chương I bàn về “Kinh tế thị trường và tác động của nó đối với đạo đức” là tài liệu tham khảo có liên quan trực tiếp đến hướng nghiên cứu mà NCS lựa chọn. Đứng trên quan niệm duy vật lịch sử, tác giả Trịnh Duy Huy cho rằng: “Chính từ những quan hệ kinh tế, quan hệ trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng sản phẩm, những quan hệ về đạo đức của con người được hình thành” [38, tr.25] từ đó tác giả đi đến kết luận: mỗi khi tồn tại xã hội, cơ chế quản lý kinh tế thay đổi sẽ tác động mạnh mẽ đến đời sống đạo đức xã hội; “trên bình diện xã hội, kinh tế thị trường không chỉ là một phương thức vận hành kinh tế, nó đồng thời còn là cơ sở kinh tế ảnh hưởng toàn diện đến các lĩnh vực xã hội, trong đó có đạo đức”[38, tr. Theo tác giả, sự ảnh hưởng này vừa có tính tích cực, vừa có tính tiêu cực, trong đó ảnh hưởng tiêu cực là điều chúng ta không thể xem thường. Cuốn “Ý thức đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của Lê Thị Tuyết Ba, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 2010.
[4] Cuốn sách được tác giả kết cấu thành ba chương, trong đó chương II “Vai trò của ý thức đạo đức và sự biến đổi của ý thức đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” phần nào chỉ ra sự tác động của kinh tế thị trường đến sự biến đổi đạo đức nói chung, ý thức đạo đức nói riêng. Trong mục “ Sự biến đổi của ý thức đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay”, tác giả đã khái lược các quan niệm khác nhau về sự biến đổi đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường. Đó là “thuyết trượt dốc”, “thuyết leo dốc”. Chỉ ra điểm hợp lý và không hợp lý của các quan niệm này từ đó phân tích những biến đổi theo chiều hướng tích cực cũng như tiêu cực của ý thức đạo đức ở Việt Nam hiện nay.
Theo tác giả “ khả năng dung 9 hợp giữa đạo đức và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là hoàn toàn có cơ sở” [4, tr. Năm 2012, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành cuốn "Mấy vấn đề về đạo đức học Mác x t và xây dựng đạo đức trong điều iện inh tế thị trường ở iệt Nam hiện nay" của Nguyễn Thế Kiệt, [50]. Cuốn sách gồm có 3 chương, trong đó chương 3 bàn về “ Xây dựng đạo đức mới trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”. Trong chương 3 này, tác giả đi sâu phân tích sự biến đổi thang giá trị đạo đức dưới tác động của kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay.
Đứng trên quan niệm duy vật lịch sử, tác giả cho rằng, sự biến đổi thang giá trị đạo đức ở Việt Nam hiện nay là một tất yếu. Một trong những nhân tố ảnh hưởng, tác động đến sự biến đổi này chính là kinh tế thị trường. Tác giả còn nhấn mạnh: nền kinh tế thị trường ở Việt Nam còn non trẻ, phải chấp nhận cạnh tranh ngày càng quyết liệt. Đây thực sự là một thách thức lớn cả về kinh tế lẫn xã hội đối với chúng ta, nhất là về vấn đề đạo đức [50, tr.
Ngoài cuốn sách trên, tác giả Lương Gia Ban và Nguyễn Thế Kiệt còn đồng chủ biên cuốn“Giáo dục đạo đức mới cho sinh viên trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia ấn hành năm 2013 [51]. Tuy là công trình nghiêng về giáo dục đạo đức cho một đối tượng cụ thể là sinh viên, nhưng những gì được tác giả trình bày trong nội dung cuốn sách, nhất là mục: “Kinh tế thị trường và tác động của nó đến giáo dục đạo đức mới cho sinh viên Việt Nam hiện nay” [51,tr.81] có ý nghĩa tham khảo nhất định khi bàn về quan hệ giữa kinh tế thị trường với đạo đức người sản xuất, kinh doanh. Theo các tác giả, trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường, đạo đức xã hội có thể biến đổi theo hai chiều hướng: tích cực và tiêu cực. Cho dù chiều hướng tích cực là chủ đạo nhưng chúng ta không thể xem thường chiều hướng tiêu cự vì: “ Kinh tế thị trường có thể dẫn đến nguy cơ phát triển một thế hệ con người phiến diện: coi trọng đời sống vật chất hơn đời sống tinh thần, làm 10 nẩy sinh sự tha hóa về phong cách và lối sống, coi đồng tiền là vạn năng.
Từ đó làm cho không ít người tự đánh mất nhân phẩm của mình” [51, tr. Năm 2012, nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành cuốn “ Định hướng giá trị con người Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập” [30] do Phạm Minh Hạc và Thái Duy Tuyên làm chủ biên. Cuốn sách gồm có 3 chương, trong đó chương 2 “Điều tra, khảo sát định hướng giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập” đã có những phân tích khá sâu sắc về định hướng giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường, đưa ra “ Dự báo sự biến đổi định hướng giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa”. Dự báo của các tác giả dựa trên hai yếu tố cơ bản.
Một, chủ trương, chính sách của Nhà nước và hai, sự vận động thực tiễn trong xã hội. Đây cũng là một trong những tài liệu tham khảo quý giá đối với tác giả luận án khi phân tích phương thức tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức người sản xuất kinh doanh nước ta hiện nay. Trong bài “Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta” đăng trên tạp chí Triết học, số 2-2018, tác giả Nguyễn Thị Hoa tập trung phân tích hai nội dung chính: 1) Nhận thức về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và 2) Những giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Tuy không trực tiếp bàn đến đạo đức của người sản xuất, kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường, nhưng sự phân tích về thể chế kinh tế thị trường của tác giả cũng là tài liệu tham khảo có ý nghĩa nhất định khi tác giả luận án bàn về phương thức tác động của KTTT đến đạo đức của người sản xuất, kinh doanh Việt Nam hiện nay Ngoài các tài liệu trên đây, còn có một số bài đăng trên các tạp chí có nội dung liên quan đến đạo đức trong nền kinh tế thị trường.
Chẳng hạn bài: “Quan hệ giữa đạo đức và kinh tế trong việc định hướng các giá trị đạo đức hiện nay” của Nguyễn Thế Kiệt, Tạp chí Triết học, số 6-1996 [48]; Nguyễn Văn Phúc với bài “Tình cảm đạo đức và giáo dục tình cảm đạo đức trong 11 điều kiện hiện nay”, tạp chí Triết học, số 6-2000 [74]; Trần Nguyên Việt với bài “Giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong nền kinh tế thị trường”, tạp chí Triết học, số 5-2002 [104]. Bài “Sự biến đổi giá trị đạo đức truyền thống trước tác động của kinh tế thị trường ở nước ta” của Trương Thị Phương Thảo, đăng ở Tạp chí Giáo dục, số 3-2016 [85]. Bài: “Tác động của kinh tế thị trường đến lối sống sinh viên Việt Nam hiện nay” của Trần Sỹ Phán và Nguyễn Thị Thanh Huyền, tạp chí Quản lý giáo dục, số 9-2016 [69]; Bài “Nâng cao đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên theo tinh thần Chỉ thị 05-CT/TW của Bộ Chính trị, Khóa XII” của tác giả Trần Sỹ Phán, Tạp chí Triết học, số 12-2016 [70] v. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến tác động của kinh tế thị trƣờng đến đạo đức xã hội nói chung, đạo đức của ngƣời sản xuất, kinh doanh nói riêng Đứng trước sự tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường đến đạo đức xã hội nói chung, đạo đức của người sản xuất, kinh doanh nói riêng, đã có không ít công trình khoa học, đề tài các cấp, các hội thảo, diễn đàn v.
đi sâu nghiên cứu tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức, đến lối sống con người Việt Nam ở nhiều thành phần, lứa tuổi v. Trong đó có cả những diễn đàn do chính doanh nghiệp tổ chức ra nhằm nâng cao văn hóa doanh nghiệp, trong đó có văn hóa đạo đức. Trong bài“ ai trò của đạo đức kinh doanh trong phát triển doanh nghiệp - thực trạng và giải pháp” [142] đăng ở Diễn đàn văn hóa doanh nghiệp, tác giả Trần Trọng Toàn cho rằng: Việt Nam bước vào xây dựng kinh tế thị trường từ một nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp. Văn hóa kinh doanh, trong đó quan trọng nhất là đạo đức kinh doanh chưa được coi trọng đúng mức.Trong hoạt động sản xuất kinh doanh đã xảy ra hàng vạn vụ vi phạm luật pháp và đạo đức kinh doanh với rất nhiều hiện tượng tiêu cực như sử dụng các thủ đoạn không chính đáng, kể cả bất hợp pháp, để đạt lợi nhuận càng nhiều càng tốt; sản xuất, nhập khẩu hoặc kinh doanh hàng giả, hàng 12 nhái, hàng quốc cấm, hàng kém chất lượng, độc hại, kể cả trong sản xuất kinh doanh dược phẩm và thực phẩm không an toàn; không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các chế độ chính sách đối với người lao động như về tiền lương, bảo hiểm, an toàn lao động, chế độ hưu trí; thiếu tôn trọng lợi ích người tiêu dùng, khách hàng và đối tác; trốn thuế, buôn lậu, gian lận thương mại; gây ô nhiễm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội; không thực hiện các trách nhiệm xã hội, v.
Tóm lại, kinh tế thị trường đã có những tác động tiêu cực đến đời sống đạo đức xã hội. “Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý ở nước ta hiện nay” là nhan đề cuốn sách do Nguyễn Chí Mỳ làm chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành năm 1999. Trong công trình nghiên cứu này, các tác giả đã đi sâu phân tích những biến đổi của giá trị và chuẩn mực giá trị đạo đức dưới tác động của nền kinh tế thị trường. Theo đó, những giá trị, những chuẩn mực đạo đức truyền thống đã và đang có sự thay đổi nhất định.