm cho các hoạt động phúc lợi y tế (đào tạo, phân bổ bác sĩ về y tế cơ sở, chuẩn hóa chế độ đãi ngộ).
2. Tăng cường tài chính y tế dành cho hoạt động phúc lợi (nâng tỷ trọng chi ngân sách công, cơ cấu lại nguồn thu viện phí, sử dụng quỹ hiệu quả).
3. Phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật (đầu tư trang thiết bị tuyến huyện và xã, giảm áp lực dồn tuyến lên trung ương).
4. Phát triển hệ thống thông tin hỗ trợ phúc lợi y tế (truyền thông chính sách, minh bạch viện phí, phổ biến kiến thức phòng bệnh).
5. Tăng cường cung cấp dịch vụ y tế cộng đồng (ưu tiên y tế dự phòng, chăm sóc sức khỏe ban đầu, vệ sinh an toàn thực phẩm).
6. Mở rộng bảo hiểm y tế hỗ trợ người có hoàn cảnh đặc biệt (tăng mức trợ cấp đóng thẻ BHYT cho người nghèo, cận nghèo, hướng tới mục tiêu BHYT toàn dân).

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án hệ thống hóa và xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Đưa ra định nghĩa khoa học về phúc lợi y tế theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp; phân định rõ ba trụ cột cấu thành của phúc lợi xã hội (ưu đãi xã hội, bảo hiểm xã hội, bảo trợ xã hội) và vị trí của các dịch vụ y tế trong từng cấu thành.
• Luận giải rõ tính chất hàng hóa công cộng một nửa của dịch vụ y tế, từ đó chứng minh vai trò kinh tế của phúc lợi y tế không chỉ là khoản chi tiêu xã hội thụ động mà là phương thức đầu tư tái sản xuất chất lượng nguồn nhân lực, bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng phân phối.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp:

• Phân tích bức tranh thực trạng thực hiện phúc lợi y tế tại Việt Nam từ năm 2000 đến 2013 dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp kết hợp dữ liệu điều tra thực nghiệm 1.500 mẫu tại 6 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và vùng phụ cận thông qua phần mềm SPSS 16.
• Đo lường mức độ tiếp cận, sự hài lòng của người dân đối với thái độ cán bộ y tế, hạ tầng bệnh viện, đồng thời chỉ ra gánh nặng chi phí tiền túi và nguy cơ nghèo hóa do chi phí y tế.
• Xây dựng hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với nhiệm vụ ngành y tế giai đoạn 2011–2020 nhằm hoàn thiện cơ chế tài chính y tế, phát triển nguồn nhân lực, hạ tầng kỹ thuật và nâng cao tỷ lệ bao phủ của bảo hiểm y tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi dữ liệu thứ cấp của luận án kết thúc ở mốc thời gian năm 2013, chưa phản ánh được các biến động chính sách sau khi Luật Bảo hiểm Y tế sửa đổi năm 2014 chính thức có hiệu lực thi hành.
• Khảo sát thực địa sơ cấp (1.500 mẫu) được thực hiện tập trung chủ yếu tại các đô thị lớn và vùng kinh tế phát triển (Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bình Dương), do đó mức độ đại diện cho các vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn ở mức độ nhất định.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Cần mở rộng nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của các chính sách viện phí mới và lộ trình bảo hiểm y tế toàn dân giai đoạn sau năm 2015.
• Thực hiện các khảo sát chuyên sâu tại các địa bàn miền núi khó khăn để phân tích rào cản địa lý và văn hóa trong việc tiếp cận các gói dịch vụ phúc lợi y tế cơ bản.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo rõ ràng cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản trị công, Kinh tế phát triển và Xã hội học: Tham khảo khung lý thuyết về phân phối phúc lợi, các mô hình phúc lợi quốc tế và quy trình kết hợp phân tích thứ cấp với khảo sát điều tra sơ cấp (SPSS 16).
• Giảng viên các trường đại học, viện nghiên cứu khối ngành kinh tế và y tế công cộng: Sử dụng tư liệu, hệ thống bảng biểu để giảng dạy các chuyên đề về chính sách xã hội, kinh tế y tế và vai trò điều tiết của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Y tế, Bảo hiểm Xã hội Việt Nam, Bộ Tài chính, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội: Tham khảo 6 nhóm giải pháp thực tiễn để xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính cho người yếu thế, phân bổ ngân sách cho y tế dự phòng và kiểm soát tỷ lệ chi phí y tế từ tiền túi của người dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa phúc lợi y tế theo nghĩa hẹp là gì? Trả lời: Theo nghĩa hẹp, phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường là việc bảo đảm cung cấp các dịch vụ y tế mà người dân khi tiêu dùng chỉ phải trả tiền một phần hoặc không phải trả tiền để cho mọi người dân đều được chăm sóc sức khỏe ở một chuẩn mực nhất định; tập trung hướng tới những người có hoàn cảnh đặc biệt và y tế cộng đồng nhằm giải quyết các khiếm khuyết của cơ chế thị trường.

2. Quy mô và phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp của luận án được thực hiện như thế nào? Trả lời: Tác giả tham gia Đề tài khoa học cấp nhà nước KX02/13/11-15 do PGS.TS. Nguyễn Duy Dũng làm chủ nhiệm. Khảo sát được tiến hành từ tháng 10/2013 đến tháng 11/2014 bằng bảng hỏi xã hội học và phỏng vấn sâu trực tiếp với quy mô 1.500 mẫu tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bình Dương và vùng phụ cận; dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 16.

3. Văn bản luận án cung cấp những con số cụ thể nào về sự suy giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ em tại Việt Nam? Trả lời: Theo số liệu điều tra nhân khẩu và y tế năm 2012 được dẫn trong luận án, tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh tại Việt Nam giảm từ 18,0/1.000 ca sinh (năm 2002) xuống còn 15,4/1.000 ca sinh (năm 2012); tỷ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi giảm từ 58,0/1.000 trẻ (năm 1990) xuống còn 23,2/1.000 trẻ (năm 2012).

4. Luận án chỉ ra 4 khuyết tật chính nào của kinh tế thị trường cổ điển ảnh hưởng đến lĩnh vực y tế? Trả lời: Căn cứ vào phân tích của David Begg, Stanley Fischer và Rudiger Dornbusch, 4 khuyết tật gồm: (1) Tồn tại độc quyền gây chiếm dụng thặng dư tiêu dùng và tổn thất xã hội; (2) Tồn tại các ngoại ứng, đặc biệt là ngoại ứng tiêu cực; (3) Hàng hóa công cộng không có động lực để khu vực tư nhân cung ứng; (4) Cơ chế giá thị trường khiến một bộ phận dân cư thu nhập thấp không thể tiếp cận các dịch vụ thiết yếu phục vụ đời sống.

5. Luận án đề xuất mấy nhóm giải pháp để phát triển phúc lợi y tế tại Việt Nam? Trả lời: Luận án đề xuất 6 nhóm giải pháp đồng bộ trong Chương 4 gồm: (1) Phát triển nguồn nhân lực y tế; (2) Tăng cường tài chính y tế; (3) Phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật; (4) Phát triển hệ thống thông tin hỗ trợ; (5) Tăng cường cung cấp dịch vụ y tế cộng đồng; (6) Phát triển bảo hiểm y tế hỗ trợ người có hoàn cảnh đặc biệt.

Kết luận

Luận án của tác giả Đinh Quốc Thắng đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận kinh tế chính trị về phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, định vị rõ vai trò của sự can thiệp nhà nước trong việc giảm thiểu các khiếm khuyết thị trường. Công trình đã kết hợp phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp với dữ liệu khảo sát thực chứng 1.500 mẫu để phản ánh thực trạng chi phí y tế từ tiền túi, mức độ bao phủ bảo hiểm y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân giai đoạn 2000–2013. Các luận điểm, số liệu và 6 nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc hoàn thiện chính sách an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe nhân dân tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ PHÚC LỢI Y TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Tổng quan các nghiên cứu liên quan tới phúc lợi y tế trong nền kinh tế thị trường. Nghiên cứu phúc lợi nói chung, phúc lợi y tế nói riêng là chủ ñề thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các học giả trong và ngoài nước. Trên thực tế ñã có khá nhiều ñề tài, nhiều công trình công bố ñã làm rõ các vấn ñề này cả ở khía cạnh lý luận và thực tiễn. Sau ñây luận án sẽ tổng quan các nội dung kết quả chính của các nghiên cứu mà Nghiên cứu sinh ñã tham khảo.1 Những nghiên cứu về nền kinh tế thị trường Ở các khía cạnh khác nhau, nền kinh tế thị trường ñã ñược các nhà nghiên cứu kinh tế bàn luận ở những thời kỳ khác nhau của nền kinh tế thế giới.

Điển hình là các tác phầm của các nhà kinh ñiển Mác, Ănghen, Lê Nin…, các nhà kinh tế của các nước. Trong Bộ “Tư Bản” của C.Mác, nền kinh tế thị trường ñược khắc hoạ là một nền kinh tế tư bản chủ nghĩa với quan hệ mua bán là quan hệ cốt lõi của thị trường. Từ việc phân tích về giá trị của lao ñộng và nguồn gốc tạo ra giá trị thặng dư từ lao ñộng, Mác ñã làm rõ bản chất của tiền công, các hình thức phân phối, nguyên nhân của sự phân hoá….[26] Dù chưa thực sự ñề cập trực tiếp ñến phúc lợi xã hội và y tế như quan niệm hiện nay nhưng chính những ñiều này là nền tảng phát sinh các các mâu thuẫn của nền kinh tế thị trường và hướng giải quyết. Ở hai tác phẩm nổi tiếng “Tuyên ngôn ñảng Cộng sản” và “Phê phán cương lĩnh Gota” các nhà kinh ñiển ñã phác họa một cách thuyết phục về một xã hội công bằng, hạnh phúc mà ở ñó ñảm bảo xã hội cho mỗi người dân ñược coi trọng.

Dĩ nhiên, ñiều ñó ñược thực hiện trên cơ sở một nền kinh tế phát triển và phân phối một cách hợp lý và công bằng. Trong xã hội ñó, phúc lợi xã hội nói chung, chăm sóc sức khoẻ nói riêng ñược nhà nước và xã hội ñảm bảo. Điều này càng trở nên quan trọng hơn trong nền kinh tế thị trường khi mà có nhiều chủ thể kinh tế tham gia hoạt ñộng.[27,28] Từ ñó, các nhà nghiên cứu ñã ñưa ra nhiều quan ñiểm, ñánh giá khác nhau về kinh tế thị trường cũng như mối quan hệ với các lĩnh vực khác, trong ñó có các vấn ñề xã hội, con người. 8 Có thể nhận thấy ñiều ñó qua kết quả nghiên cứu nổi bật của các công trình ñã công bố ở Việt Nam thời gian qua.

Đó là các cuốn sách: Kinh tế thị trường: thực chất và triển vọng, Viện thông tin khoa học xã hội, Hà nội (1993) [97], Lê Văn Sang (1994), Các mô hình kinh tế thị trường trên thế giới, NXB Thống kê [63], TS Đinh Sơn Hùng (2002) Một số mô hình kinh tế thị trường và bài học kinh nghiệm rút ra, Nội san Kinh tế tháng 6/2002, Viện Kinh tế TP HCM [52]. Các nhà nghiên cứu ñều cho rằng: Khi nền kinh tế vận ñộng theo cơ chế thị trường thì gọi là nền kinh tế thị trường hoặc mô hình kinh tế thị trường, hay kinh tế thị trường. Đến thời ñiểm ngày nay, dù kinh tế thị trường có những khuyết tật bản chất của nó, nhưng ñây vẫn là mô hình kinh tế ưu việt nhất. Lịch sử phát triển kinh tế thị trường nhân loại, tới hôm nay, ở góc ñộ tổng quát có thể phân thành hai mô hình: mô hình kinh tế thị trường ”cổ ñiển“ và mô hình kinh tế thị trường “hiện ñại”.

Đặc trưng cơ bản của mô hình kinh tế thị trường “cổ ñiển“ là duy trì, và khuyến khích rộng rãi tự do cạnh tranh, tự do trao ñổi, tự do tiến hành các hoạt ñộng sản xuất kinh doanh trên cơ sở tín hiệu và sự ñiều tiết của thị trường. Do vậy, hoạt ñộng của mọi chủ thể kinh tế, sự vận ñộng của giá cả ñều chịu tác ñộng trực tiếp của hệ thống quy luật kinh tế thị trường, mà A.Smit gọi là “Bàn tay vô hình“. Trong giai ñoạn vận ñộng, phát triển của kinh tế thị trường “cổ ñiển“, Nhà nước chỉ ñóng vai trò “giữ nhà“, nghĩa là Nhà nước can thiệp rất hạn chế và mang tính gián tiếp vào các hoạt ñộng kinh tế. Tiêu biểu của mô hình này là nền kinh tế Tây Âu từ thế kỷ XVI ñến gần cuối thế kỷ XIX.

Ưu ñiểm nổi bật của mô hình kinh tế thị trường “cổ ñiển“ là nền kinh tế phát triển năng ñộng, linh hoạt. Nhưng sự tồn tại và vận ñộng của nền kinh tế theo mô hình này ñến một giai ñoạn nhất ñịnh, khi trình ñộ xã hội hóa của lực lượng sản xuất cao, thì những khuyết tật của thị trường bộc lộ một cách mạnh mẽ, mâu thuẫn nội tại trong phát triển ngày càng gay gắt, khủng hoảng kinh tế bột phát với sức tàn phá nặng nề. Cuộc khủng hoảng 1929-1933 là một minh chứng khá rõ về những ñụng ñộ trên. David Begg, Stanley Fischer, Rudiger Dornbusch cho rằng khuyết tật và mâu thuẫn trong phát triển kinh tế thị trường “cổ ñiển” gồm 4 nội dung chính: tồn tại ñộc quyền gây ra chiếm dụng thặng dư tiêu dùng và mất không của xã hội; tồn tại ngoại ứng ñặc biệt là các ngoại ứng tiêu cực, tồn tại hàng hoá công cộng mà khu vực tư nhân không có ñộng lực cung cấp và ñôi khi giá cả do thị trường xác ñịnh không dành cho 9 ñông ñảo người dân.

Điều này khiến cho một bộ phận dân cư không thể mua ñược hàng hoá và dịch vụ phục vụ cho nhu cầu sống. Nếu những hàng hoá và dịch vụ ñó là hàng thiết yếu thì sẽ ảnh hưởng tới mức sống người dân nói chung của một nền kinh tế. Chính ñiều ñó ñã ñặt ra yêu cầu khách quan về sự can thiệp, ñiều tiết sâu, rộng hơn của Nhà nước vào nền kinh tế. [105] Và mô hình kinh tế mới xuất hiện – mô hình kinh tế thị trường hiện ñại, hay còn gọi là nền kinh tế “hỗn hợp”.

Đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường hiện ñại là có “hai người” tham gia ñiều tiết nền kinh tế, ñó là thị trường ñiều tiết ở tầm vi mô, Nhà nước ñiều tiết ở tầm vĩ mô; có “hai người” thực hiện các hoạt ñộng ñầu tư là Nhà nước và tư nhân. Khó khăn lớn nhất trong kinh tế thị trường hiện ñại là xác ñịnh giới hạn sự can thiệp, ñiều tiết giữa thị trường và Nhà nước với tính khoa học, khả thi trong những công cụ mà Nhà nước sử dụng ñể ñiều tiết kinh tế. Vì giới hạn sự can thiệp và ñiều tiết của Nhà nước cũng như của thị trường ở những giai ñoạn phát triển khác nhau của nền kinh tế không phải là bất biến. Một trong những can thiệp của Nhà nước ñể giải quyết khuyết tật của thị trường chính là hệ thống phúc lợi xã hội.

Nhà nước bằng hệ thống chính sách và sử dụng ngân sách làm thay ñổi giá và sản lượng cung cấp trên thị trường. Từ ñó ñạt ñược mục tiêu kinh tế - xã hội ñặt ra và loại bỏ những hạn chế ñược xác ñịnh bằng quan hệ thị trường. Kinh tế thị trường hiện ñại cũng hình thành nên nhiều mô hình kinh tế thị trường khác nhau. Có thể ñiểm qua một số mô hình như sau: * Mô hình kinh tế thị trường Bắc Âu: Mô hình kinh tế thị trường Bắc Âu có thể phân thành hai “nhánh”.

Một nhánh là kinh tế thị trường “Xã hội phúc lợi” ở Thụy Điển từ những năm 30 của thế kỷ XX. Mô hình này ñược xây dựng dựa trên lý thuyết “Ngôi nhà chung cho mọi người” với khẩu hiệu: ”bình ñẳng, ñảm bảo xã hội, hợp tác và sẵn sàng giúp ñỡ”. Trong mô hình này, sự phát triển ñược thực hiện kết hợp hài hòa giữa mở rộng phúc lợi xã hội với kinh tế thị trường tư nhân, sự phân hóa giàu – nghèo dần dần ñược thu hẹp. Tuy vậy, việc giữ mức phúc lợi xã hội cao cho mọi công dân dần dần trở thành gánh nặng cho nền kinh tế; Một “nhánh“ khác của kinh tế thị trường Bắc Âu là nền “Kinh tế thương lượng”.

Thương lượng là công cụ ñể tìm kiếm các giải pháp trong phân bổ nguồn lực và trong phát triển; thương lượng giúp tìm ñược tiếng nói chung và ñồng thời là kỹ thuật thông qua các quyết ñịnh; xây dựng các mối quan hệ và ñược thỏa hiệp trong phát triển. 10 Trong nền “Kinh tế thương lượng“, liên tục có các cuộc ñấu tranh, các cuộc xung ñột ở nhiều góc ñộ khác nhau và chúng ñược giải quyết khi các bên liên quan tìm ñược tiếng nói chung. Do ñó, thương lượng là ñấu tranh; thỏa hiệp và ñấu tranh luôn ñi liền với nhau. Tất nhiên, trong nền “Kinh tế thương lượng“, thương lượng không phải là công cụ duy nhất, mà chỉ là một trong các công cụ ñể thông qua quyết ñịnh; các công cụ truyền thống ñã và vẫn là những nguyên tắc của cơ chế thị trường.

Nghĩa là nền kinh tế vận hành với sự kết hợp giữa thương lượng và các công cụ của cơ chế thị truờng; các công cụ này bổ xung cho nhau, có thể cạnh tranh, cản trở và thậm chí lấn át lẫn nhau. [90] * Mô hình kinh tế thị trường Nhật Bản: Kinh tế thị trường Nhật Bản ñã phát triển qua nhiều giai ñoạn khác nhau và trở thành một trong những nền kinh tế thị trường hiện ñại mà nhiều người coi là mẫu mực cho các nước phát triển sau noi theo. Nền kinh tế thị trường Nhật Bản với ñặc ñiểm: - Thực hiện dân chủ hóa kinh tế gắn liền với dân chủ hóa chính trị và xã hội. - Thực hiện kinh tế thị trường có sự ñiều tiết của Nhà nước.

Thời kỳ ñầu tiên phát triển kinh tế thị trường, Chính phủ Nhật Bản can thiệp trực tiếp rộng rãi và khá sâu vào nền kinh tế, nhưng sự can thiệp ñó của Nhà nước càng về sau càng giảm dần. - Ngoài việc giải thoát về tư tưởng và ñảm bảo quyền tự do kinh doanh, phải không ngừng chú trọng phát triển giáo dục – ñào tạo. - Tăng cường và chủ ñộng mở rộng quan hệ kinh tế ñối ngoại. Tuy vậy, thời gian gần ñây người ta bắt ñầu ñặt vấn ñề về sự can dự quá nhiều của Chính phủ vào những lĩnh vực cơ sở hạ tầng và dịch vụ công cộng vì tính hiệu quả giảm sút của sự can dự này.