Chương 1: : Cơ sở lý luận của quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ truyền thống. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm vệ sinh an toàn thực phẩm - Thực phẩm Hiện nay có rất nhiều nghiên cứu về thực phẩm, từ đó nhiều khái niệm được đưa ra. Thực phẩm có thể hiểu là những thức ăn, đồ uống của con người dưới dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bao gồm cả đồ uống nhai ngậm và các chất được sử dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm.
Luật an toàn thực phẩm năm 2010 quy định: “Thực phẩm là sản phẩm con người ăn, uống dưới dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm” (khoản 20, điều 2). Tổng hợp các khái niệm nên trên ta có thể đưa ra một khái niệm chung nhất cho thực phẩm như sau: Thực phẩm là tất cả các sản phẩm ở trạng thái tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản nhằm phục vụ cho nhu cầu ăn, uống của con người. - Vệ sinh an toàn thực phẩm Vệ sinh an toàn thực phẩm là vấn đề rất quan trọng hiện nay, đây là mối quan tâm không những của các cơ quan nhà nước mà còn là mối quan tâm của từng người trong cuộc sống, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm là đảm bảo cho sức khỏe của mỗi người, đảm bảo cho nòi giống tương lai và nguồn lực của cả đất nước.
Theo quy định tại Luật an toàn thực phẩm năm 2010 quy định: “An toàn thực phẩm là việc đảm bảo để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe tính mạng con người” (khoản 20, điều 2). “Vệ sinh an toàn thực phẩm là các điều kiện biện pháp cần thiết để đảm bảo thực phẩm không gây hại cho tính mạng và sức khỏe con người” (khoản 20, điều 2). Các khái niệm trên đã cho ta hình dung được thế nào là vệ sinh an toàn thực phẩm. Tuy nhiên để có thể hiểu một cách chính xác nhất và cụ thể nhất ta có thể đưa ra khái niệm như sau: Vệ sinh an toàn thực phẩm là tất cả các điều kiện, biện pháp cần thiết đối với thực phẩm từ khâu sản xuất, chế biến, bảo quản, lưu thông, vận chuyển đến sử dụng nhằm bảo đảm thực phẩm sạch, an toàn, không bị hư hỏng, biến chất hoặc chứa chất có hại cho sức khỏe con người.
Khái niệm này cho thấy vệ sinh an toàn thực phẩm xuyên suốt tất cả các mắt xích của chuỗi thực phẩm, từ sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển, lưu thông đến sử dụng. Để đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, phải thực hiện tốt tất cả các mắt xích 7 trong chuỗi thực phẩm để đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. 8 Chính vì những lý do đó, để đảm bảo an toàn thực phẩm, cần có sự tham gia của nhiều thành phần tham gia khác nhau, từ các cơ sở quốc gia, nhà sản xuất, nhà phân phối và người sử dụng. Khái niệm quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ truyền thống - Quản lý nhà nước Quản lý nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện của nhà nước, là sự quản lý của nhà nước đối với xã hội và công dân.
QLNN là sự chỉ huy, điều hành xã hội để thực thi quyền lực nhà nước; là tổng thể về thể chế, về tổ chức và cán bộ của bộ máy nhà nước có trách nhiệm quản lý công việc hàng ngày của nhà nước, do các cơ quan nhà nước (lập pháp, hành pháp và tư pháp) có tư cách pháp nhân công pháp (công quyền) tiến hành bằng văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn mà nhà nước đã giao trong việc tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi của công dân. Quản lý nhà nước là thuật ngữ được sử dụng phổ biến ở Việt Nam với nhiều cách tiếp cận khác nhau: Theo nghĩa rộng thì quản lý nhà nước có thể hiểu là hoạt động của BMNN, bao gồm cả cơ quan quyền lực nhà nước là Quốc hội, cơ quan HCNN từ trung ương đến địa phương, cơ quan tư pháp và hệ thống Tòa án nhân dân các cấp [2, tr 22]. Theo nghĩa trên thì nói đến QLNN là nói đến chức năng chung của bộ máy nhà nước với tư cách là một tổ chức quyền lực và mang tính pháp quyền, là tổ chức công quyền quản lý toàn xã hội bằng các hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp. Theo nghĩa hẹp: QLNN là hoạt động riêng của cơ quan hành chính nhà nước: Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp, các Sở, Phòng, Ban của Ủy ban nhân dân.
Theo nghĩa này thì QLNN không bao gồm hoạt động lập pháp và tư pháp của nhà nước, mà đó là hoạt động điều hành công việc hàng ngày của hệ thống bộ máy hành chính nhà nước. Từ việc tìm hiểu, nghiên cứu các khái niệm quản lý nhà nước, có thể đưa ra khái niệm chung về QLNN như sau: Quản lý nhà nước là sự tác động của nhà nước lên các đối tượng quản lý của nhà nước, bao gồm: Các tổ chức, cơ quan, các cán bộ, công chức, viên chức của nhà nước và các tổ chức, cá nhân khác trong xã hội một cách thường xuyên, liên tục để đạt được những mục tiêu mà nhà nước đề ra đó là ổn định và phát triển xã hội. - Quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ truyền thống Từ những khái niệm đã được làm rõ ở trên, có thể đưa ra khái niệm quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ: 9 Là một lĩnh vực quản lý chuyên ngành, trong đó, nhà nước sử dụng pháp luật và chính sách để điều hành, điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trong trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhằm cho hoạt động đảm bảo ATTP được diễn ra theo đúng quy định của pháp luật và thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ đối với toàn xã hội. Hoạt động QLNN về ATTP do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm đạt tới mục tiêu đảm bảo ATTP, góp phần duy trì sự ổn định và phát triển của toàn xã hội.
Quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ thực chất là quản lý về mặt hàng kinh doanh tại chợ và quản lý vệ sinh an toàn ở chợ. Một số lí thuyết về vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ truyền thống ở các địa phương 1. Đặc điểm vệ sinh an toàn thực phẩm + An toàn thực phẩm đóng vai trò quan trọng và ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe người sử dụng. Nếu đảm bảo tốt ATTP, thực phẩm sẽ là nguồn cung cấp chất dinh dưỡng cho sự tồn tại, phát triển của cơ thể, duy trì sức khỏe con người.
Tuy nhiên, thực phẩm không đảm bảo ATTP sẽ trở thành nguồn gây bệnh và ảnh hưởng xấu tới sức khỏe con người. Sử dụng thực phẩm không được đảm bảo ATTP có thể dẫn tới NĐTP cấp tính với các triệu chứng dễ nhận thấy, nguy hiểm hơn, sự tích lũy lâu ngày các yếu tố độc hại trong cơ thể con người khi sử dụng thực phẩm không đảm bảo ATTP có thể gây ra các bệnh nan y khó chữa, đặc biệt, về lâu dài còn có thể gây ảnh hưởng không tốt tới sức khỏe giống nòi. + Việc xác định ATTP là một việc khó khăn: Để xác định được thực phẩm đảm bảo ATTP không thể chỉ sử dụng qua cảm quan trực tiếp mà cần phải có những thiết bị, máy móc chuyên dụng thông qua những thao tác, quy trình phức tạp đòi hỏi nhiều điều kiện kĩ thuật cao. Đồng thời, người được giao nhiệm vụ xác định thực phẩm an toàn cũng phải đảm bảo những tiêu chuẩn nhất định về trình độ chuyên môn và phải được đào tạo chuyên biệt.
+ An toàn thực phẩm có tính chất phổ biến chung: Tính phổ biến chung của ATTP được thể hiện rõ qua việc các sản phẩm thực phẩm để đảm bảo ATTP phải tuân thủ áp dụng theo các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn kỹ thuật được các cơ quan có thẩm quyền ban hành và phổ biến toàn xã hội. Sản phẩm thực phẩm không đảm bảo theo các chỉ tiêu kĩ thuật tại các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn kỹ thuật sẽ không đảm bảo ATTP dẫn tới nguy cơ gây ngộ độc thực phẩm cho người sử dụng. Đồng thời, tùy theo mức độ và nguyên nhân gây mất ATTP sẽ dẫn tới những tác động tiêu cực khác nhau đối với sức khỏe người sử dụng thực phẩm. + An toàn thực phẩm tác động đến kinh tế- xã hội: Đảm bảo ATTP trong kinh doanh, 1 sản xuất sẽ góp phần vào thúc đẩy hàng hóa, dịch vụ thực phẩm được lưu thông, tạo nền 1 tảng tốt cho phát triển kinh tế.
Đặc biệt, đối với tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm, việc không đảm bảo ATTP sẽ dẫn tới những chi phí cho việc thu hồi, hủy bỏ sản phẩm; mất lợi nhuận do sản phẩm, dịch vụ không được lưu thông. và tổn thất nặng nề nhất là mất lòng tin, gây hoang mang tâm lý người tiêu dùng góp phần gây bất ổn xã hội. + Để đảm bảo ATTP đòi hỏi phải có sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định kỹ thuật theo chuỗi bao gồm tất cả các khâu từ nuôi trồng, đánh bắt - thu hoạch, sản xuất chế biến cho tới bảo quản, vận chuyển và sử dụng. Thực hiện kém hiệu quả các quy định kỹ thuật về ATTP ở một trong các khâu như trên đều sẽ dẫn tới việc thực phẩm không đảm bảo ATTP và gây nên những tác động không tốt đối với sức khỏe của người tiêu dùng.
Đặc điểm chợ truyền thống - Sự hình thành của chợ do yêu cầu khách quan của sản xuất và trao đổi hàng hoá. - Các hoạt động mua, bán trao đổi hàng hoá, dịch vụ tại chợ thường diễn ra theo một quy luật và chu kỳ thời gian nhất định có thể theo ngày, buổi phiên. - Chợ truyền thống mang đậm dấu ấn văn hóa, hồn quốc Việt, thể hiện trong giao dịch và trong văn hóa của chợ.