Nghiên cứu đặc điểm giải phẫu các nhánh xuyên da của vạt da đùi dưới ngoài

Phân tích đặc điểm giải phẫu các nhánh xuyên da của vạt da đùi dưới ngoài. Dữ liệu quan trọng cho ứng dụng lâm sàng trong phẫu thuật tạo hình.

• Tác giả: Lâm Kiếm Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Trang Mạnh Khôi
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngoại Khoa (Chấn Thương Chỉnh Hình)
• Đề tài: Đặc điểm giải phẫu các nhánh xuyên da của vạt da đùi dưới ngoài
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giải Phẫu Vạt Da Đùi Dưới Ngoài

Vạt da đùi dưới ngoài là một cấu trúc giải phẫu phức tạp được nuôi dưỡng bởi động mạch gối trên ngoài. Vạt này nằm ở vùng phần dưới ngoài của đùi, có đặc điểm là cấp máu phong phú thông qua hệ thống mạch xuyên da. Các nhánh xuyên da của động mạch gối trên ngoài giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì sự sống của mô da và các mô xung quanh. Hiểu rõ về giải phẫu chi tiết của vạt da này là nền tảng thiết yếu cho các ứng dụng lâm sàng, đặc biệt trong phẫu thuật tạo hình và phẫu thuật chấn thương. Đặc điểm giải phẫu độc đáo của vạt da đùi dưới ngoài làm cho nó trở thành lựa chọn ưu tiên trong các can thiệp phẫu thuật phục hồi và tái tạo mô.

1.1. Vị Trí và Ranh Giới Giải Phẫu

Vạt da đùi dưới ngoài bao trùm vùng mặt ngoài của đôi chân, từ điểm gần gối đến trung bộ đùi. Ranh giới giải phẫu được xác định bởi các nhánh xuyên da động mạch gối trên ngoài phân bố dọc theo trục động mạch. Vị trí giải phẫu này được giới hạn bởi các mô cơ và cân liên kết xung quanh, tạo nên một khu vực có cấp máu ổn định và dự đoán được.

1.2. Cấu Trúc Mô Bao Gồm

Vạt da này bao gồm nhiều lớp mô khác nhau: biểu bì, trung bì, và các mô mỡ dưới da. Các nhánh xuyên da xuyên qua các lớp cân màng để nuôi dưỡng vạt, đảm bảo sự sống của toàn bộ mô. Cấu trúc nhiều lớp này cho phép các phẫu thuật viên lựa chọn độ dày vạt phù hợp với từng nhu cầu phẫu thuật cụ thể.

II. Đặc Điểm Mạch Máu và Nhánh Xuyên Da

Động mạch gối trên ngoài là mạch máu chính nuôi dưỡng vạt da đùi dưới ngoài, phát sinh từ động mạch khoeo. Mạch máu này di chuyển xuống theo hướng từ gốc đến xa, cung cấp máu qua các nhánh xuyên da có đường kính và vị trí không đều đặn. Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy số lượng nhánh xuyên da thường dao động từ 3 đến 6 nhánh, mỗi nhánh có đường kính khác nhau. Các nhánh xuyên này có thể phân loại thành các loại khác nhau: mạch xuyên cơ da, mạch xuyên vách da hay mạch xuyên dưới cân. Hiểu biết sâu sắc về đặc điểm này giúp phẫu thuật viên lập kế hoạch vạt một cách chính xác và an toàn.

2.1. Kích Thước và Đường Kính Động Mạch

Động mạch gối trên ngoài thường có đường kính từ 2-4mm tại điểm xuất phát từ động mạch khoeo. Chiều dài của mạch này khoảng 10-15cm, tạo ra một chiều dài vạt hợp lý cho nhiều ứng dụng lâm sàng. Các nhánh xuyên da phát sinh từ mạch chính thường có đường kính nhỏ hơn, từ 0,5-2mm, nhưng đủ lớn để duy trì cấp máu hiệu quả cho vạt da.

2.2. Phân Bố và Vị Trí Nhánh Xuyên

Các nhánh xuyên da phân bố dọc theo trục động mạch gối trên ngoài với khoảng cách không đều đặn. Nhánh xuyên đầu tiên thường xuất hiện cách nguyên ủy 3-5cm, tiếp theo là các nhánh tiếp theo ở khoảng cách từ 1-3cm so với nhau. Vị trí chính xác của các nhánh xuyên có thể thay đổi giữa các cá nhân do biến thể giải phẫu, đòi hỏi phẫu thuật viên phải xác định vị trí này trước khi phẫu thuật.

III. Ứng Dụng Lâm Sàng của Vạt Mạch Xuyên

Vạt mạch xuyên da đùi dưới ngoài đã được ứng dụng rộng rãi trong phẫu thuật tạo hình và chấn thương chỉnh hình. Nhờ vào các nhánh xuyên da phong phú và đặc điểm cấp máu độc lập, vạt này có thể được sử dụng làm vạt địa phương hoặc vạt tự do tùy theo nhu cầu phục hồi. Ứng dụng chính bao gồm: phục hồi các tổn thương mô ở vùng gối, phẫu thuật tái tạo da sau phỏng hay chấn thương, và phẫu thuật tạo hình thẩm mỹ. Sự thành công của các ứng dụng này phụ thuộc vào việc hiểu rõ về giải phẫu các nhánh xuyên da và khả năng định vị chính xác động mạch gối trên ngoài trong quá trình phẫu thuật.

3.1. Vạt Địa Phương và Vạt Tự Do

Vạt mạch xuyên từ vùng đùi dưới ngoài có thể được nâng bổ sung với thân mạch nguyên ủy để tạo thành vạt tự do, cho phép ghép nó đến các vùng xa. Alternatively, nếu cần phục hồi các tổn thương gần vùng gối, vạt địa phương có thể được sử dụng, giảm thời gian phẫu thuật và biến chứng mạch máu.

3.2. Lợi Thế Trong Phẫu Thuật Tạo Hình

Vạt mạch xuyên da đùi dưới ngoài mang lại nhiều lợi thế: vùng hiến tặng không mấy quan trọng, cấp máu ổn định thông qua các nhánh xuyên da độc lập, và đủ kích thước để phục hồi các tổn thương lớn. Đặc tính này làm nó trở thành lựa chọn tối ưu trong các phẫu thuật tái tạo phức tạp.

IV. Biến Thể Giải Phẫu và Ý Nghĩa Lâm Sàng

Biến thể giải phẫu trong vạt da đùi dưới ngoài là điều phổ biến giữa các cá nhân khác nhau. Các biến thể này bao gồm: số lượng nhánh xuyên da không đồng nhất, kích thước và vị trí của động mạch gối trên ngoài có sự khác biệt, cũng như sự tương quan giữa các kích thước giải phẫu và chiều dài xương đùi. Các nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt giữa giới tính, tuổi tác, và bên phải-trái trong các đặc điểm giải phẫu này. Hiểu rõ về biến thể giải phẫu giúp phẫu thuật viên dự báo chính xác hơn và điều chỉnh kỹ thuật phẫu thuật phù hợp với từng cá nhân, nâng cao tỷ lệ thành công của các can thiệp phẫu thuật.

4.1. Khác Biệt Giữa Giới Tính và Tuổi Tác

Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy có sự khác biệt đáng kể trong kích thước động mạch gối trên ngoài và nhánh xuyên da giữa nam và nữ. Ngoài ra, tuổi tác cũng ảnh hưởng đến đặc điểm giải phẫu, với những thay đổi trong đường kính mạch máu và phân bố nhánh xuyên da theo lứa tuổi.

4.2. Tương Quan Với Chiều Dài Xương Đùi

Kích thước động mạch gối trên ngoài và các nhánh xuyên da có mối tương quan với chiều dài tuyệt đối của xương đùi. Những cá nhân có xương đùi dài hơn thường có mạch máu lớn hơn và nhánh xuyên da phân bố rộng rãi hơn, điều này có ý nghĩa quan trọng trong lập kế hoạch vạt mạch xuyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giải phẫu vùng gối 1.1 Giới hạn vùng gối Vùng gối được giới hạn: Phía trên bởi đường vòng cách bờ trên xương bánh chè ba khoát ngón tay. Phía dưới giới hạn bởi đường vòng qua lồi củ chày. Gối được chia ra làm 2 vùng bởi khớp gối là gối trước và gối sau.2 Vùng gối trước Vùng gối trước là một vùng quan trọng gồm có: lớp da và các tổ chức dưới da gồm dây chằng bánh chè và xương bánh chè ở phía trước khớp gối. Lớp nông vùng gối trước được mạc rộng đùi bao phủ phía trước và hai bên của khớp gối, dính và hòa lẫn với các mạc bánh chè, phía ngoài có phần dầy lên thuộc dãi chậu chày bám vào mâm chày ngoài và xương mác.8 Lớp gân cơ có các gân cơ tứ đầu đùi bám vào nền xương bánh chè và trùm lên xương bánh chè tỏa thành các hãm bánh chè ở hai bên và liên tiếp ở dưới với dây chằng bánh chè.

Vùng này được cung cấp máu bởi các nhánh từ động mạch gối xuống, động mạch gối trên trong và ngoài, động mạch gối giữa, động mạch gối dưới trong và ngoài tạo thành mạng mạch nông quanh bánh chè và mạng mạch sâu nuôi bao khớp gối và cung cấp máu cho da gân cơ của vùng này.3 Vùng gối sau. Vùng gối sau có lớp dưới da gồm mỡ và các mô dưới da Phía trên và ngoài là đầu tận của cơ nhị đầu đùi Phía trên và trong là đầu tận của cơ bán gân và cơ bán màng. Phía dưới là hai đầu của hai cơ bụng chân Các cơ này giới hạn nên một hố khoèo.4 Hố khoeo Hố khoeo là 1 hố hình trám nằm phía sau khớp gối được giới hạn bởi hai tam giác: Tam giác trên có cạnh ngoài là cơ nhị đầu, cạnh trong là cơ bán gân và cơ bán màng. Tam giác dưới được tạo bởi 2 đầu của cơ bụng chân.8 Khi gập gối hố khoeo lõm sâu, khi duỗi gối hố khoeo phẳng khó xác định các mốc giải phẫu.

Giải phẫu mặt sau vùng gối “Nguồn: Netter 2014”10 1.5 Các thành phần trong hố khoeo Trong hố khoeo có sự hiện diện của các thành phần quan trọng giúp cho việc vận động và nuôi dưỡng vùng cẳng bàn chân như động mạch khoeo, tĩnh mạch khoeo, thần kinh chày, thần kinh mác chung và các hạch bạch huyết của vùng, tất cả các thành phần trên được được bọc trong một khối tế bào mỡ và ở nghiên cứu này chúng tôi sẽ đề cập chủ yếu và chi tiết về động mạch khoeo.8 Động mạch đùi sau khi đi qua vòng gân cơ khép đổi tên thành động mạch. 6 khoeo, khi động mạch khoeo đi đến bờ dưới cơ khoeo thì chia thành 2 nhánh là động mạch chày trước và động mạch chày sau.8 Nguyên uỷ, đường đi và tận cùng động mạch khoeo chạy tiếp theo động mạch đùi bắt đầu từ lỗ gân cơ khép lớn. Nó đi xuống dưới và ra ngoài qua hố khoeo. Ở hố khoeo động mạch khoeo là cấu trúc nằm sâu nhất trong hố khoeo, nằm trên diện khoeo của xương đùi sau khớp gối và cơ khoeo.

Đi cùng với động mạch khoeo có tĩnh mạch khoeo và thần kinh chày. Tĩnh mạch lúc đầu nằm nông hơn và phía ngoài hơn so với động mạch sau đó tĩnh mạch đi sau và dần vào trong hơn so với động mạch, và khi tới bờ dưới của cơ khoeo thì chia thành các động mạch chày trước và sau. Các liên quan ở trước, từ trên xuống dưới: diện khoeo xương đùi, bao khớp gối và cơ khoeo. Ở sau đoạn trên với cơ bán màng, đoạn dưới với cơ bụng chân, đoạn giữa của động mạch được ngăn cách với da và mạc bởi mô mỡ, tĩnh mạch khoeo và thần kinh chày.9 Động mạch khoeo cho các nhánh là động mạch cho cơ bụng chân, động mạch này xuất phát ở gần ngang mức đường khớp và chạy vào đầu hai cơ bụng chân.

Động mạch gối giữa xuất phát từ phía trong động mạch khoeo đi xuyên qua dây chằng khoeo chéo vào khớp gối. Động mạch gối trên trong và ngoài hai nhánh trên xuất phát từ động mạch khoeo chạy trên hai lồi cầu đùi và cho các nhánh nuôi cơ rộng trong. Động mạch gối dưới trong và ngoài hai nhánh này đi trên bề mặt cơ khoeo, trước cơ bụng chân sau đó hai nhánh này đi dưới hai dây chằng bên của khớp gối. Các nhánh bên và tiếp nối động mạch khoeo tách ra các nhánh da, các nhánh cơ và các nhánh gối.

+ Các nhánh da tách ra từ động động mạch khoeo hay các nhánh bên cùa nó. Chúng đi xuống giữa các đầu cơ bụng chân và xuyên qua mạc để cấp máu cho da ở mặt sau bắp chân; một nhánh thường đi theo tĩnh mạch hiển bé. 7 + Các nhánh cơ trên có hai hoặc ba nhánh tách ra từ đoạn trên cùa động mạch chúng đi tới cơ khép lớn và các cơ gấp đùi, tiếp nối với nhánh tận cùng của động mạch đùi sâu. + Các động mạch cơ bụng chân là hai động mạch lớn tách ra ờ sau khớp gối và đi đến các đầu cơ bụng chân.

+ Các động mạch gối bao gồm các động mạch gối trên trong và ngoài, động mạch gối giữa và các động mạch gối dưới ngoài và trong. Động mạch gối giữa xuyên qua mặt sau bao khớp gối để cấp máu cho các cấu trúc trong bao khớp. Các động mạch gối trên và dưới đều vòng ra mặt trước khớp gỏi ớ dưới mặt sâu của các cơ và dây chằng quanh khớp: các động mạch gối trên vòng quanh xương đùi ớ trên các lồi cầu, các động mạch gối dưới vòng quanh đầu trên xương chày. Chúng nối tiếp với nhau tạo nên mạng mạch khớp gối.

Tham gia vào mạng mạch này còn có các nhánh cúa động mạch đùi, động mạch chày trước và động mạch chày sau. Giải phẫu mạch máu khớp gối “Nguồn: Netter 2014”10 .6 Động mạch gối trên ngoài Hình 1. Nguyên ủy động mạch gối trên ngoài “Nguồn: Morsy 2017”11 Động mạch gối trên ngoài là một trong những động mạch đóng góp cho hệ thống cung cấp máu nuôi cho khớp gối.12 Cấu tạo của động mạch gối trên ngoài trước đây đã được nghiên cứu trước đây nhằm mục đích giúp cho quá trình thực hiện các vạt da từ đùi bên và gần đây có một số nghiên cứu báo cáo rằng ngoài việc cấp máu cho da động mạch gối trên ngoài còn cấp máu cho lồi cầu ngoài xương đùi và dải chậu chày góp phần vào việc cung cấp các mảnh ghép xương và cân.13,14 Trong nghiên cứu của Hayashi và cs2 ông nghiên cứu trên 10 tử thi và mô tả động mạch gối trên ngoài được tìm thấy tại lớp nông phía bên ngoài của vùng gối và xuất phát từ động mạch khoeo ở tất cả các trường hợp mà ông nghiên cứu. Trong nghiên cứu của Mohamed Morsy11 sau khi khảo sát trên 23 chi từ 7 nam 16 nữ, trong đó có 12 chân bên phải, 11 chân bên trái ông ghi nhân tất.

9 cả các trường hợp trên đều xuất phát từ động mạch khoeo tại vị trí cách khe khớp gối ngoài 44,3 mm. Đường kính tại nơi xuất phát trung bình là 1,9 mm, và động mạch có 2 tĩnh mạch đi cùng. Trong nghiên cứu của tác giả Clemens Gstoettner,15 ông nghiên cứu 21 chi từ các xác bao quản tươi ghi nhận được 20 mẫu nghiên cứu có sự xuất hiện của nhánh động mạch gối trên ngoài xuất phát từ động mạch khoeo với khoảng cách trung bình của các nhánh đến khe khớp gối là 38,5 mm với đường kính trung bình tại gốc là 2,0 mm. Với nghiên cứu của tác giả Victor W.Wong14 khi nghiên cứu 31 chi từ xác tươi ông ghi nhận tất cả các mẫu nghiên cứu có động mạch gối trên ngoài đều xuất phát từ dộng mạch khoeo tại vị trí cách khe khớp gối 4,9 cm.

- Sự phân nhánh của động mạch gối trên ngoài: + Cũng trong nghiên cứu của Hayashi và cs2 vào năm 1990 ông mô tả động mạch gối trên ngoài cho các nhánh đến đến cấp máu cơ rộng ngoài, đầu dài cơ nhị đầu và một nhánh cấp máu cho vùng gối. Sau khi đi qua vách gian cơ, khoảng giữa cơ rộng ngoài và đầu ngắn của cơ nhị đầu, động mạch cho một nhánh cấp máu cho lồi cầu ngoài đùi. Và nơi mà nhánh xuyên da tách ra tại nhánh sâu của động mạch gối trên ngoài cách khớp gối từ 30 - 80 mm trung bình là 50 mm. + Trong nghiên cứu của Mohamed Morsy11 ông mô tả động mạch gối trên ngoài đi ở mặt dưới ngoài của vùng lồi cầu đùi và cho nhánh cấp máu cho cơ nhị đầu đùi, cơ rộng trong và các nhánh nuôi xương sau đó động mạch xuyên qua vách gian cơ và cho 2 nhánh chính là nhánh nông và nhánh sâu.

+ Trong nghiên cứu của tác giả Victor W.Wong và cs14 vào năm 2015 thì động mạch gối trên ngoài cho 2 nhánh là nhánh sâu đi đến cấp máu cho hố gian lồi cầu còn nhánh nông chia ra nhiều nhánh nhỏ cấp máu cho lồi cầu đùi,. 10 thân xương đùi, dải chậu chày, cơ rộng ngoài, các thành phần của khớp gối và 1 phần cấp máu cho da. + Với nghiên cứu của tác giả Clemens Gstoettner,15 ghi nhận động mạch gối trên ngoài có đường đi nhất quán đối với 20 mẫu mà tác giả đã nghiên cứu thì động mạch đi dọc theo phía sau xương đùi hướng về lồi cầu đùi với nhánh sâu chạy sát theo xương đùi cung cấp máu cho lồi cầu đùi và khớp gối và nhánh nông cũng góp phần cấp máu cho lồi cầu đùi và một phần xương bánh chè, trên đường đi nhánh này còn cho nhiều nhành cấp máu cho cơ và các nhánh xuyên da. Phân nhánh của động mạch gối trên ngoài PA: Động mạch khoeo; SLGA: Động mạch gối trên ngoài; SB: Nhánh nông; DB: Nhánh sâu; SP: Nhánh xuyên da; F: mặt ngoài xương đùi; LFC: Lồi cầu đùi ngoài; IMS: Vách gian cơ “Nguồn: Morsy 2017”11 Nhánh nông của động mạch gối trên ngoài: Nhánh nông hay còn gọi là nhánh bánh chè đường kính trung bình của nhánh là 1,3 mm, nhánh này thường.

11 cho từ 3 - 5 nhánh cấp máu cho phần sau của lồi cầu đùi và đầu ngoài của cơ sinh đôi cẳng chân và lồi cầu ngoài đùi.11 Nhánh sâu động mạch gối trên ngoài: Nhánh thứ 2 là nhánh sâu hay còn gọi là nhánh lồi cầu đường kính trung bình của nhánh là 1,2 mm, nhánh này cấp máu cho phần mô mềm phía ngoài khớp gối, cơ rộng ngoài, cân mạc đùi, mặt trước ngoài khớp gối sau đó cho các nhánh kết thúc quanh bánh chè.