Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC TRONG MÔN KHOA HỌC 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Một số nghiên cứu trên thế giới Đánh giá kết quả học tập môn học của học sinh tiểu học là một phần quan trọng của quá trình giáo dục. Nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đã nghiên cứu về đánh giá kết quả học tập của học sinh tiểu học và sử dụng bài tập trong kiểm tra, đánh giá.
Có thể kể đến một số nghiên cứu tiêu biểu như: Từ năm 1956, Benjamin S. Bloom đã phân tích các nguyên tắc và phân loại mục tiêu giáo dục trong lĩnh vực nhận thức. Ông đã xây dựng “6 mức độ như biết, hiểu, áp dụng, phân tích, tổng hợp và đánh giá để xây dựng mục tiêu, đo lường giáo dục và hướng dẫn giáo viên” [21]. Năm 1987, trong nghiên cứu “Tác động của thiết kế nhiệm vụ đến kết quả học tập của học sinh nhỏ tuổi” của Cherylynn Bassani và Linda S.
Levstik đã “tập trung vào tác động của thiết kế bài tập đến hiệu quả học tập của học sinh tiểu học. Kết quả cho thấy, việc thiết kế bài tập phải phù hợp với trình độ phát triển của học sinh và khuyến khích sự tương tác và tham gia tích cực của học sinh” [25]. Năm 1992, trong một nghiên cứu lý thuyết chung về đánh giá trong lớp học đã được C. Paloma và Robert L.
Ebel tiến hành trong công trình “Đo lường thành tích giáo dục”. Công trình này tập trung đưa ra “những khái niệm và vai trò của đo lường, đánh giá, và xác định các phương pháp đo lường và đánh giá học sinh ở các trường phổ thông ở Mỹ” [4]. Macintosh trong nghiên cứu “Hướng dẫn GV đánh giá” của cung cấp một khía cạnh cụ thể và chi tiết về đánh giá trong lớp học, bao gồm lập kế hoạch, phương pháp đánh giá, cho điểm và việc đánh 5 giá bằng nhận xét của giáo viên đối với học sinh. Cuốn sách này đóng góp quan trọng cho “công tác quản lý đánh giá học sinh bằng việc đưa ra những định hướng cơ bản cho việc xây dựng kế hoạch và xác định phương pháp đánh giá bằng điểm số trong dạy học” [5].
trong nghiên cứu “Đo lường và đánh giá trong dạy học” của Norman E. Gronlund đã giới thiệu những “nguyên tắc và quy trình đánh giá cần thiết cho việc dạy học hiệu quả” [12]. Tác giả nhấn mạnh “vai trò của người học trong quá trình đánh giá và đo lường sư phạm, và trình bày các nội dung, hình thức và nguyên tắc liên quan đến đánh giá và một số phương pháp để đo lường, đánh giá trong dạy học hiệu quả” [12]. Nitko, đại học Arizona trong nghiên cứu “Xu hướng đánh giá hiện đại” của Mỹ đã tập trung vào “các nội dung đánh giá học sinh như phát triển kế hoạch giảng dạy kết hợp với đánh giá, đánh giá mục tiêu và hiệu quả, đánh giá học sinh.
Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quản lý của hiệu trưởng trong đánh giá học sinh và tầm quan trọng của công tác quản lý đối với hiệu quả đánh giá” [1]. Macintosh đã tập trung vào việc hướng dẫn giáo viên đánh giá trong lớp học. Nghiên cứu của họ trình bày các nguyên tắc cơ bản và quy trình đánh giá, bao gồm lập kế hoạch, đánh giá, cho điểm và đánh giá bằng nhận xét. Đây là cơ sở của việc tổ chức đánh giá dựa trên tiếp cận năng lực cho học sinh.
Hiện nay, trên toàn thế giới, nghiên cứu về đánh giá trong giáo dục đang phát triển mạnh mẽ và đã chuyển từ tiếp cận mục tiêu về kiến thức sang tiếp cận năng lực”[5]. Robert Glaser đã đánh giá năng lực dựa trên quan điểm phát triển. Ông nhấn mạnh rằng “mỗi năng lực có thể biểu diễn sự phát triển liên tục từ trình độ thấp đến trình độ cao thông qua đường phát triển năng lực. Đánh giá năng lực của người học dựa trên so sánh thành tích với các tiêu chí hành vi đã được sắp xếp trên đường phát triển năng lực” [25].
Phương pháp đánh giá này được áp 6 dụng tại nhiều nước ở thế giới và gần đây được áp dụng trong các nhà trường của Việt Nam. trong nghiên cứu “Ảnh hưởng của tiền mầm non đến kết quả học tập ở trường tiểu học” [22] đã đưa ra “cơ sở lý thuyết về phổ cập giáo dục mầm non, đồng thời điều tra tác động của việc mở rộng phổ cập giáo dục mầm non đối với kết quả học tập sau này của trường tiểu học. Nghiên cứu cũng khẳng định rằng việc đi học trước tiểu học ảnh hưởng tích cực đến sự tự kiểm soát của học sinh ở lớp ba được đo bằng các hành vi như chú ý, nỗ lực, tham gia lớp học và kỷ luật của HS ở trường” [22]. Năm 2020, trong nghiên cứu của Veldhuis, M., & Van den Heuvel- Panhuizen về “Ảnh hưởng của đánh giá trong lớp học khi dạy học đối với thành tích của học sinh” [26] đã khẳng định: “điểm thành tích môn học của học sinh trong bài kiểm tra tiêu chuẩn tăng lên đáng kể.Việc hỗ trợ giáo viên phát triển và sử dụng đánh giá trong lớp học thông qua các cuộc tập huấn, hội thảo có thể góp phần cải thiện thành tích môn học của học sinh tiểu học”[26].
Trong nhiều nghiên cứu liên quan đến đánh giá học sinh tiểu học, việc sử dụng bài tập để đánh giá đã và đang nhận được nhiều sự quan tâm trong lĩnh vực giáo dục. Các nghiên cứu liên quan đến sử dụng bài tập trong việc đánh giá học sinh tiểu học thường đề cập đến các nội dung như: Tính hiệu quả của bài tập khi sử dụng bài tập như một phương tiện để đánh giá: Khi được thiết kế cẩn thận, các bài tập có thể cung cấp cho giáo viên một cái nhìn sâu rộng về sự tiến bộ và khả năng hiểu biết của học sinh. Bài tập giúp kiểm tra sự hiểu biết của học sinh về các khái niệm cụ thể và kỹ năng cần thiết. Bài tập có vai trò quan trọng trong phản hồi.
Sự phản hồi kịp thời và mang tính xây dựng từ bài tập có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về điểm mạnh và điểm yếu của mình, từ đó tăng cường sự hứng thú và động lực học tập. Việc sử dụng bài tập có thể đánh giá được nhiều kĩ năng khác nhau: Thay vì chỉ sử dụng bài tập viết, nghiên cứu cũng đề xuất việc sử dụng bài tập trực quan, thực nghiệm và thực hành để đánh giá các kỹ năng như quan sát, phân tích và giải quyết vấn đề. 7 Bài tập đánh giá thường được thiết kế dựa trên chuẩn kiến thức và kĩ năng: Các nghiên cứu đề xuất việc kết hợp giữa các mục tiêu giáo dục và bài tập đánh giá. Việc này đảm bảo rằng học sinh đang được đánh giá dựa trên những gì họ cần phải biết và làm được ở cấp độ phù hợp.
Bài tập tạo động lực học tập cho học sinh: Nếu bài tập được thiết kế dưới hình thức trò chơi giáo dục hoặc hoạt động tương tác, nó có thể kích thích sự tò mò và hứng thú học tập của học sinh, trong đó có học sinh tiểu học. Một số nghiên cứu ở Việt Nam Nhiều tác giả Việt Nam trong những năm gần đây cũng đưa ra nhiều công trình liên quan đến kiểm tra và đánh giá trong dạy học ở tiểu học, trong đó có đánh giá trong dạy học môn Khoa học. Có thể kể ra một số nghiên cứu như: Năm 2020, Triệu Quỳnh Trang trong bài báo “Xây dựng một số hình thức đánh giá năng lực học sinh tiểu học trong dạy học môn khoa học” đã chỉ ra “vai trò của dạy học môn Khoa học ở tiểu học, hệ thống một số năng lực khoa học tự nhiên trong dạy học môn Khoa học. Đặc biệt, bài báo đã đề xuất một số hình thức đánh giá trong dạy học môn Khoa học với ba mức độ của năng lực” [18].
Năm 2021, Đoàn Thị Ngân trong bài báo “Đánh giá năng lực đặc thù môn Khoa học ở Tiểu học theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018” đã phân tích một số khái niệm năng lực và đánh giá năng lực, đặc điểm của đánh giá năng lực. Từ đó, nêu và khái quát “các năng lực đặc thù của môn Khoa học ở tiểu học theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, chỉ ra các năng lực thành phần và các mức độ đánh giá các năng lực đó gắn với yêu cầu cần đạt của Chương trình” [10]. Bên cạnh đó cũng khẳng định rằng: “các mức độ ĐG NL nhận thức khoa học tự nhiên, NL tìm hiểu môi trường tự nhiên xung quanh, NL vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học giúp giáo viên dễ dàng thực hiện khi đo lường sự phát triển NL HS. Vận dụng mức độ ĐG NL nhận thức khoa học tự nhiên vào ĐG NL HS lớp 4 cho thấy mức độ đánh giá dễ vận dụng, phù hợp, khả thi, dễ thực hiện” [10].
8 Năm 2022, Nguyễn Hải Dương trong nghiên cứu “Thiết kế và sử dụng rubric đánh giá kết quả học tập của học sinh trong dạy học môn khoa học lớp 4” [6]. Trong nghiên cứu này, tác giả đã đưa ra hệ thống cơ sở lí luận và thực tiễn cơ bản về đánh giá kết quả học tập của học sinh. “Tiến hành xây dựng một số Rubrics sử dụng để đánh giá hoạt động thảo luận nhóm, làm thí nghiệm của HS trong quá trình học tập môn Khoa học và thực nghiệm sư phạm đã khẳng định kết quả khả thi khi sử dụng những Rubric này để đánh giá kết quả học tập của HS” [6]. Gần đây, năm 2023, trong nghiên cứu “Thiết kế bài tập song ngữ (Anh- Việt) theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh tiểu học trong dạy học chủ đề “Thực vật” môn Khoa học” đã khẳng định việc “hình thành và phát triển ở học sinh năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào thực tiễn được khẳng định là một trong những mục tiêu dạy học môn Khoa học trong chương trình giáo dục phổ thông năm 2018.
Các bài tập khoa học song ngữ (Anh - Việt) không chỉ giúp phát triển hết năng lực mà còn nâng cao kỹ năng tiếng Anh của học sinh. Trên cơ sở nghiên cứu các biểu hiện của năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào thực tiễn, nghiên cứu này đề xuất nguyên tắc và quy trình thiết kế bài tập song ngữ (Anh - Việt) cùng một số bài tập mẫu về phần Thực vật trong môn Khoa học”[15].